عضو هیأت علمی دانشگاه مفید قم با بیان اینکه بانکداری ما ناتوان از ارتباطات بین‌المللی است، تأکید کرد: ما در همان قالبِ شیخ انصاری می‌اندیشیم و هنوز وارد دنیای مدرن نشده‌ایم و بسیاری از آن ساختارها را مورد توجه قرار نمی‌دهیم. این یکی از مشکلات ما محسوب می‌شود. خدا رحمت کند مرحوم آقای مطهری را که در کتاب خود می‌نویسد فقها معمولاً مسائل جدید را می‌گیرند و درباره مفاهیمی چون بانک و بیمه، سخن می‌گویند درحالی که جهان مدرن، خود، یک پدیده نوظهور و مادرِ تحولات جدید است و فقهای ما در وهله اول باید تفاوت ساختارهای جدید و قدیم را درک کنند.
به گزارش خبرنگار جماران، حجت الاسلام والمسلمین محمدرضا یوسفی در دوازدهمین نشست از سلسله نشست‌های فقه پژوهی، طی سخنانی با موضوع «فهم ساختاری ربا با نگاهی به دیدگاه آیت‌الله العظمی صانعی»، گفت: ربا از محرمات مسلّم الهی در تمامی ادیان بوده است؛ حتی ادیان زمینی نیز نسبت به آن، حساسیت فوق العاده به خرج می‌دهند. قرآن کریم نیز طی مراحلی و در آخرین مرحله در سوره «بقره» به شدیدترین لحن، ربا را حرام اعلام کرد و آن را ظلم دانست. روایات شدیداللحنی هم در میان اهل تسنن و هم در میان تشیع، وجود دارد که ربا را بسیار تقبیح می‌کند.
وی افزود: تلاشی که ما در اول انقلاب کردیم، معطوف به آن بود که اساساً بهره همان رباست - و الآن هم پای همان ایستاده ایم - و نتیجه‌اش این شده است که سیستمی بسیار پیچیده با حسابداری‌های خاص داریم که ناتوان از ارتباطات بین‌المللی است و با بانکداری جهانی نیز مشکل بسیار دارد. این پیچیدگی‌ها ما را به سمت معاملات صوری می‌کشاند و بسیاری از معاملاتی که انجام می‌دهیم، صوری است و مرتب مجبوریم آنها را وصله پینه بزنیم و شورای فقهی درست کنیم تا هر روز، متصدی این امر باشد؛ درحالی که در دنیای غرب، چنین وضعی برای مسائل این چنینی وجود ندارد.
عضو هیأت علمی دانشگاه مفید قم یادآور شد: بحث ربای قرضی و معاملی در میان ما شیعیان، در همین دوران پس از انقلاب مطرح شد. مرحوم آیت‌الله صانعی می‌فرمایند که این فکر در سال ۴۲ به ذهن من رسید؛ زمانی که مرحوم امام در قم حضور داشتند و با مرحوم آقای حیدری نهاوندی گفت‌وگویی درباره حیل باب ربا داشتند. آنها درباره ربای تولیدی صحبت نکردند، اما آن ایده در ذهن من جا افتاد و از سال ۴۲ ماند، هرچند مکتوبات آن به سال‌های بعد بر می‌گردد. تفاوت آیت‌الله صانعی با بزرگانی که نام بردم، نگاه متفاوت ایشان به این مسأله است و لذا ابعاد ورودشان هم با دیگران متفاوت می‌شود.
وی ادامه داد: یکی دیگر از مسائلی که ابتدا در دنیای غرب مطرح شد، تفکیک میان «ربای فاحش» و «ربای اندک» بود. آنها گفتند ربای کم را «بهره» می‌نامیم و ربای زیاد را «ربا»(حرام الهی). در فرهنگ لغت‌هایی مثل «آکسفورد» و «لانگ‌من» هم میان این دو، تفاوت قائل شده‌اند و نرخ‌هایشان را متفاوت می‌دانند. در جهان اسلام نیز «عبدالعزیز جاویز»، از علمای اهل سنت، همین مسأله را مطرح کرد و سعی نمود از این زاویه، مطابق دنیای غرب، سخن بگوید و به آیه شریفه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُّضَاعَفَةً» تمسک کرده است.
یوسفی افزود: یک فرق دیگر که بیشتر در میان ما مطرح شده، تعریف استثنائاتی ربوی است؛ مانند ربا میان عبد و مولا، پدر و فرزند، همسر و امثال اینها. برخی بزرگانی که مرحوم شده‌اند مثل مرحوم آقای واعظ زاده و مرحوم آقای معرفت گفتند دولت هم به مثابه پدر است و ملت به مثابه فرزند؛ بنابراین می‌شود حکم «والد و ولد» را جاری کرد. اما دشوار است که قائل شد اگر ربایی به غریبه دهیم، حرام است چون ظلم به شمار می‌رود اما اگر من این ظلم را به فرزند یا همسرم روا دارم، خالی از اشکال است. از این جهت، آیت‌الله صانعی اصلاً وارد این بحث نمی‌شود و درست هم همین است که اساساً باید نسبت به این استثنا تجدیدنظر اساسی شود.
وی اظهار داشت: مرحوم آیت‌الله صانعی بر ربای «قرض» و «تولیدی» متمرکز می‌شوند و درباره آنها سخن می‌گویند و استدلال‌هایی بیان می‌کنند. بعد از نوشته ابتدایی که در قالب یک جزوه کوچک و برگرفته از مطالب ایشان، به چاپ رسید، مقالات زیادی نوشته شده است؛ از سال ۸۲ یا ۸۴ که جزوه مطالب ایشان چاپ شد، شاید ۱۰ یا ۱۲ مقاله درباره «ربای تولیدی» و «ربای مصرفی» نوشته شده است و به دلیل جایگاه مرجعیت مرحوم آیت‌الله صانعی - هرچند دیگران هم وارد شده بودند، اما بحث مبسوط را نداشتند - نقدها نوعاً ناظر به فرمایش‌های ایشان بود.
عضو هیأت علمی دانشگاه مفید قم در بخش دیگری از سخنان خود گفت: «تورم» و «گسترش اعتبار» نیز در سوی دیگر قضایا قرار دارند و از این دست مفاهیم به شمار می‌روند؛ چون بازیگران، اعتبارسنجی و سررسیدها در آنها با گذشته، تفاوت پیدا می‌کند؛ چون وام‌ها در دوران قدیم، معمولا کوچک، کوتاه‌مدت، محلی و شخصی بوده اما امروز، بزرگ، بلندمدت و ملی یا بین المللی است و در اقتصاد، نقشی کلان دارد.
وی تصریح کرد: از این زاویه می‌توانیم فرمایش مرحوم آیت‌الله صانعی را این‌گونه تلطیف کنیم که غالبِ معاملات و رباهای دوران قدیم، مصرفی بوده و از منظر ساختاری، شکل اجحاف‌آمیز به خود می‌گرفته است؛ درحالی که امروزه بازارها یکپارچه و رقابتی است؛ وام‌ها تقسیط می‌شود و بلندمدت است. رشد اقتصادی به اندازه‌ای بالاست که امکان بازپرداخت را آسان می‌کند، حجم تجارت بالا است و قالبِ وام‌هایی که داده می‌شود، تولیدی است نه مصرفی. بنابراین، شرایط امروزی کاملا برعکس دوران گذشته است.
مرحوم «جهان‌شیر» در جلد دومِ «شرحِ کتابِ کپیتالِ مارکس» بحثی را از مرحوم شیخ انصاری، در «مکاسب» نقل می‌کند و می‌گوید شیخ درکی از مفاهیم مدرن نداشت. ما نیز الآن در همان قالبِ شیخ انصاری می‌اندیشیم و هنوز وارد دنیای مدرن نشده‌ایم و بسیاری از آن ساختارها را مورد توجه قرار نمی‌دهیم. این یکی از مشکلات ما محسوب می‌شود. خدا رحمت کند مرحوم آقای مطهری را که در کتاب خود می‌نویسد فقها معمولاً مسائل جدید را می‌گیرند و درباره مفاهیمی چون بانک و بیمه، سخن می‌گویند درحالی که جهان مدرن، خود، یک پدیده نوظهور و مادرِ تحولات جدید است و فقهای ما در وهله اول باید تفاوت ساختارهای جدید و قدیم را درک کنند.
