رفت‌وآمد میانجی‌های قطری میان تهران و دوحه و پیام معاون رئیس‌جمهور آمریکا به دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، در حالی هفته‌ای پرتحرک را برای دیپلماسی منطقه رقم زد که وزیر امور خارجه ایران از وجود پیشنهاد جدید با دوره اجرای دو روزه خبر داد؛ پیشنهادی که به گفته او، پس از درخواست قطر برای کاهش زمان اجرای طرح ایران به پنج روز شکل گرفته است. اظهارات عراقچی نشان می‌دهد محل رایزنی، تنها کوتاه‌کردن تقویم نیست؛ مسئله اصلی، اجرای شروطی است که از دیدگاه تهران باید راه بازگشایی هرمز و سپس بازگشت به مذاکره را هموار کند.
به گزارش جماران، خبرگزاری ایرنا نوشت: در فاصله یکشنبه چهارم تا شنبه نهم آبان، سفر هیئت‌های قطری، نشست مقام‌های ارشد عربستان، پاکستان و ترکیه در تهران و تایید دریافت پیام جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، از فعال‌بودن کانال‌های دیپلماتیک برای اجتناب از شعله‌ور شدن مجدد جنگ تمام عیار در منطقه حکایت داشت.
در طول یک هفته گذشته رسانه‌ها مجموعه‌ای از گمانه‌زنی‌ها درباره محتوای پیام آمریکا، پیشنهادهای هسته‌ای، امتیازهای اقتصادی و پیشرفت گفت‌وگوها منتشر کردند؛ ادعاهایی که هیچ یک از آنها تاکنون تائید نشده‌است.
سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، شنبه نهم آبان در گفت‌وگو با الجزیره، تصویر روشن‌تری از موضوع رایزنی‌ها ارائه کرد: پیام ونس در سطوح عالی بررسی شده، میانجی‌های قطری و پاکستانی درباره شروط ایران در تماس‌اند و هیئت بلندپایه ایران، به ریاست یکی از معاونان وزیر امور خارجه، برای ادامه رایزنی‌ها به دوحه رفته است. بااین‌حال، او تصریح کرد فعلاً برنامه‌ای برای دیدار با مقام‌های آمریکایی وجود ندارد، هر چند ایران انعطاف زیادی در چارچوب برنامه زمان‌بندی بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات مرحله دوم در صورت عملی شدن شروطش نشان داده‌است.
یک هفته رفت‌وآمد؛ از تهران تا دوحه
یکشنبه چهارم آبان، هیئتی قطری برای گفت‌وگو با مقام‌های ایرانی به تهران سفر کرد. وزارت امور خارجه قطر هدف از این سفر را حمایت از میانجیگری اعلام کرد. نیویورک‌تایمز مدعی شد پیام جی‌دی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا، همان روز از طریق واسطه‌های قطری تحویل داده شده و رویترز از ارائه پیش‌نویس ابتکاری جدید برای پایان جنگ خبر داد.
دو روایت مذکور الزاما تناقضی با یکدیگر ندارند؛ انتقال نامه یک مقام آمریکایی و ابتکار پیشنهادی میانجی می‌توانستند هر دو در دستور کار سفر هیئت قرار داشته‌باشند. مصاحبه عراقچی با الجزیره هر چند تائید نکرد که زمان دریافت پیام معاون رئیس جمهور آمریکا دقیقا چه روزی بوده‌است، اما رسما این پیام را تائید کرد و در عین حال اشاره گذرای او به ابتکار ۵ روزه قطر و انعطاف ایران برای کاهش زمان به دو روز، نشان‌دهنده وجود ابتکاری جدید بود.
دوشنبه پنجم آبان، خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس دستگاه اطلاعاتی ترکیه، در تهران با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، دیدار کردند. ترکیب نظامی و امنیتی شرکت‌کنندگان، اهمیت موضوع امنیت منطقه را نشان می‌داد. با این حال مشخص نیست که آیا علاوه بر موضوع‌های مشترک مورد نظر سه طرف، به ویژه مساله امنیت منطقه، آیا ابتکار جدید یا طرحی برای پایان جنگ توسط این سه کشور به ایران ارائه شده‌است یا نه.
جمعه هشتم آبان، هیئت قطری بار دیگر وارد تهران شد. ریاست این هیئت بر عهده مشاور ارشد نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر بود. پایگاه خبری اکسیوس مدعی شد مذاکرات این سفر بیش از دوازده ساعت طول کشیده و میانجی‌ها در جریان آن با کاخ سفید در تماس منظم بوده‌اند. این رسانه به نقل از منابع دیپلماتیک مدعی «پیشرفت مثبت» در این گفت‌وگوها شد. سفر یک روز بعد هیئت ایرانی به دوحه، احتمال موید پیشرفت مثبت در مذاکرات روز جمعه تهران است.
پیام ونس در حال بررسی دقیق در تهران
عراقچی روز شنبه توضیح داد پیام ونس که وجود آن چهارشنبه هفته گذشته در رسانه‌های آمریکایی اعلام شده‌بود، با دقت بررسی و در نشست‌های سطوح عالی مطرح شده است. با این حال جزئیات دقیقی از این پیام به صورت رسمی منتشر نشده‌است.
وزیر امور خارجه در گفت‌وگو با الجزیره، تلاش طرف آمریکایی برای گشودن باب گفت‌وگو و تفاهم گسترده‌تر را گامی مثبت توصیف کرد، اما همزمان هشدار داد اگر هدف واشنگتن از این پیام ایجاد اختلاف باشد، اشتباه دیگری به اشتباهات پیشین آن افزوده خواهد شد.
دیوید ایگناتیوس، ستون‌نویس ارشد واشنگتن پست در یادداشتی به نقل از یک مقام آمریکایی آشنا با مذاکرات، مدعی شده ونس آمادگی خود را برای دیدار شخصی با رضایی اعلام کرده است. او همچنین ادعا کرده واشنگتن خواستار معرفی نمایندگانی با اختیار گفت‌وگو درباره مسائل هسته‌ای است.
در برابر این ادعاها، موضع علنی عراقچی روشن است: فعلاً برنامه‌ای برای دیدار با مقام‌های آمریکایی وجود ندارد. او همچنین گفته است پس از موافقت واشنگتن با شروط ایران، درباره مستقیم یا غیرمستقیم‌بودن مذاکرات تصمیم‌گیری خواهد شد. بنابراین، از نگاه در حال حاضر تهران، تعیین شکل مذاکره در انتهای این مرحله قرار دارد، نه در ابتدای آن.
شروط ایران؛ کاهش فشار، نه وعده گشایش در آینده
بخش مهم مصاحبه عراقچی توضیح مطالبات تهران برای موافقت با بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مرحله دوم مذاکرات بود. عراقچی در گفت‌وگو با الجزیره شروط کلی ایران را در چهار دسته صورت‌بندی کرد:
لغو تحریم‌ها: عراقچی از لغو تحریم‌های اعمال‌شده پس از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و بازگرداندن معافیت‌های نفتی سخن گفته است. در این چارچوب، برداشتن هر گامی از سوی تهران منوط به برداشته‌شدن گام‌های مشخص از سوی واشنگتن است، نه وعده‌هایی برای آینده.
آزادسازی دارایی‌ها: وزیر امور خارجه خواستار آزادسازی تمامی دارایی‌های مسدودشده ایران، از جمله دارایی‌های موجود در قطر، شده است. این در حالی است که اکسیوس مدعی شده‌بود واشنگتن صرفا آمادگی آزادسازی بخشی از منابع ایران را برای خرید غذا و کالاهای بشردوستانه دارد.
الزامات امنیتی: کاهش شمار نیروهای آمریکایی در منطقه و توقف جنگ در تمامی جبهه‌ها، از جمله لبنان، از دیگر مطالبات تهران است. در این چارچوب، بازگشایی هرمز مسئله‌ای جدا از وضعیت نظامی منطقه نیست؛ بخشی از ترتیباتی است که باید به کاهش عوامل ایجادکننده ناامنی منتهی شود.
ترتیبات دریایی: عراقچی همچنین بازگشایی تنگه را به پذیرش مسیر جدید کشتیرانی تعریف‌شده از سوی ایران و عمان و بسته‌شدن دیگر مسیرها مرتبط کرده است.
این مجموعه، نشان می‌دهد موضوع رایزنی‌ها تنها در مورد میزان امتیازهای اقتصادی و مالی نیست. رفع محدودیت‌های مالی و نفتی، کاهش فشار نظامی، توقف جنگ و ترتیبات هرمز، اجزای مرتبط با یکدیگر برای عبور از این مرحله و ورود به مرحله بعدی هستند.
روشن‌ترین توضیح درباره نقش قطر را عراقچی ارائه کرده است: طرف قطری پیشنهاد کرده زمان اجرای پیشنهاد ایران به پنج روز کاهش یابد و در مرحله کنونی، پیشنهادی شکل گرفته که دوره اجرا را به دو روز کاهش می‌دهد. با این حال انعطاف در زمان‌بندی، به‌خودی‌خود نشانه صرف‌نظرکردن از محتوای مطالبات نیست.
تقدم تعهدات؛ مذاکره پس از فراهم‌شدن شرایط
عراقچی بازگشایی هرمز بر مبنای شروط ایران را زمینه‌ساز از سرگیری مذاکرات دانسته و تصمیم درباره شکل مذاکرات را به پس از موافقت واشنگتن با این شروط موکول کرد. در این چارچوب بر خلاف برخی گمانه‌زنی‌ها در مورد سفیر هیأت آمریکایی به دوحه و آغاز مذاکرات ایران و آمریکا که در رسانه‌های عربی و آمریکایی منتشر شد، هنوز نمی‌توان از آغاز مذاکرات سخن گفت، چرا که صورت‌بندی ایران برای شروع مذاکرات به بعد از پذیرش شروط موکول شده‌است.
در مقابل، اکسیوس مدعی است واشنگتن می‌خواهد موضوع هسته‌ای از آغاز فرایند مطرح باشد و قطر برای ترغیب ایران به پذیرش دسترسی بازرسان به تاسیسات بمباران‌شده، در برابر کاهش تحریم‌ها (از جمله آزادسازی بخشی از منابع برای خریدهای بشردوستانه) تلاش می‌کند. توضیحات عراقچی نشان داد که تهران حاضر به پذیرش چنین فرمولی برای شروع مذاکرات هسته‌ای نیست.
در حال حاضر به نظر می‌رسد که اختلاف نظر جدی در مورد تقدم اجرای تعهدات و زمان‌بندی مذاکرات هسته‌ای همچنان اصلی‌ترین مانع در برابر شکل‌گیری مذاکرات ایران و آمریکا برای پایان جنگ است.
حضور هیئت ایرانی در دوحه و ادامه تماس میانجی‌های قطری و پاکستانی، نشانه بسته‌نبودن مسیر دیپلماتیک است. عراقچی ضمن قدردانی از تلاش این دو کشور، ادامه رایزنی‌ها درباره شروط ایران را تایید کرده است و تاکید می‌کند که هنوز هیچ مذاکره‌ای با واشنگتن در دستور کار نیست.
در پایان یک هفته رایزنی‌های فشرده، تهران از یک‌سو درباره زمان اجرای پیشنهاد خود انعطاف نشان داده و از سوی دیگر، به وضوح شروط اقتصادی و امنیتی‌اش را توضیح داده است. هر چند نمی‌توان از نزدیک شدن به توافق سخن گفت، اما می‌توان محل آزمون را روشن‌تر دید: پاسخ عملی واشنگتن به شروطی که اکنون بخش مهمی از آنها به‌صورت علنی بیان شده است.
پیام اخیر عراقچی نیز بر همین دو مسیر استوار است؛ تلاش برای دیپلماسی، همراه با آمادگی برای شکست آن. او احتمال بازگشت جنگ را منتفی ندانسته و تاکید کرده ایران برای همه سناریوها آماده است. به این ترتیب، ادامه رایزنی در دوحه نشانه کنارگذاشتن آمادگی دفاعی نیست؛ همان‌طور که آمادگی برای هرگونه تشدید تنش، به معنای بستن راه تفاهم نخواهد بود. تهران همچنان به دیپلماسی فرصت می‌دهد، اما امنیت خود را به نتیجه آن گره نمی‌زند.
