محدودیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، تنش کم‌سابقه‌ای میان باکو و آنکارا ایجاد کرده است؛ اختلافی که در سایه روابط نزدیک جمهوری آذربایجان با اسرائیل و سکوت معنادار ایران، ابعاد تازه‌ای یافته و اتحاد راهبردی دو کشور را با چالشی جدی روبه‌رو کرده است.
به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، پایگاه خبری «المانیتور» در گزارشی به بررسی تشدید اختلافات میان ترکیه و جمهوری آذربایجان بر سر محدودیت حجاب در مدارس و روابط نزدیک باکو با اسرائیل پرداخت و نوشت: محدودیت‌های جمهوری آذربایجان بر پوشش اسلامی در مدارس، به بروز اختلافی کم‌سابقه و علنی با ترکیه منجر شده است؛ اختلافی که تنش‌های پنهان در روابط سیاسی و امنیتی نزدیک دو متحد را آشکار می‌کند.
تنش میان احزاب حاکم ترکیه و جمهوری آذربایجان، یکی از نزدیک‌ترین متحدان منطقه‌ای آنکارا، روز سه‌شنبه بر سر ممنوعیت عملی پوشش اسلامی برای دانش‌آموزان و معلمان مدارس دولتی جمهوری آذربایجان تشدید شد. این تحولات در حالی رخ می‌دهد که اعتراض‌ها به مقررات جدید در سراسر این کشور ترک‌زبان و غنی از منابع انرژی، که پیش‌تر بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود، ادامه دارد.
حزب آذربایجان نوین (YAP)، به رهبری الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور این کشور، روز سه‌شنبه حملات تندی را متوجه اوکتای سارال، مشاور ارشد رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، کرد. سارال در اظهاراتی در شبکه‌های اجتماعی، حجاب را «الزامی دینی» خوانده و از باکو خواسته بود «این اشتباه را در اسرع وقت اصلاح کند».
اظهارات سارال در پی اعتراض فعالان اسلامی در ترکیه به انتشار گسترده ویدئوهایی مطرح شد که در آنها دانش‌آموزان دختر آذربایجانی و والدینشان در حالی که گریه می‌کردند، به انتقاد از مقررات جدید می‌پرداختند. این محدودیت‌ها بر اساس مصوبه‌ای دولتی در اواسط سپتامبر وضع شده بود و مقررات مشابه برای پوشش معلمان نیز در ۶ اکتبر به اجرا درآمد.
سارال در پیامی که ۱۲ اکتبر در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد، نوشت: «حق آموزش نباید قربانی تحمیل‌های ایدئولوژیک شود.» او این اقدامات را «غیرقابل‌قبول» خواند.
این اظهارات نقطه عطفی در مناقشه دو کشور بود.
حزب حاکم جمهوری آذربایجان اعلام کرد که تاکنون برای به خطر نینداختن «پیوندهای تاریخی دوستی میان مردم جمهوری آذربایجان و ترکیه» خویشتن‌داری کرده است.
بااین‌حال، در بیانیه این حزب آمده است: «اما تشدید اخیر کارزار رسانه‌ای علیه جمهوری آذربایجان، که به‌طور فزاینده‌ای تهاجمی، نظام‌مند و آشکارا افترا‌آمیز شده است، به‌ویژه مشارکت فردی که سمت مشاور ارشد رئیس‌جمهور ترکیه را بر عهده دارد و نیز نمایندگان پارلمان از حزب حاکم عدالت و توسعه ترکیه در این کارزار، ایجاب می‌کند که موضع خود را علناً اعلام کنیم.»
این حزب هشدار داد که اگر این حملات لفظی متوقف نشوند، روابط دوجانبه آسیب خواهد دید.
کمیته دوستی با ترکیه در پارلمان جمهوری آذربایجان نیز اندکی بعد اتهاماتی مشابه مطرح کرد. این کمیته گفت حزب حاکم ترکیه در برابر توهین به علی‌اف و دیگر مقام‌های جمهوری آذربایجان چشم‌پوشی می‌کند و اجازه می‌دهد «اقدامات تحریک‌آمیز» در برابر نمایندگی‌های دیپلماتیک جمهوری آذربایجان انجام شود.
بااین‌حال، اختلاف میان دو کشور بسیار فراتر از مسئله پوشش اسلامی است.
پایگاه مذهبی و محافظه‌کار اردوغان به‌شدت از روابط نزدیک جمهوری آذربایجان با اسرائیل انتقاد کرده است. فعالان این جریان تجمع‌هایی برگزار کرده‌اند و خواستار آن شده‌اند که آنکارا انتقال نفت خام جمهوری آذربایجان از طریق خط لوله‌ای را متوقف کند که باکو را به تفلیس و سپس به پایانه‌های بارگیری در بندر جیحان ترکیه در ساحل مدیترانه متصل می‌کند. بخش عمده این نفت به اسرائیل فروخته می‌شود.
اردوغان نه‌تنها به این درخواست‌ها اعتنا نکرد، بلکه ده‌ها دانشجو نیز به دلیل شرکت در این تجمع‌ها بازداشت شدند.
اعتراض‌ها از آن زمان فروکش کرده است.
خشم فعالان بار دیگر زمانی بالا گرفت که نماینده علی‌اف در جریان سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ماه گذشته، برخلاف ده‌ها رهبر و نماینده دیگر که سالن را ترک کردند، در جای خود ماند و به سخنان او گوش داد.
اردوغان نیز در سخنرانی خود در سازمان ملل، بدون نام بردن از هیچ کشوری، محدودیت‌های اعمال‌شده بر حجاب را «حمله‌ای به بنیادی‌ترین حقوق زنان» توصیف کرد.
او از آن زمان تاکنون این موضوع را دوباره مطرح نکرده است.
ایران، با حکومت روحانیون شیعه و جمعیت بزرگ قومی آذری، در جنوب با جمهوری آذربایجان مرز مشترک دارد. تهران مدت‌هاست روابط نزدیک باکو با اسرائیل را تهدیدی امنیتی تلقی می‌کند. در ایران، زنان طبق قانون ملزم به پوشاندن موهای خود در اماکن عمومی هستند.
با چنین پیش‌زمینه‌ای، انتظار می‌رفت تهران واکنشی شدیدتر از ترکیه، کشوری که رسماً نظامی سکولار دارد، نشان دهد. بااین‌حال، به گفته تحلیلگران، در سکوتی که غافلگیرکننده توصیف شده است، ایران تاکنون هیچ موضع علنی درباره محدودیت‌های جمهوری آذربایجان اتخاذ نکرده است.
جمهوری آذربایجان شریکی حیاتی برای ترکیه محسوب می‌شود و بیش از دو میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم در اقتصاد ترکیه انجام داده است. باکو و آنکارا همچنین روابط امنیتی عمیقی دارند؛ روابطی که نقش قابل‌توجه ترکیه در کمک به پیروزی جمهوری آذربایجان بر ارمنستان در جنگ قره‌باغ در سال ۲۰۲۰، نقطه اوج آن بود.
از این رو، به گفته تحلیلگران، تعجب‌آور نیست که اردوغان درباره اقدامات جمهوری آذربایجان علیه پوشش مذهبی در مدارس سکوت کرده است.
اما از نگاه اسلام‌گرایان تندرو، این سکوت نشانه دورویی است. ممنوعیت نمادهای آشکار دینداری اسلامی از سوی رهبران نظامی ترکیه، که زمانی قدرتی تقریباً بلامنازع داشتند، مدت‌ها یکی از محورهای بسیج جنبش اسلام‌گرای اردوغان بود و به تقویت و گسترش نفوذ سیاسی او کمک کرد.
ترکیه در مجموع کشوری به‌مراتب قدرتمندتر از جمهوری آذربایجان است. بااین‌حال، این علی‌اف بود که پیش از دیگران به موج مستمر انتقادهایی واکنش نشان داد که از رسانه‌های نزدیک به اردوغان سرچشمه می‌گرفت.
علی‌اف در همایش حزبی دوم اکتبر در باکو، با استفاده از عبارتی که اردوغان بارها علیه منتقدان خود به کار برده است، گفت: «همه باید جایگاه خود را بدانند. آنها نباید در سبک زندگی ما دخالت کنند یا به ما بگویند چه کاری انجام دهیم. هرکس باید به ملت و کشور خودش بپردازد.»
تردیدی وجود نداشت که این اظهارات متوجه چه کسانی است.
درگیری لفظی دو طرف نشانه‌ای از فروکش کردن نداشت. گروه‌های جوانان اسلام‌گرا در ترکیه در حال برنامه‌ریزی برای برگزاری تجمع‌هایی در اواخر روز سه‌شنبه، مقابل سفارت جمهوری آذربایجان در آنکارا و کنسولگری این کشور در استانبول بودند.
در داخل جمهوری آذربایجان نیز مقام‌ها همچنان دسترسی به تیک‌تاک و اینستاگرام را محدود می‌کنند؛ اقدامی که ظاهراً با هدف جلوگیری از گسترش اعتراض‌ها انجام می‌شود.
در همین حال، نارضایتی‌هایی نیز درباره تنش‌زدایی ترکیه با ارمنستان در حال شکل‌گیری است؛ کشوری که ترکیه و جمهوری آذربایجان هر دو آن را دشمن مشترک خود می‌دانند. آنکارا اطمینان داده است که پیش از عادی‌سازی روابط باکو و ایروان، روابط خود را با ارمنستان به‌طور کامل عادی نخواهد کرد. ترکیه تاکنون به این وعده پایبند مانده و مرز زمینی خود با ارمنستان را بازگشایی نکرده و روابط کامل دیپلماتیک با این کشور برقرار نکرده است.
با توجه به پیوند خوردن مناقشه کنونی با مسائل اسلام و اسرائیل، مدیریت این اختلاف ممکن است دشوارتر از مناقشات پیشین دو کشور باشد.
در واقع، برخلاف تمام صحبت‌ها درباره شعار «دو دولت، یک ملت» و ریشه‌ها و زبان مشترک ترکی، ترکیه و جمهوری آذربایجان آن‌قدرها هم اشتراک ندارند.
برخی ترک‌ها با جمهوری آذربایجان از موضعی قیم‌مآبانه برخورد می‌کنند؛ نگرشی که نسبت به ترک‌های قبرس نیز دیده می‌شود و گاهی تا مرز تحقیر پیش می‌رود.
ترکیه همان‌طور که به نقش خود در نجات ترک‌های قبرس از کشتار گسترده یونانی‌ها در سال ۱۹۷۴ افتخار می‌کند، از دیدگاه جمهوری آذربایجان، نقش خود را در بازپس‌گیری قره‌باغ از ارمنستان در سال ۲۰۲۰ نیز بیش از اندازه بزرگ جلوه می‌دهد.
علی‌اف در این زمینه صریح سخن گفت. او در نطق دوم اکتبر خود یادآور شد که جمهوری آذربایجان نیروهای ارمنی را از منطقه مورد مناقشه بیرون رانده و این کار را با اتکا به توانایی‌های خود انجام داده است.
او همچنین تأکید کرد که جمهوری آذربایجان برای تسلیحاتی که در جنگ خریداری کرده بود، حتی یک دلار تخفیف دریافت نکرده است. به گفته علی‌اف، در برخی موارد، قیمت‌هایی چند برابر نرخ جهانی از این کشور مطالبه شده بود، اما باکو ناچار شد «چشم خود را بر این مسئله ببندد».
ترکیه در کنار اسرائیل، یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان تسلیحات جمهوری آذربایجان است. سلجوق بایراکتار، داماد اردوغان، از مالکان شرکت بایکار است؛ مجموعه‌ای چندمیلیارددلاری که پهپادهای بایراکتار TB2 را تولید می‌کند. این پهپادها در جنگ قره‌باغ به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفتند.
زاور شیری‌یف، پژوهشگر غیرمقیم مرکز اوراسیای روسیه در بنیاد کارنگی، در گفت‌وگو با المانیتور گفت: «دو طرف، به‌ویژه جوامع آنها، انتظارات و برداشت‌های متفاوتی از یکدیگر دارند. به نظر می‌رسد ترک‌ها شناخت نسبتاً محدودی از رابطه دین و دولت در جمهوری آذربایجان دارند؛ در مقابل، آذربایجانی‌ها نیز با تاریخ خود ترکیه در زمینه محدودیت‌های حجاب و تجربه خاص این کشور در رابطه با دین و اسلام در عرصه عمومی چندان آشنا نیستند.»
جدال بر سر حجاب در قفقاز و آسیای مرکزی؛ رقابت دین، دولت و نفوذ منطقه‌ای
قوانین قدیمی، ادبیات جدید
دستورالعمل دولت جمهوری آذربایجان به‌صراحت اعلام نمی‌کند که روسری اسلامی ممنوع است. در عوض، تصریح می‌کند که لباس فرم دانش‌آموزان و اکنون پوشش معلمان باید با نظام ارزش‌های سکولار کشور مطابقت داشته باشد.
هفتاد سال حاکمیت شوروی باعث شده است بسیاری از مردم جمهوری آذربایجان به ایمان اسلامی خود بیشتر از دریچه فرهنگ و سنت نگاه کنند. تصور می‌شود حدود ۷۰ درصد جمعیت این کشور شیعه و بقیه سنی باشند.
افراط‌گرایی مذهبی هیچ‌گاه مسئله‌ای عمده در جمهوری آذربایجان نبوده است؛ برخلاف برخی دیگر از کشورهای مسلمان سابق اتحاد شوروی، مانند ازبکستان، که با شورشی بنیادگرایانه و طولانی‌مدت مواجه بوده است.
گروه‌های مذهبی ترکیه، سلفی‌های کشورهای خلیج فارس و بیش از همه، ایران همسایه، پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ تلاش کردند نسخه‌های خاص خود از ایدئولوژی اسلامی را به جمهوری آذربایجان صادر کنند. بااین‌حال، تأثیر آنها محدود باقی ماند.
فعالیت‌های اسلام‌گرایانه در جمهوری آذربایجان عمدتاً در نارداران، منطقه‌ای در شمال شرقی باکو، متمرکز بوده است؛ جایی که جنبش وحدت مسلمانان در آن مستقر است.
رهبر این جنبش، طالع باقراف، روحانی شیعه‌ای است که در ایران آموزش دیده و از منتقدان سرسخت علی‌اف و شیوه زمخت حکمرانی او به شمار می‌رود.
باقراف در زندان به سر می‌برد و دوران محکومیت ۲۰ساله خود را به اتهام تلاش برای برهم زدن نظم قانون اساسی سپری می‌کند. او این اتهام‌ها را رد کرده است. بازداشت او پس از سرکوب خشونت‌آمیز نارداران از سوی مقام‌ها در سال ۲۰۱۵ صورت گرفت؛ سرکوبی که چندین کشته بر جای گذاشت.
بااین‌حال، اعتراض‌ها به محدودیت پوشش اسلامی پیش از آن یورش نیز وجود داشتند و تصور می‌شود این اعتراض‌ها، همانند موج کنونی، عمدتاً خودجوش بوده‌اند.
نخستین موج بزرگ اعتراض‌ها در سال ۲۰۱۰ شکل گرفت؛ زمانی که حدود هزار نفر در برابر وزارت آموزش تجمع کردند. این رویداد یکی از بزرگ‌ترین تظاهرات از این نوع طی سال‌های پیش از آن بود و به درگیری با پلیس و بازداشت شمار زیادی از معترضان انجامید.
تحلیلگران می‌گویند سرکوب هر نوع فعالیت سیاسی باعث شده است دین به کانون جذب شهروندان ناراضی جمهوری آذربایجان تبدیل شود؛ شهروندانی که از فساد گسترده مرتبط با خانواده علی‌اف و کمبود فرصت‌ها، به‌ویژه در مناطق روستایی، ناراضی‌اند؛ آن هم در کشوری که از درآمدهای نفتی قابل‌توجهی برخوردار است.
به گفته تحلیلگران، به همین دلیل است که اعتراض‌ها مقابل مدارس جمعیت بیشتری را به خود جذب می‌کنند؛ از جمله افرادی که الزاماً دینداری آشکاری ندارند.
جاوید آقا، فعال آذربایجانی، به المانیتور گفت: «افراد بی‌خدایی مانند من که به‌شدت فردگرا هستند و به انتخاب‌های شخصی احترام می‌گذارند نیز از این اعتراض‌ها حمایت می‌کنند.»
مادران سربازان آذربایجانی کشته‌شده در جنگ نیز از جمله گروه‌های ناراضی جامعه هستند. آنها در اعتراض به پرداخت نشدن مزایا و غرامت از دست دادن عزیزانشان، تجمع‌های جمعی سازمان‌دهی کرده‌اند.
یک روزنامه‌نگار آذربایجانی که به دلیل نگرانی از اقدامات تلافی‌جویانه نخواست نامش فاش شود، به المانیتور گفت زنان و حلقه‌های اجتماعی پیرامون آنها به هدف «تحریک‌کنندگان» ایرانی تبدیل شده‌اند؛ افرادی که می‌کوشند این زنان را به سوی خود جذب کنند و آنها را به پوشاندن موی سر و بدنشان ترغیب کنند.
این روزنامه‌نگار درباره تصاویر برخی از مادران حاضر در نمایش مستندی جدید درباره جنگ، که روز دوشنبه در باکو برگزار شد، گفت: «از دیدن اینکه چه تعداد از آنها اکنون حجاب سیاه بر سر دارند، شوکه شدم.»
کونول د مور، تحلیلگر مشاور گروه بین‌المللی بحران در امور قفقاز جنوبی، گفت: «نگرانی‌های موجهی درباره بنیادگرایی شیعه با حمایت ایران وجود دارد. بااین‌حال، روشن است که دولت برای جلب حمایت غرب، این مسئله را بیش از اندازه بزرگ جلوه داده است.»
او افزود: «قربانیان اصلی این وضعیت دخترانی هستند که ممکن است به دلیل چنین مقرراتی از تحصیل محروم شوند و در سنین پایین به ازدواج وادار شوند.»
