استراتژی امام در جنگ چه بود و چه نتیجه‌ای داشت؟

در مقاله پژوهشی‌ای با عنوان «درنگی در انتساب راهبرد جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم به امام خمینی»، پرسش بنیادینی مطرح شده است که ناظر بر بازخوانی استراتژی کلان جمهوری اسلامی در دوران دفاع مقدس است. محور اصلی این نوشتار، واکاویِ این فرضِ بحث‌برانگیز است که: «آیا شعارِ جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم، حقیقتاً استراتژیِ راهبردیِ امام خمینی بوده است؟»

این مقاله با رویکردی انتقادی، فرضیه‌ای را پیش می‌کشد که بر اساس آن، نه تنها این شعار، راهبردِ نهاییِ امام نبوده، بلکه ایشان در مقاطع حساس، رویکردِ متفاوتی را (که در آن زمان توسط آقای هاشمی رفسنجانی پیگیری می‌شد) پذیرفته بودند. نویسنده/مقاله مذکور با این رویکرد، در پیِ چالش کشیدنِ «گفتمانِ رایج» در بخش‌هایی از بدنه نظامی و سپاه پاسداران درباره استراتژی جنگ است. هدفِ این بررسی، تبیینِ شکافِ گفتمانی میانِ «روایتِ حاکم در نهادهای نظامی» و «مواضعِ عمل‌گرایانه امام خمینی» است تا نشان دهد که چگونه تفاوتِ میانِ این دو سطح از تحلیل، در نحوه پایان‌بندیِ جنگ تأثیرگذار بوده است.

 نویسنده محترم در پاسخ به پرسش نهفته در بحث، منابع را بررسی و بصورت مستند در پایان مقاله به عنوان نتیجه‌گیری نوشته است: «راهبرد امام خمینی در جنگ تحمیلی عراق بر ایران، نه فقط «جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم» نبوده است؛ بلکه ایشان راهبرد انتخابی حجت الاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی فرماندۀ قرارگاه مرکزی خاتم الانبیاء(ص) را که به اطلاع سران قوای کشور، شورای عالی دفاع و فرماندهان نظامی رسیده، مغایر راهبرد خود در جنگ نمی دانسته و اقدامی در جهت عزل ایشان از فرماندهی جنگ انجام نداده است».

با نظر به نتیجه‌گیری نویسنده محترم، ابهاماتی وجود دارد که باید بررسی و به آن پاسخ داد:

1. در حالی که موضوع یادداشت و مستندات درباره استراتژی امام در جنگ و پاسخ به این پرسش است که: آیا استراتژی امام جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم بود؟ در پایان نتیجه‌گیری شده است که «استراتژی امام نه فقط "جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم" نبوده است؛ بلکه ایشان راهبرد انتخابی حجت‌الاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی را قبول داشته و مغایر راهبرد خود در جنگ نمی‌دانسته است».
2. در حالی که نویسنده محترم به روش مستند به دنبال روشن شدن استراتژی امام است و به این نتیجه رسیده که امام به دنبال ادامه جنگ برای «رفع فتنه از عالم» نبوده است، مشخص نیست با کدام بررسی به نتیجه رسیده است که راهبرد امام در جنگ همان راهبرد آقای هاشمی بوده است.
3. نویسنده اگر اعتقاد دارد استراتژی امام و آقای هاشمی بر هم منطبق بوده است، باید دلایل و اسناد تاریخی را ارائه کند و نیازی نیست برای اثبات این انطباق، تأکید کند که امام «اقدامی در جهت عزل ایشان از فرماندهی جنگ انجام نداده است». استفاده از این استدلال، در صورتی موجه و منطقی است که با فرض تفاوت برای تبیین رفتار امام در این زمینه انجام شود. حال آنکه نویسنده باید به این پرسش پاسخ بدهد که اگر استراتژی امام «جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم» نبوده است، چرا با کسانی که این شعار را سردادند، مخالفت نکرد؟ مهمتر آنکه استراتژی امام چه بود که بر خلاف آقای هاشمی با خاتمه دادن به جنگ از طریق مذاکره مخالف بود؟ 

با این توضیح و با نظر به موضوع بحث که موجب نگارش یادداشت و انتشار آن شده است، با وجود بررسی نظر امام درباره جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم، سه پرسش در این زمینه وجود دارد که باید بررسی شود:

1.  اگر سپاه معتقد است استراتژی امام جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم بوده است، چگونه به این جمع‌بندی رسیده که همان را وجه تمایز با استراتژی آقای هاشمی قرار می‌دهد؟ با توجه به یادداشت نویسنده، باید منابع دیگری غیر از آنچه که در متن آمده، مورد استناد قرار بگیرد تا استراتژی امام در چارچوب «جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم» به صورت مستند روشن شود.
2. اگر نویسنده محترم به صورت مستند بررسی کرده که استراتژی امام؛ جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم نبوده است، چگونه به این نتیجه رسیده است که استراتژی امام در جنگ، همان راهبرد آقای هاشمی است؟ در واقع نویسنده محترم از مسیر بررسی استراتژی امام، نتیجه‌ دیگری گرفته، اما هیچ‌گونه سندی برای آن ارائه نکرده است.
3. با توجه به واقعیّات جنگ و تحولات آن و مناقشاتی که درباره نظرات امام درباره ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر، همچنین روش پایان دادن به جنگ وجود دارد، استراتژی امام در جنگ چه بود و چه نتیجه‌ای داشت؟ با وجود آثار زیادی که در نقد یا تبیین مواضع و نظرات امام گفته و نوشته شده، هنوز هیچ گزارش مستند و تحلیلی درباره استراتژی امام و تغییرات آن بر اثر تحولات سیاسی- نظامی در جنگ، منتشر نشده است. با وجود دشواری‌های موجود در این زمینه، تبیین استراتژی امام در جنگ و نتایج آن، می‌تواند علاوه بر پاسخ به پرسش‌های اساسی جنگ، برای تصمیمات راهبردی در آینده راه‌گشا باشد. انجام این مهم در حالی که باید مستند باشد، اما به روش رایج که نظرات و مواضع امام به صورت موضوعی و مستند دسته‌بندی می‌شود، به نتیجه نخواهد رسید.