استاد حقوق بینالملل دانشگاه تهران گفت: طبق منطق حقوق بینالملل، دولتهایی که اصل بیطرفی را نقض کرده و به آمریکا اجازه دادهاند از پایگاههای مستقر در خاک آنها علیه ایران استفاده کند، خودشان یکی از طرفین متخاصم محسوب میشوند و قلمروی سرزمینی آنها جزو اهداف مشروع حمله نظامی به شمار میآید.
داوود آقایی در گفتوگو با خبرنگار جماران، با تأکید بر مشروع بودن اقدام ایران در حمله به پایگاههای منطقهای آمریکا، اظهار کرد: در نظام حقوق بینالملل، این اصل پذیرفته شده که دولت متخاصم و تمام منافع آن میتواند به عنوان اهداف مشروع، مورد حمله دیگر طرف تخاصم قرار گیرد. بر این اساس، قطعا پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه یک هدف مشروع برای حملات ایران به حساب میآیند؛ خصوصا که این پایگاهها در کشورهایی قرار دارند که دولتهایشان اجازه دادهاند آمریکا از پایگاه خود در خاک آنها، برای حمله علیه ایران استفاده کند.
وی ادامه داد: بنابراین، طبق منطق حقوق بینالملل، دولتهایی که اصل بیطرفی را نقض کرده و به آمریکا اجازه دادهاند از پایگاههای مستقر در خاک آنها علیه ایران استفاده کند، خودشان یکی از طرفین متخاصم محسوب میشوند و قلمروی سرزمینی آنها جزو اهداف مشروع حمله نظامی به شمار میآید. با این وجود، ایران اعلام کرده که کاری به این دولتها ندارد و تنها به پایگاههای آمریکایی که در خاک این کشورها قرار دارند، حمله میکند. بنابراین، ایران کاملا در چهارچوب هنجارهای حقوق بینالملل در حال دفاع از خود است و حق دارد تمام منافع و سمبلهای آمریکا را مورد حمله نظامی قرار دهد.
استاد حقوق بینالملل دانشگاه تهران با اشاره به اینکه اسرائیل حمله خود به ایران را «پیشدستانه» توصیف کرده است، بیان کرد: در ماده ۵۱ منشور سازمان ملل، به صراحت بیان شده که دولتها برای بهکارگیری دفاع مشروع سنتی، حق ذاتی دارند؛ یعنی اگر دولتی مورد تجاوز نظامی دولتی دیگر قرار گیرد، حق دفاع مشروع از خود و حمله به دولت متجاوز را دارد. اما دفاع پیشدستانه و پیشگیرانه هیچ جایگاهی در حقوق بینالملل ندارد و هیچ دولتی نمیتواند قبل از اینکه حملهای علیهش صورت گیرد، اقدام به حمله پیشدستانه یا پیشگیرانه کند.
آقایی با بیان اینکه تا کنون بارها شاهد بودیم که آمریکا و اسرائیل به بهانه دفاع پیشدستانه و پیشگیرانه به دیگر کشورها حمله کردهاند، گفت: به عنوان مثال، در سال ۱۹۸۱ و در بحبوحه جنگ عراق علیه ایران، اسرائیل به مرکز اتمی «اوسیراک» عراق حمله نظامی کرد؛ با این بهانه که اگر عراق به سلاح هستهای دست یابد، ممکن است ابتدا به اسرائیل حمله کند و بر این اساس، دست به اقدام پیشگیرانه علیه عراق زد.
وی با بیان اینکه البته بین دفاع پیشگیرانه و پیشدستانه تفاوتی ماهوی وجود دارد، عنوان کرد: «دفاع پیشگیرانه» به حالتی گفته میشود که یک کشور اقدام به حمله اولیه علیه کشوری دیگر میکند، بدون اینکه از قبل هیچ اقدام تخاصمآمیزی از سمت دولت مورد حمله قرارگرفته، انجام شده باشد. مانند همان حمله سال ۱۹۸۱ اسرائیل به عراق یا حمله سال ۲۰۰۳ آمریکا به عراق با این بهانه که این کشور دارای سلاح جنگی است و ممکن است در آینده، علیه ایالات متحده اقدامی انجام دهد. همه اینها در زمره حملات پیشگیرانه قرار میگیرد.
عضو هیأت علمی دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تهران اضافه کرد: اما حمله پیشدستانه به حالتی گفته میشود که در ابتدا حملاتی از سوی کشور مورد تجاوز، صورت گرفته و شواهد حاکی از احتمال حمله مجدد از سمت آن است. بنابراین، در اینجا کشوری که به دفاع پیشدستانه روی میآورد، مدعی است که قبلا حملاتی علیهاش صورت گرفته و ممکن است دوباره تکرار شود. مثلا در حمله آمریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱، آمریکاییها مدعی بودند که از سال ۱۹۹۱، گروه القاعده به منافع ایالات متحده در خاک این کشور و سپس به ناو یو اس اس کول در بندر عدن حمله کرده و سپس به سفارتخانههای آمریکا در کنیا و تانزانیا تجاوز کرده و نهایتا هم حوادث ۱۱ سپتامبر را رقم زده است و بر این اساس، آمریکا یک حمله پیشدستانه را علیه افغانستان انجام داد.
آقایی ادامه داد: اکنون نیز آمریکا مدعی است مثلا در دهه ۱۹۸۰ میلادی، گروههای نیابتی ایران به مرکز تفنگداران آمریکایی در بیروت حمله کردهاند و پس از آن نیز طی سالهای مختلف، اقدامات مشابهی انجام شده است. بنابراین، آمریکا و اسرائیل مدعی اند که در چهارچوب دفاع پیشدستانه، به ایران حمله کردهاند. اما نه دفاع پیشگیرانه و نه دفاع پیشدستانه، هیچ کدام مورد قبول حقوق بینالملل نیست و تنها دفاع سنتی است که مشروعیت دارد؛ یعنی ابتدا باید حملهای از سمت یک دولت علیه دولت دیگر انجام شده باشد تا دولت مورد تجاوز بتواند پاسخ دهد.
وی با اشاره به الگوی رفتاری جدید ترامپ که در تجاوز به سایر کشورها، مستقیما رهبران آنها را مورد ترور قرار میدهد، اظهار کرد: بسیاری از موازین حقوق بینالملل از جنگ جهانی دوم به بعد توسط آمریکا و متحدانش پایهگذاری شده بود و آمریکاییها همواره ادعا میکردند که حافظ این قواعد هستند و دیگران را هم وادار به تبعیت از آنها میکردند. اما با روی کار آمدن دولت دوم ترامپ، موازین حقوق بینالملل مکررا نقض میشود؛ ادعاهای ترامپ در مورد لزوم الحاق کانادا، گرینلند و بخشهایی از مکزیک به آمریکا و همچنین ربایش مادورو، همه نقض قوانین پذیرفتهشده حقوق بینالملل است.
استاد حقوق بینالملل دانشگاه تهران افزود: در حمله به ایران نیز آمریکا و اسرائیل رهبر کشورمان و بسیاری از افراد نظامی و غیرنظامی را ترور کرد. این هم نقض اصل مصونیت مقامات دولتی است و هم نقض اصل عدم انجام اقدامات تروریستی. جنگ قواعد مخصوص خود را دارد و اگرچه حمله به نظامیان و مراکز نظامی مجاز است، اما حمله به غیرنظامیان و مقامات رسمی دولتی هیچ گونه مشروعیتی ندارد.
آقایی با بیان اینکه متأسفانه نمیتوان اقدام عملی خاصی در برابر نقضهای مکرر حقوق بینالملل از سمت آمریکا انجام داد، عنوان کرد: در نظامی که سیاست قدرت در همه جا حاکم است و آمریکا در تمام نهادهای بینالمللی نفوذ دارد، روزنه امید خاصی برای مقابله با اقدامات ناقض حقوق بینالملل وجود ندارد. به عنوان مثال، اگرچه شورای امنیت حافظ اصلی صلح و امنیت بینالمللی محسوب میشود، اما به دلیل برخورداری آمریکا از حق وتو، قطعا امکان اینکه قطعنامهای در این شورا به نفع ما صادر شود، وجود ندارد.
وی اضافه کرد: ایران تنها میتواند به دیوان کیفری بینالمللی و دیوان بینالمللی دادگستری مراجعه کند که باز هم نمیتوان امید چندانی داشت که آبی از این نهادها برای ما گرم شود. البته ما باید از حق خود در مجامع حقوقی بینالمللی استفاده و حداقل اسناد شکایت خود را در نهادهای بینالمللی ثبت کنیم، اما امیدی به نتیجهبخش بودن این شکایات نیست. ما باید در میدان جنگ دست برتر را داشته باشیم تا دولتها ناگزیر از تسلیم در برابر ما شوند.
عضو هیأت علمی دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تهران با بیان اینکه بر خلاف آمریکا، تا این لحظه ایران طبق حقوق جنگ عمل کرده است، گفت: عدم حمله به غیرنظامیان، رفتار پسندیده با اسرا، عدم استفاده از سلاحهای کشتار جمعی و... همه از اصولی هستند که در سال ۱۹۴۹ و در چهار کنوانسیون به تصویب رسیدند و ۱۹۷۷ تکمیل یا اصلاح شدند و تمام کشورها و حتی دولتهایی که عضو این کنوانسیونها نیستند، باید در شرایط جنگی این اصول را رعایت کنند.
آقایی با اشاره به اینکه تا کنون ایران سعی کرده صرفا به مراکز نظامی حمله کند، افزود: در اخبار آمده که ایران به سفارت آمریکا در کویت و عربستان حمله کرده است. اگرچه اماکن دیپلماتیک مصونیت مطلق دارند، اما ممکن است آمریکاییها در پوشش این مصونیت، اقدام به انجام اقدامات نظامی در سفارتخانههای خود کرده باشند. در این صورت، ایران باید ابتدا به آمریکا هشدارهای لازم را بدهد و سپس در صورت عدم تخلیه سفارت و ادامه یافتن اقدامات نظامی با پوشش دیپلماتیک، سفارتخانه نیز میتواند به هدف مشروع تبدیل شود.
وی با بیان اینکه در مجموع، اقدامات ایران در دفاع از خود، مشروع و بر مبنای حقوق بینالملل بوده است، اظهار کرد: حتی پنتاگون هم اعتراف کرده که علیرغم ادعاهای ترامپ، ایران به دنبال حمله به منافع آمریکا نبوده است. لذا اقدام آمریکا و اسرائیل در حمله به ایران، کاملا نامشروع است و این حق طبیعی، مشروع، قطعی و مسلم ایران است که از منافع ملی، تمامیت ارضی و حاکمیت سیاسی خود دفاع کند و علیه دشمن اقدامات نظامی انجام دهد.
