دهمین نشست از سلسله نشستهای «حرف شنیدنی» معاونت پژوهش، آموزش و برنامهریزی راهبردی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) با موضوع «بازنمایی منظومه معنایی مقاومت با تأکید بر دیدگاه امام خمینی(س)» برگزار شد و ابراهیم متقی و عباسعلی رهبری در این نشست به تبیین مقاومت در اندیشه امام خمینی(س) پرداختند.
دهمین نشست از سلسله نشستهای «حرف شنیدنی» معاونت پژوهش، آموزش و برنامهریزی راهبردی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) با موضوع «بازنمایی منظومه معنایی مقاومت با تأکید بر دیدگاه امام خمینی(س)» برگزار شد.
به گزارش خبرنگار جماران، ابراهیم متقی، استاد روابط بینالملل دانشگاه تهران، طی سخنانی در این نشست گفت: نکته اولی که من دارم این است که مقاومت یک امر اجتماعی است و در چهارچوب کانتکست معنا پیدا میکند؛ نه ماهیت تخیلی دارد و نه یک قالب از پیش تعیین شده را در بر میگیرد. جامعه و فرهنگ ایرانی با قالب مفهومی مقاومت پیوند پیدا کرده و بسیاری از دورانهای تاریخی قبل و بعد از اسلام، نشانههای مقاومت را در تاریخ ایران میبینید.
وی با اشاره به اینکه امام خمینی(س) مقاومت را در ابعاد اجتماعی تحلیل میکند، تصریح کرد: زمانی که اعضای مجاهدین خلق، به ویژه تراب حقشناس و برخی از افراد دیگر در نجف خدمت امام رفتند و میخواستند امام را تشویق کنند که از سازوکارهای کنش مسلحانه آنها حمایت به عمل بیاورد، امام رویکردهای آنها را شنید اما در آخر به این موضوع اشاره داشت که من برای شما دعا میکنم. امام به این دلیل فتوا نداد که انگاره امام کنش اجتماعی بود و مقاومت را در فضای اجتماعی تبیین میکرد.
متقی افزود: زمانی که بعد از حوادث سال 1343 از امام پرسیدند که یاران شما برای انقلاب کجا هستند؟ امام به این موضوع اشاره داشتند که یاران من در گهواره هستند. یعنی باید تغییر نسلی شکل بگیرد که این اندیشهها بازتولید شود. اوایل سال 1358 فیدل کاسترو به تهران آمد و آیتالله طالقانی عبارتی را به کار گرفتند که الهام گرفته از اندیشه امام بود. بعدا همین اندیشه مورد توجه قاسم سلیمانی، محمد بروجردی و فرماندهان سپاه در هم کردستان واقع شد؛ مسأله «هویت مقاومت» که یک امر اجتماعی است.
وی اظهار داشت: پس اندیشه امام در ارتباط با مقاومت، بر قالب نیروهای اجتماعی و فضای اجتماعی متکی بود. اگر اندیشهای وجود داشت که مارکسیستها به کار میگرفتند و مقاومت را در لوله تفنگ جستوجو میکردند، امام مقاومت را در ساخت اجتماعی پیگیری میکرد. اینجا بود که وقتی خبرنگاران فرانسوی در دوران انقلاب به ایران آمده بودند، کتابهای «انقلاب به نام خدا»، «انقلاب ایران به مثابه اولین انقلاب پست مدرنیستی جهان» و «ایران، روح جهان بیروح» نوشته شد.
عضو هیأت با بیان اینکه اینجا فضایی است که هویت با دین پیوند میخورد، افزود: هویت یک امر اجتماعی است. من به یاد دارم در دوران قبل از انقلاب، چریکهای فدایی که در داخل دانشگاه تظاهرات میکردند، شعارشان این بود که «میکشم، میکشم، آنکه برادرم کشت». یعنی انگاره مسلحانه بود؛ انگاره این بود که یک نیروی پیشتاز باید وارد کار شود. ولی پیروان امام در تظاهرات بحثشان این بود که «برادر ارتشی چرا برادرکشی؟» پس در انگاره هویت مقاومت در اندیشه امام، آن ارتشی هم در زمره جامعه قرار میگیرد. یک نوع کلیگرایی در اندیشه امام وجود دارد.
وی یادآور شد: اوایل انقلاب برخی از اعضای کانون نویسندگان از طریق آقا سید احمد وقتی گرفتند و خدمت امام رسیدند. اکثر کانون نویسندگان قبل از انقلاب مارکسیست بودند. امام در خطاب به آنها این نکته را گوشزد کردند که امروز همه قلمها باید در خدمت اسلام باشد. پس هویت در انگاره امام چند بُعد دارد. یکی اینکه اجتماعی است. اگر اجتماعی نباشد، نه انقلاب و نه ساختار سیاسی، هیچکدام معنا ندارد. دوم اینکه مذهبی است و سوم اینکه باید یک شکلمندی ساختاری هم داشته باشد.
به گزارش خبرنگار جماران، عباسعلی رهبر، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، نیز در این نشست گفت: نکتهای که به نظر من در بازنمایی و بازسازی یک مفهوم مهم هست، رسیدن به یک مثلثی است که باید ما را در سه نسبت یاری بدهد. یکی بحث ایده است که چگونه شکل میگیرد، تولید میشود و حرکت و توزییع پیدا میکند. بعد از ایده بحث واقعیت سیاسی و اجتماعی است؛ نسبت محیط اجتماعی و در واقع کانتکستی که مفاهیم در آن خودشان را بازنمایی میکنند. سوم هم بحث تجربه است.
وی تصریح کرد: از لحاظ ایده ما دو نسبت را به لحاظ اندیشهای باید نگاه کنیم. یکی بحث انسانشناسی است که جایگاه انسان در فهم کلان نظام سیاسی و اجتماعی چگونه است. اما این نوع تعریف از انسان باید در بستر قدرت اجتماعی خودش را واکاوی کند؛ باید به یک سری از نقاطی برسد که بتواند قوتها و نقاط بالقوه خودش را تبدیل به فعل کند و آنجا است که بحث معرفتشناسی که روی انسانشناسی تأثیر میگذارد، از مرحله انتزاعی به مرحله انضمامی میرسد.
عباسعلی رهبر با بیان اینکه بحث انسانشناسی امام در دهه 40 به طور خاص خودش را نشان میدهد، افزود: در مکتبها و ایدئولوژیهای مختلف، فهم مقاومت و بازنمایی مقاومت خودش را نشان میدهد. حتی در دنیایی که از گفتوگوی تمدنها یا برخورد تمدنها هم شروع میشود، به نوعی الگوی مقاومت خودش را نشان میدهد. پایان تاریخ هم به نوعی بازنمایی از یک هویت مقاومت برتر هست؛ نسبت به مقاومتهایی که خودش را صورت میدهد.
وی یادآور شد: نظام بینالملل و نظام سیاسی ایران دستخوش فراز و فرودهای مختلفی در طول 100 سال اخیر شده اما به نظر میرسد انقلاب اسلامی نقطه عطفی بود که توانست تحولات انسانشناسی و معرفتشناسی را از عرصه انتزاعی به عرصه انضمامی تبدیل کند. دیگر جامعه با یک دولت دینی طرف است و میخواهد بین دین و مردمسالاری ارتباط برقرار کند و جامعه دارای دشمنهای بیرونی و درونی جدی میشود. از این جهت بحث ایده مقاومت و در واقع نظریه مقاومت خودش را بازنمایی میکند و نشان میدهد.
عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی افزود: به نظر میرسد یک نوع مقاومتی را به عنوان «مقاومت هوشمند تعالینگر» ترسیم میکند. این مقاومت دارای یک سری مؤلفه است که امام هم ایده صدر اسلام را نگاه میکند، هم ایده جهان اسلام و اتحاد با دنیای اسلام را نگاه میکند و هم ایده شناخت دشمن را نگاه میکند. امام این ایده را در ظرف مردم ایران میریزد. با وجود ایران هست که انقلاب اسلامی رشد چشمگیر پیدا میکند و با وجود انقلاب اسلامی است که مردم ایران رشد چشمگیر پیدا میکنند. لذا تناسب بین مردم ایران و انقلاب اسلامی، یک تناسب همافزا میشود.
وی با بیان اینکه مقاومت باید خودش را از کتابهای درسی و حوزه جدا کند و به جامعه بیاید، گفت: به نظر میرسد مهمترین نکته این مقاومت هوشمند «عقلانیت معطوف به امر سیاسی و اجتماعی»، نکته دوم بحث «بهرهمندی از ظرفیتهای معنوی» و نکته سوم بحث «احساسات و عواطف» است. مجموع اینها یک رهبری هوشمند را در امام ایجاد کرد که بتواند ایده مقاومت را در مرحله عمل قرار بدهد.
عباسعلی رهبر با تأکید بر اینکه اساس و مبنای صدور انقلاب، صدور فیزیکی نیست، تصریح کرد: در بحثهای تحولات اجتماعی و سیاسی باید دو موضوع را در نظر بگیریم؛ یکی موارد ذهنی و دیگری مصادیق عینی است. مهمتر از مصادیق عینی که میخواهد تحولات را به صورت فیزکال دنبال کند، «موارد ذهنی» است. در گروههای دینی و سیاسی و گروههایی که حس آزادی دارند این احساس و ادراک ایجاد شود که ما میتوانیم خودمان باشیم و مقاومت کنیم.
