مدرن دیپلماسی: انصارالله چگونه پدافند هوایی عربستان را به چالش کشید؟
نشریه «مدرن دیپلماسی» در گزارشی تحلیلی با بررسی حملات اخیر انصارالله یمن به فرودگاه بین‌المللی ریاض و تأسیسات شرکت سعودی آرامکو، به آسیب‌پذیری‌های پدافند هوایی عربستان پرداخته است. این نشریه با استناد به دیدگاه کارشناسان امنیتی، توسعه توان تولید موشک و پهپاد با حمایت فنی ایران، دسترسی به زنجیره‌های تأمین بین‌المللی و تجربه سال‌ها نبرد را از عوامل افزایش توان نظامی انصارالله می‌داند؛ تحولاتی که هم‌زمان با فشار بر ذخایر موشک‌های رهگیر منطقه، امنیت زیرساخت‌های راهبردی عربستان و برنامه‌های این کشور برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی را با چالش مواجه کرده‌اند.
این حملات نشان می‌دهند که انصارالله مورد حمایت ایران، با وجود سال‌ها جنگ، توقیف محموله‌های تسلیحاتی و تلاش‌های بین‌المللی برای محدودکردن دسترسی آنان به فناوری‌های پیشرفته، توانسته‌اند قابلیت‌های نظامی پیچیده‌تری به دست آورند.
کارشناسان امنیتی مجموعه‌ای از عوامل را در دشواری‌های دفاعی عربستان مؤثر می‌دانند؛ از جمله حمایت ایران از توسعه توان تولید تسلیحات در داخل یمن، دسترسی انصارالله به قطعات موردنیاز از زنجیره‌های تأمین تجاری بین‌المللی، تجربه‌های حاصل از سال‌ها نبرد و فشار واردشده بر سامانه‌های پدافند هوایی منطقه پس از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران.
ترکیب این عوامل، انصارالله را به حریفی توانمندتر تبدیل کرده و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و حفظ اعتماد سرمایه‌گذاران را برای عربستان سعودی دشوارتر ساخته است.
نقش ایران در توسعه توان تولید تسلیحات انصارالله
ایران بیش از یک دهه است که از انصارالله یمن با ارائه تسلیحات، منابع مالی و آموزش حمایت کرده است؛ هرچند تهران تأمین تسلیحات برخلاف تحریم تسلیحاتی سازمان ملل متحد را رد می‌کند.
بااین‌حال، کارشناسان نظامی و منطقه‌ای معتقدند ماهیت این رابطه به‌تدریج از انتقال مستقیم تجهیزات فراتر رفته است.
آندریاس کریگ، مدرس ارشد مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، می‌گوید مهندسان نظامی سابق یمن و متخصصانی که در داخل این کشور آموزش دیده‌اند، در ادامه توانسته‌اند به شکل‌گیری ظرفیت پایدارتر تولید تسلیحات در داخل یمن کمک کنند.
این تحول وابستگی انصارالله به دریافت سامانه‌های تسلیحاتی کامل از ایران را کاهش داده است. در مقابل، این گروه به‌تدریج توانایی مونتاژ پهپادها و موشک‌ها را با استفاده از قطعات تأمین‌شده از مسیرهای مختلف توسعه داده است.
حمید نیکو، مشاور سیاسی سابق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، می‌گوید تهران از ابتدا احتمال رهگیری یا مختل‌شدن ارسال مستقیم محموله‌های تسلیحاتی را پیش‌بینی کرده بود. ازاین‌رو، آموزش انصارالله برای مونتاژ تسلیحات با استفاده از قطعات دارای کاربرد دوگانه، بخش مهمی از این راهبرد محسوب می‌شد.
نتیجه چنین رویکردی، ایجاد توان نظامی مقاوم‌تری است که حتی در صورت اختلال در مسیرهای تأمین تسلیحات از ایران نیز می‌تواند به فعالیت خود ادامه دهد.
این وضعیت برای عربستان سعودی چالشی جدی ایجاد کرده است. رهگیری محموله‌های تسلیحاتی یا هدف قراردادن انبارهای سلاح می‌تواند بخشی از توان انصارالله را محدود کند، اما از بین بردن شبکه‌ای که قادر به مونتاژ و نگهداری تسلیحات در داخل یمن است، به‌مراتب دشوارتر خواهد بود.
اهمیت زنجیره‌های تأمین تجاری بین‌المللی
افزایش توانمندی‌های نظامی انصارالله صرفاً به تجهیزات تولیدشده در ایران وابسته نیست. دسترسی به قطعات موجود در زنجیره‌های تأمین تجاری بین‌المللی نیز به یکی از عوامل مهم در توسعه برنامه تسلیحاتی این گروه تبدیل شده است.
مؤسسه «تحقیقات تسلیحات در منازعات» گزارش داده است که انصارالله در تلاش بوده‌اند با استفاده از قطعات ارسال‌شده از چین، موشک‌های بالستیک پیشرفته میان‌برد تولید کنند. این گزارش پس از توقیف یک محموله توسط دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده بین‌المللی یمن منتشر شد.
به گفته آندریاس کریگ، چین به یکی از منابع مهم تجاری برای تأمین قطعات تبدیل شده است؛ درحالی‌که ایران همچنان فناوری‌های تخصصی نظامی، دانش فنی و قطعاتی را فراهم می‌کند که دستیابی به آن‌ها از مسیرهای تجاری معمول دشوار است.
اهمیت این موضوع در آن است که محدودکردن یک مسیر مشخص تأمین، لزوماً مانع دستیابی به قطعات موردنیاز نمی‌شود؛ زیرا بسیاری از این قطعات کاربردهای قانونی غیرنظامی دارند، اما می‌توان از آن‌ها در ساخت تسلیحات نیز استفاده کرد.
توانایی انصارالله در ترکیب قطعات تأمین‌شده از خارج با تخصص فنی توسعه‌یافته در داخل یمن، مختل‌کردن برنامه تسلیحاتی آنان را دشوارتر کرده است.
در این میان، هوش مصنوعی نیز ممکن است به بُعد تازه‌ای از این چالش تبدیل شود. شرکت آنتروپیک در سپتامبر اعلام کرد گروهی از عوامل تهدید مستقر در شمال یمن از دستیار هوش مصنوعی «کلود» برای کمک به توسعه نرم‌افزار مرتبط با یک راکت هدایت‌شونده و سامانه‌های موشکی برنامه‌ریزی‌شده استفاده کرده‌اند.
چنین گزارش‌هایی نشان‌دهنده ظرفیت فناوری‌های تجاری در پشتیبانی از توسعه نظامی هستند؛ هرچند به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که هوش مصنوعی موجب تحول در اثربخشی رزمی انصارالله شده است.
چرا پدافند هوایی عربستان تحت فشار قرار گرفته است؟
ارتقای توان نظامی انصارالله هم‌زمان با افزایش فشار بر سامانه‌های پدافند هوایی آمریکا و کشورهای منطقه، پس از جنگ میان ایالات متحده، اسرائیل و ایران رخ داده است.
آمریکا برای حفاظت از پایگاه‌های منطقه‌ای و متحدان خود، حجم قابل‌توجهی از موشک‌های رهگیر را مصرف کرده است. فشار ناشی از کاهش ذخایر موجود، نگرانی‌هایی درباره توان کشورهای حوزه خلیج فارس برای ادامه عملیات دفاعی در یک رویارویی طولانی‌مدت ایجاد کرده است.
در کنار این مسئله، عربستان سعودی با محدودیت‌های جغرافیایی نیز روبه‌رو است. وسعت سرزمینی این کشور و پراکندگی گسترده تأسیسات انرژی، ایجاد پوشش دفاعی جامع در برابر حملات احتمالی از جهات مختلف را دشوار می‌کند.
فرزان ثابت، کارشناس خاورمیانه در مؤسسه مطالعات عالی بین‌المللی و توسعه ژنو، معتقد است توانمندی‌های پدافند هوایی یکپارچه عربستان هنوز با توانمندی‌های اسرائیل یا اوکراین قابل‌مقایسه نیست.
مسئله اصلی صرفاً توانایی نیروهای سعودی در رهگیری یک موشک یا پهپاد نیست؛ بلکه چالش مهم‌تر، حفظ سطح کافی از نظارت، هماهنگی عملیاتی و ذخایر موشک‌های رهگیر برای دفاع هم‌زمان از تعداد زیادی از مراکز حیاتی در برابر حملات مکرر است.
تأسیسات نفتی، فرودگاه‌ها و دیگر زیرساخت‌های راهبردی عربستان اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا حملات موفقیت‌آمیز به آن‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از خسارت فیزیکی مستقیم ایجاد کند.
ائتلاف نظامی به رهبری عربستان سعودی که با انصارالله درگیر است، پیش‌تر از رهگیری موشک‌های شلیک‌شده به‌سوی شهرهای عربستان و انهدام ۱۲۷ انبار تسلیحاتی و سکوی پرتاب متعلق به حوثی‌ها خبر داده بود.
ترکی المالکی، سخنگوی این ائتلاف، همچنین بازیگران منطقه‌ای را به کمک به انصاراللله برای دستیابی به فناوری‌های نظامی پیشرفته متهم کرده است.
این اقدامات نشان‌دهنده گستردگی تلاش‌ها برای مهار تهدید انصارالله هستند، اما تاکنون نتوانسته‌اند چالش بنیادین را برطرف کنند.
چگونه سال‌ها جنگ به تقویت انصارالله منجر شده است؟
انصارالله در جریان سال‌ها جنگ در یمن و مشارکت بعدی در رویارویی‌های گسترده‌تر منطقه‌ای، تجربه عملیاتی قابل‌توجهی کسب کرده‌اند.
جنگ داخلی یمن در سال ۲۰۱۴، هم‌زمان با گسترش مناطق تحت کنترل انصارالله و درگیری آنان با نیروهای مورد حمایت عربستان سعودی و دیگر بازیگران منطقه‌ای، شدت گرفت.
در سال ۲۰۲۲ آتش‌بسی شکننده برقرار شد، اما مناقشه همچنان حل‌نشده باقی ماند.
پس از آغاز جنگ غزه در سال ۲۰۲۳، انصارالله حملاتی را به‌سوی اسرائیل آغاز کردند و کشتی‌های تجاری در دریای سرخ را هدف قرار دادند. به این ترتیب، دامنه فعالیت نظامی آنان از مرزهای یمن فراتر رفت.
این عملیات انصارالله را با چالش‌های عملیاتی تازه‌ای مواجه کرد و فرصت‌هایی برای اصلاح و تطبیق تاکتیک‌ها، تسلیحات و شبکه‌های تأمین آنان فراهم آورد.
تشدید تنش‌ها پیرامون جنگ آمریکا و ایران در سال ۲۰۲۶ نیز خطر ازسرگیری درگیری‌ها در یمن را افزایش داد. انصارالله در شرایطی وارد این مرحله از رویارویی منطقه‌ای شدند که سال‌ها تجربه میدانی و توسعه تسلیحاتی را پشت سر گذاشته بودند.
فرزان ثابت معتقد است این گروه همچنان از طریق متنوع‌سازی زنجیره‌های تأمین و بهره‌گیری از تجربه‌های عملیاتی، توانمندی‌های خود را ارتقا داده است.
این روند نشان می‌دهد که دیگر نمی‌توان انصارالله را صرفاً گروهی شبه‌نظامی و وابسته به دریافت تسلیحات خارجی دانست. آنان به جنبشی مسلح و باتجربه‌تر تبدیل شده‌اند که ظرفیت تولید، تطبیق و به‌کارگیری تسلیحات در آن رو به گسترش است.
پیامدهای تهدید انصارالله برای برنامه‌های اقتصادی عربستان
پیامدهای حملات انصارالله به مسائل نظامی و امنیتی محدود نمی‌شود. عربستان سعودی در چارچوب برنامه‌های خود برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در تنوع‌بخشی به اقتصاد، گردشگری، لجستیک و کسب‌وکارهای بین‌المللی انجام می‌دهد.
حملات مکرر به ریاض و زیرساخت‌های مهم انرژی می‌توانند تصویر عربستان سعودی را به‌عنوان مقصدی امن برای سرمایه‌گذاری خارجی تضعیف کنند.
حتی در شرایطی که سامانه‌های پدافند هوایی موفق به رهگیری تسلیحات مهاجم شوند، حفظ چنین سطحی از حفاظت هزینه‌های قابل‌توجهی به همراه دارد.
تداوم تهدیدها همچنین ممکن است هزینه‌های بیمه را افزایش دهد، فعالیت‌های تجاری را مختل کند و تصمیم‌گیری درباره سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت را با پیچیدگی بیشتری روبه‌رو سازد.
این خطرات برای زیرساخت‌های انرژی اهمیت بیشتری دارند. شرکت سعودی آرامکو جایگاهی محوری در اقتصاد عربستان و بازارهای جهانی نفت دارد و همین موضوع، تأسیسات آن را از اهمیت راهبردی ویژه‌ای برخوردار می‌کند.
بنابراین، احتمال تداوم حملات می‌تواند آسیب‌پذیری اقتصادی گسترده‌تری ایجاد کند؛ به‌ویژه اگر مناقشات منطقه‌ای به نوسانات بازارهای انرژی ادامه دهند و منابع مالی بیشتری به‌سوی بخش دفاعی هدایت شود.
آیا عربستان می‌تواند تهدید انصارالله را مهار کند؟
عربستان سعودی اکنون با حریفی روبه‌رو است که توان نظامی آن از ترکیب کمک‌های خارجی، تخصص فنی داخلی، زنجیره‌های تأمین متنوع و سال‌ها تجربه رزمی شکل گرفته و توسعه یافته است.
این مجموعه عوامل موجب شده مقابله با تهدید انصارالله صرفاً از طریق حملات هوایی یا رهگیری تسلیحات دشوارتر شود.
حتی حملات موفقیت‌آمیز به سکوهای پرتاب و انبارهای تسلیحاتی نیز ممکن است نتوانند شبکه تولیدی را که توانایی سازگاری با شرایط متغیر دارد، به‌طور دائمی از بین ببرند.
فشار بر ذخایر موشک‌های رهگیر منطقه‌ای نیز بر پیچیدگی این وضعیت افزوده و عربستان سعودی و شرکای آن را وادار کرده است میان نیازهای دفاعی فوری و احتمال ورود به یک رویارویی طولانی‌مدت توازن برقرار کنند.
در نهایت، چالش عربستان تنها تقویت سامانه‌های پدافند هوایی نیست؛ بلکه جلوگیری از گسترش بیشتر مناقشه و رسیدگی به شرایطی است که امکان استمرار عملیات نظامی را برای انصارالله فراهم می‌کند.
حملات اخیر نشان‌دهنده واقعیتی گسترده‌تر در منطقه هستند: حتی سامانه‌های پیشرفته پدافند هوایی نیز ممکن است در برابر حریفی که به‌طور مستمر از ترکیب تسلیحات نسبتاً کم‌هزینه و توانمندی‌های تولیدی روزبه‌روز پیچیده‌تر استفاده می‌کند، تحت فشار قرار گیرند.
برای عربستان سعودی، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی نه‌تنها ضرورتی برای تأمین امنیت ملی، بلکه عاملی اساسی برای حفظ اعتبار راهبرد تحول اقتصادی این کشور خواهد بود.
مشاهده خبر در جماران