واگذاری یکساله موزه هنرهای تزیینی اصفهان به استانداری؛
رکیبخانه؛ از موشک جان سالم برد، اما از تصمیمهای پرخطر نه!
عمارت تاریخی رکیبخانه که در حمله به ساختمان استانداری اصفهان آسیب دید، حالا قرار است برای یک سال در اختیار همان نهاد قرار گیرد؛ تصمیمی که پرسشهای تازهای درباره نسبت مدیریت بحران، حفاظت از میراثفرهنگی و آینده کارکرد بناهای تاریخی ایجاد کرده است.
پایگاه خبری جماران، مطهره کشاورز محمدیان: عمارت رکیبخانه از یک گذار تاریخی دشوار عبور کرد؛ از موج انفجاری که ساختمان استانداری اصفهان را هدف قرارداد و آثار تاریخی اطراف آن را نیز بینصیب نگذاشت. اما حالا این بنای تاریخی با چالش دیگری روبهروست؛ چالشی که کارکرد و آینده آن را تحتتأثیر قرار میدهد.
بنایی که سالهاست میزبان موزه هنرهای تزیینی اصفهان بوده، قرار است برای مدت یک سال در اختیار استانداری اصفهان قرار گیرد؛ تصمیمی که بنا بر اعلام مدیرکل میراثفرهنگی استان، در ازای مشارکت استانداری در تأمین هزینههای مرمت این بنا گرفته شده است.
اما ماجرا فقط یک جابهجایی اداری نیست. این عمارت تاریخی یک ساختمان خالی با چند اتاق و فضای قابلاستفاده نیست؛ بخشی از هویت تاریخی اصفهان و محل فعالیت یک مجموعه موزهای است. به همین دلیل، واگذاری آن به یک کاربری اداری، آن هم پس از تجربه آسیبهای ناشی از همجواری مراکز حاکمیتی با آثار تاریخی، با واکنشها و پرسشهایی همراه شده است.
وقتی همجواری باقدرت، به میراث خسارت میزند
استانداری اصفهان یک بنای تاریخی نبود اما قرار گرفتنش در محدوده مجموعه جهانی چهل ستون خسارتهای جبران ناپذیری به آثار تاریخی این سایت جهانی وارد کرد.
بر اساس آمارهای رسمی، در حمله دول متخاصم ۲۵ بنای تاریخی ثبت ملی و جهانی در این شهر آسیب دیدند؛ از تالار اشرف و کاخ چهلستون گرفته تا عمارت رکیبخانه.
این اتفاق نشان داد که در شهرهای تاریخی، تصمیمهای مربوط به جانمایی و استقرار مراکز حساس تنها یک موضوع اداری نیست؛ بلکه میتواند با حفاظت از میراثفرهنگی پیوند مستقیم داشته باشد و میراث تاریخی، در شرایط بحرانی نیازمند حفاظت بیشتری است.
توافقی برای مرمت یا معاملهای بر سر کاربری؟
امیر کرمزاده، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اصفهان، در گفتوگو با خبرنگار جماران میگوید: عمارت رکیبخانه در جریان حمله اسفند ۱۴۰۴ حدود ۳۰ میلیارد تومان خسارتدیده و اداره کل میراثفرهنگی امکان تأمین این اعتبار را نداشته است. استانداری اصفهان پذیرفته بخش عمده هزینههای مرمت را پرداخت کند و در مقابل، برای مدت یک سال در این مجموعه مستقر شود.
این توضیح، منطق مالی توافق را روشن میکند؛ بنایی آسیبدیده و اعتباری برای بازسازی آن نیاز است. اما در کنار این موضوع، مسئله دیگری مطرح است: آیا تأمین هزینه مرمت، ضرورتاً باید با تغییر کاربری یک بنای تاریخی همراه شود؟
وقتی موزه جای خود را به اداره میدهد
خانه ظلالسلطان سالهاست که میزبان موزهای است که مجموعهای از آثار ارزشمند تاریخی و هنری را در خود جایداده و یکی از فضاهای فرهنگی شهر محسوب میشود. تبدیل چنین فضایی به محل استقرار یک نهاد اجرایی، حتی اگر موقت باشد، فقط یک تغییر فیزیکی نیست؛ بلکه تغییر در کارکرد یک مکان فرهنگی است.
باید در نظر داشت که اصفهان بهعنوان یکی از مهمترین شهرهای تاریخی ایران، همچنان با کمبود فضاهای فرهنگی و موزهای مواجه است. بر همین اساس در چنین شرایطی، خروج یک مجموعه موزهای از چرخه فعالیت، موضوعی است که نمیتوان آن را صرفاً یک تصمیم اجرایی کوتاهمدت دانست.
پس از تجربه حمله، چرا دوباره یک بنای تاریخی؟
این تصمیم در شرایطی مطرح شده که کشور همچنان با پیامدهای جنگ اخیر مواجه است و احتمال تهدیدهای دوباره موضوعی است که در تصمیمگیریهای مدیریتی باید موردتوجه قرار گیرد.
اگر همجواری ساختمان استانداری با بافت تاریخی سبب خسارت جبران ناپذیر به سرمایه های ملی شد، آیا انتخاب دوباره یک بنای تاریخی برای استقرار فعالیتهای این نهاد اجرایی، نیازمند بررسیهای دقیقتر درباره خطرات احتمالی نیست؟ این تصمیم با ملاحظات حفاظتی هم خوانی دارد؟ موضوع، مخالفت با تأمین فضای موردنیاز یک دستگاه اجرایی نیست؛ مسئله این است که آیا یک موزه تاریخی باید راهحل موقت یک مشکل اداری باشد؟
استانداری پاسخ نداد
خبرنگار جماران برای دریافت توضیحات استانداری اصفهان درباره جزئیات این توافق، ضرورت انتخاب عمارت رکیبخانه، شرایط استقرار و ملاحظات حفاظتی این بنا، پیگیریهای مکرری انجام داد. بااینحال، تا زمان تنظیم این گزارش، پاسخی از سوی استانداری اصفهان دریافت نشد.
فاصله میان شعارهای گردشگری و تصمیمهای اجرایی
در سالهای گذشته، مدیران استان بارها بر جایگاه اصفهان به عنوان شهری فرهنگی و گردشگری تأکید کردهاند. توسعه گردشگری، حفاظت از میراث فرهنگی و تقویت زیرساختهای فرهنگی، از جمله محورهایی بوده که در سخنان مسئولان بارها تکرار شده است.
اما فاصله میان شعار و عمل، معمولاً در همین تصمیمهای کوچک و بزرگ خود را نشان میدهد. از طرفی از اهمیت موزهها و نقش آنها در توسعه فرهنگی می گویند و از سوی دیگر، در یک موقعیت اجرایی، همان موزه به عنوان فضای جایگزین یک دستگاه اداری انتخاب میشود.
نگرانی فقط یک سال استقرار استانداری نیست؛ نگرانی دوستداران میراث فرهنگی آن است که این تصمیم، می تواند راه را برای تکرار چنین رویهای در دیگر بناهای تاریخی کشور باز کند.
پای موزه هنرهای معاصر هم به میان آمد
همزمان با انتشار خبر واگذاری رکیبخانه، برخی گزارشها از احتمال قرارگرفتن موزه هنرهای معاصر اصفهان در اختیار استانداری نیز خبر دادند؛ موضوعی که نگرانی درباره خروج همزمان دو مجموعه فرهنگی مهم شهر از چرخه موزهای را افزایش داد. اما پیگیری خبرنگار جماران از شهرداری اصفهان نشان داد این موضوع موردتأیید مدیریت شهری نیست.
بر اساس توضیحات ارائهشده، موزه هنرهای معاصر اصفهان زیر نظر شهرداری اداره میشود و تاکنون تصمیمی درباره واگذاری این مجموعه یا استقرار استانداری در آن اتخاذ نشده است.
فراتر از یک توافق یکساله
رکیبخانه از یک حمله جان سالم به در برد؛ اما اکنون تصمیم درباره آینده آن، بحثی فراتر از یک توافق یکساله را پیشروی میراثفرهنگی قرار داده است.
میراثفرهنگی، صرفاً مجموعهای از ساختمانهای قدیمی نیست که در زمان بحران بتوان از آنها بهعنوان فضای جایگزین استفاده کرد. ارزش یک بنای تاریخی، تنها به کالبد آن محدود نمیشود؛ اصالت، کارکرد تاریخی و جایگاهی که در حافظه جمعی یک شهر دارد، بخشی از هویت آن را شکل میدهد.
این عمارت یکی از بناهای مجموعه دولتخانه صفوی اصفهان، یادگاری از روزگاری است که محل نگهداری اسبها و تجهیزات سوارکاری دربار صفوی بود و نام خود را نیز از همان کارکرد وام گرفته است. این بنا در دوره قاجار هم اهمتیش را از دست نداد و به تملک ظلالسلطان، حاکم اصفهان درآمد.
حالا پرسش این است که پس از تجربه آسیبدیدگی آثار تاریخی در مجاورت یک مرکز حاکمیتی، آیا اولویت باید حفاظت از این میراث ارزشمند باشد یا استفاده دوباره از آن برای رفع نیازهای اجرایی؟
این بنای بارزش ملی حالا در برابر آزمونی دیگر قرار گرفته است؛ آزمونی که نتیجه آن را نه موشکها، بلکه تصمیمهای مدیریتی رقم خواهند زد. اگر جنگ بر پیکر این بنای تاریخی زخم نشاند، این پرسش همچنان پابرجاست که آیا تصمیمهای امروز، هویت، کارکرد فرهنگی و جایگاه تاریخی آن را نیز دستخوش آسیب خواهد کرد؟
مشاهده خبر در جماران