دیپلماسی زیر سایه روایت‌های رادیکال؛ توافق در آینه شبکه‌های اجتماعی؛ کدام روایت‌ها بر فضای مجازی غلبه داشتند؟

پایگاه خبری جماران، محمد تقی ‌زاده: همزمان با فراز و فرود مذاکرات و افزایش گمانه‌زنی‌ها درباره آینده روابط ایران و غرب، شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های رقابت روایی پیرامون موضوع توافق تبدیل شد.

 بررسی محتوای پربازدید منتشرشده در این بازه زمانی نشان می‌دهد که برخلاف تصور رایج، فضای رسانه‌ای پیرامون توافق تنها در اختیار حامیان یا مخالفان مذاکره نبوده، بلکه مجموعه‌ای از جریان‌های سیاسی و رسانه‌ای با روایت‌های متفاوت برای اثرگذاری بر افکار عمومی تلاش کرده‌اند.

آنچه در این میان اهمیت دارد، نه صرفاً موضع‌گیری موافق یا مخالف نسبت به توافق، بلکه نوع روایت‌سازی و چارچوب‌بندی موضوع در فضای عمومی است؛ روایتی که در بسیاری موارد بیش از خود خبر، بر ادراک مخاطبان اثر گذاشته است.

 

کدام جریان‌ها بیشترین سهم را در روایت‌سازی درباره توافق داشتند؟

بررسی جریان‌های فعال نشان می‌دهد که سهم جریان‌های مختلف در تولید محتوای پربازدید پیرامون توافق به شرح زیر بوده است:

 

 

 

این توزیع نشان می‌دهد که مخالفان نظام بیشترین حضور را در روایت‌سازی پیرامون توافق داشته‌اند. بخش قابل توجهی از این محتوا نه بر جزئیات مذاکرات، بلکه بر پیامدهای سیاسی توافق و آینده ساختار سیاسی ایران متمرکز بوده است. البته لازم به ذکر است که در اکثر محتواها و امواج سیاسی، سلطنت‌طلبان توئیتری به دلیل تعداد زیاد کاربران واقعی و سایبری فعال در توئیتر، سهم بالایی در روایت‌سازی و بازنشر محتواهای مدنظر خود دارند.

در مقابل، سهم اصلاح‌طلبان در میان محتواهای پربازدید محدودتر بوده و بیشتر بر ضرورت کاهش تنش، حفظ مسیر دیپلماسی و استفاده از فرصت مذاکره برای حل مسائل کشور تأکید داشته است.

 

مهم‌ترین مضامین مطرح‌شده درباره توافق چه بود؟

تحلیل محتوای منتشرشده نشان می‌دهد شش مضمون اصلی بر فضای گفت و گوها حاکم بوده است:

 

 

 

بر این اساس، روایت «امکان توافق» همچنان پررنگ‌ترین مضمون بوده است؛ با این حال مجموع روایت‌های بدبینانه نسبت به مذاکرات، سهم بیشتری از فضای رسانه‌ای را به خود اختصاص داده‌اند.

 

 

مخالفان نظام چگونه موضوع توافق را روایت کردند؟

مهم‌ترین ویژگی محتوای تولیدشده توسط مخالفان نظام، فاصله گرفتن از بحث فنی مذاکرات و تمرکز بر پیامدهای سیاسی آن بود.

در این روایت، توافق کمتر به‌عنوان یک راه‌حل دیپلماتیک و بیشتر به‌عنوان نشانه‌ای از ضعف، عقب‌نشینی یا بحران در ساختار سیاسی کشور تصویر شده است. بخش دیگری از این جریان نیز بر این گزاره تأکید داشته که اساساً توافقی در کار نخواهد بود و منطقه به سمت تشدید تنش یا درگیری نظامی حرکت می‌کند.

در واقع دو روایت «توافق فریب است» و «جنگ نزدیک‌تر از توافق است» مهم‌ترین خطوط خبری این جریان را تشکیل داده‌اند.

 

اصولگرایان چه تصویری از توافق ارائه کردند؟

در میان حساب‌های نزدیک به جریان اصولگرا، محور اصلی محتوا نه مخالفت مطلق با مذاکره، بلکه بی‌اعتمادی به طرف آمریکایی بوده است.

در این روایت، تجربه برجام به‌عنوان مهم‌ترین شاهد تاریخی مورد استناد قرار گرفته و تأکید شده که هرگونه توافق جدید باید همراه با تضمین‌های عینی و قابل اتکا باشد.

از این منظر، مسأله اصلی نه اصل مذاکره، بلکه نحوه توافق و میزان پایبندی طرف مقابل به تعهدات است.

 

اصلاح‌طلبان چه روایتی را دنبال کردند؟

برخلاف دو جریان دیگر، اصلاح‌طلبان بیش از هر چیز بر ضرورت حفظ مسیر دیپلماسی تأکید کرده‌اند.

در این روایت، توافق به‌عنوان ابزاری برای کاهش فشارهای اقتصادی، کاهش تنش‌های خارجی و گشودن مسیرهای جدید برای توسعه کشور معرفی شده است. همچنین بخش مهمی از این محتوا بر ضرورت جلوگیری از بازگشت فضای امنیتی و نظامی در منطقه تمرکز داشته است.

اگرچه سهم این جریان در میان محتواهای پربازدید کمتر از سایر جریان‌ها بوده، اما تقریباً تمامی محتوای آن در چارچوب حمایت از راه‌حل دیپلماتیک قرار می‌گیرد.

 

رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران چه نقشی در این میان داشتند؟

جریان رسانه‌ای و روزنامه‌نگاری عمدتاً نقش واسطه انتقال اخبار را ایفا کرده است. این گروه بیشتر بر پوشش اظهارات مقام‌های ایرانی، آمریکایی و اروپایی، گزارش روند مذاکرات و انتشار اخبار مرتبط با نشست‌های دیپلماتیک متمرکز بوده است.

با این حال در برخی موارد، انتخاب تیترها و نحوه برجسته‌سازی اخبار نیز به شکل‌گیری جهت‌گیری‌های خاص در افکار عمومی کمک کرده است.

 

ترکیب جریان‌ها و مضامین چه تصویری از فضای رسانه‌ای ارائه می‌دهد؟

بررسی همزمان مضامین و جریان‌ها نشان می‌دهد هر جریان بر یک خوشه مشخص از موضوعات متمرکز بوده است:

جریان	مضمون غالب
مخالف نظام	جنگ، ناکامی مذاکرات، تغییر نظام سیاسی
اصولگرا	بی‌اعتمادی به آمریکا، نقد برجام، توافق مشروط
اصلاح‌طلب	حمایت از دیپلماسی، کاهش تنش، امکان توافق
روزنامه‌نگار و رسانه‌ای	پوشش اخبار و تحولات مذاکرات

 

این الگو نشان می‌دهد که موضوع توافق در فضای مجازی بیش از آنکه یک پرونده صرفاً سیاست خارجی باشد، به میدان رقابت روایت‌های سیاسی داخلی و برون‌مرزی تبدیل شده است.

 

تحلیل نهایی؛ نبرد روایت‌ها مهم‌تر از خود توافق

مهم‌ترین یافته این بررسی آن است که در فضای رسانه‌ای مورد مطالعه، رقابت اصلی نه بر سر جزئیات فنی توافق، بلکه بر سر معنای سیاسی آن شکل گرفته است.

مخالفان نظام تلاش کرده‌اند توافق را نشانه بحران یا مقدمه تحولات بنیادین سیاسی معرفی کنند. اصولگرایان بر مخاطرات اعتماد به آمریکا و تجربه‌های پیشین تمرکز داشته‌اند. اصلاح‌طلبان نیز توافق را راهی برای کاهش هزینه‌های اقتصادی و سیاسی کشور دانسته‌اند. در این میان رسانه‌ها نقش انتقال‌دهنده و تقویت‌کننده این روایت‌ها را بر عهده داشته‌اند.

در مجموع می‌توان گفت هرچه مذاکرات به مراحل حساس‌تر نزدیک شده، وزن روایت‌های سیاسی بر روایت‌های فنی غلبه پیدا کرده است. به بیان دیگر، در فضای مجازی موضوع اصلی دیگر این نبوده که «توافق چگونه حاصل می‌شود»، بلکه این بوده که «توافق چه معنایی برای آینده ایران خواهد داشت».

 همین مسأله سبب شده پرونده توافق بیش از هر زمان دیگری به عرصه‌ای برای رقابت گفتمانی و شکل‌دهی به افکار عمومی تبدیل شود.

مشاهده خبر در جماران