جماران: مسئله موسیقی در کشور ما همواره از حوزه‌های پر بحث محافل فرهنگی بوده که طی 34 سالی که از انقلاب اسلامی می‌گذرد با سلایق و برخورد‌های متفاوتی رو به رو شده است. مبحثی که از نظر بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی(س) همواره روشن بوده است. علاوه بر استفتائات متعددی که از ایشان در این زمینه شده، در نامه‌هایی نیز به این مساله پرداخته شده است. از جمله این نامه ها، نامه امام به حجت الاسلام و المسلمین محمدحسن قدیری در دوم مهر 1367 است که در آن، امام از خرید و فروش آلات موسیقی برای مقصد حلال دفاع کرده‌اند. پیش از این، در این زمینه گفتگویی با سید عبدالله حسینی، رئیس مرکز اسلامی و کاردار سابق ایران در آفریقای جنوبی که فعالیت فرهنگی متعددی بخصص در حوزه موسیقی را در کارنامه خود دارد، انجام داده ایم.
دختر حضرت امام، دکتر زهرا مصطفوی که من همکار و مشاورشان در اتحادیه سازمان های غیر دولتی حامی ملت فلسطین هستم، گاهی اوقات خاطرات زیبایی را از امام نقل می کنند که یکی از آن ها درباره همین مسئله آلات موسیقی بود. ایشان گفتند که همسر ایشان آقای دکتر بروجردی در آن زمان معاون وزیر ارشاد بودند و تعریف می کردند که عده از افراد سرشناسی که در پیش از انقلاب اسلامی در ارکستر ملی ایران نوازندگی می کردند، در وزارت ارشاد سرگردان هستند و پرسه می زنند و هیچ کاری هم نمی توانستند بکنند و یک حالت افسرده ای را پیدا کرده بودند بعد که از آن ها علت این سرگردانی سوال شد گفتند که ما در زمان شاه در ارکستر بودیم و نوازندگی می کردیم و برای خودمان آوازه ای داشتیم اما الان که موسیقی حرام شده ما هم قابلیت های خودمان را از دست دادیم. خانوم مصطفوی می گفتند که من خیلی دلم سوخت و شب در محضر امام بودم و این ماجرا را برایشان تعریف کردم و گفتم که چنین اتفاقی افتاده برای این نوازندگان که امام بسیار ناراحت شد و گفت چرا باید چنین اتفاقی بیافتد؟ این ها بیایند برای انقلاب بزنند، برای جمهوری اسلامی و با امکاناتی که در دست دارند برای نظام بزنند؛ چه اشکالی دارد؟ بعد خانوم مصطفوی تعریف می کردند که من فردا این دوستان نوازنده را پیدا کردم و گفتم که امام گفته شما باید بزنید و وقتی که این خبر را به آن ها دادم مثل پرنده ای که از قفس آزاد شده بود این دوستان خوشحالی کردند و بعد هم زمینه ی این را فراهم کردیم که در پیش امام در حسینه جماران این دوستان اجرا کنند و بعد از آن بود که این تابو شکست. وقتی ما چنین رهبری روشنی داریم که به داماد خود می گوید که از اعضای ارکستر ملی زمان شاه حمایت کند که به کارشان ادامه دهند الان چرا از چنین فرصت هایی استفاده نکنیم؟
مورد دوم، موردی بود که آقای بشارتی نقل می کردند و می گفتند که من یک بار رفتم خدمت حضرت امام که ایشان را ملاقات کنم وقتی که وارد حیات شدم دیدیم که رادیوی ترانزیستوری در دست امام بود گوششان را نزدیک رادیو کرده بودند و داشتند سرود شهید مطهری را گوش می کردند طوری که وقتی من خواستم صحبت کنم امام با بالا بردن دستش اشاره کرد که الان صحبت نکنم تا آن سرود را گوش کند. خوب شما ببینید در سرود آقای مطهری چه سازی هست که دیگر استفاده نشده!
خاطره سوم هم در مورد نقل قولی است از حاج احمد آقا که می گفتند ما نشسته بودم با آقای موسوی اردبیلی، مقام معظم رهبری، آقای هاشمی رفسنجانی و میرحسین موسوی و ناهار می خوردیم که بعد آقای هاشمی پیشنهاد کرد چون همه جمع هستیم از حضرت امام هم بخواهیم که به ما ملحق شود که بعد حاج احمد آقا سریع از امام درخواست می کند و امام هم با خوشحالی قبول کردند و به جمع ملحق شدند. بعد حاج احمد آقا تعریف می کرد در همان زمان که نشسته بودیم تلویزیون ناگهان یک موسیقی بسیار شاد پخش کرد طوری که اعتراض آقای موسوی اردبیلی در آمد و با یه حالت اعتراض به امام بالحنی که انگار می خواستند «مچ گیری» کنند گفتند که آقا شما همین را هم دیگر حلال می دانید؟ که یعنی شما از این ها حمایت می کنید و این ها هم دیگر همه جور موسیقی را پخش می کنند. بعد امام فرمودند که بله همین را هم حلال می دانم و بعد آقای اردبیلی گفتند شما همین موسیقی را قبل از انقلاب حرام نمی دانستید؟ امام فرمودند که چرا من همین آهنگ را قبل از انقلاب حرام می دانستم اما آقای اردبیلی این مهم است که کی و کجا و با چه هدفی پخش می شود. این موسیقی از تلویزیون جمهوری اسلامی پخش می شود و اگر همین الان همین آهنگ از تلویزیون عربستان پخش شود حرام است!
این رفتاری که امروز با موسیقی می شود ناشی از تحجر عده ای از مسئولین نیست؟
دید ناب به مسائل نسبت یعنی اینکه شما متحجر نباشید. ما در تاریخ زندگی بشر داریم تحولات را می بینیم و دین هم باید متناسب با این تحولات بتواند با شرایط جدید تطبیق داده شود. در زمانی قلات اربعه بر اساس چهار محصول بود و اقتصاد زمان در چهار بخش گندم و دامداری و جو و خرما می چرخید. در آن زمان احتکار در مورد این قلات بود ولی الان احتکار درباره اطلاعات و نرم افزار و تکنولوژی است. الان «بیل گیتس» با نگاه داشتن امتیاز شرکت «مایکروسافت» با خرید شرکت های نو پای کوچک و جامع کردن سیستم عامل خودش احتکار می کند. امروز احتکار در گندم اصلا معنی ندارد. در روایت داریم که ادرار در آب مکروه است؛ حالا شما بیاید و ثابت کنید که امروز دیگر این روایت کاربرد ندارد چون شما دیگر توالتی پیدا نمی کنید که آب نداشته باشد به خصوص توالت فرنگی که اساس کار آن برای رعایت بهداشت با آب است. یکسری از مسائل عادی در جهان هست که ما با تحجر جلوی آن را می گیریم و موسیقی هم مانند همه ابزار و آلات موجود در جهان یک آلت کاربردی و یک وسیله است مانند ماشین و موبایل و اینترنت و... که به طور مثال در خصوص همین اینترنت چقدر ما مشکلات درباره استفاده از آن داشتیم و بعد فهمیدیم که استفاده کردن آن بهتر از استفاده نکردن آن است یا تلویزیون که هنوز هم تعدادی از مسلمانان جهان به خاطر تحجر بیش از حد از این وسیله استفاده نمی کنند.
در تاریخ اسلام به خصوص در صدر اسلام، موسیقی چه جایگاه داشت و آیا شخص پیامبر(ص) در مورد پدیده موسیقی موضع گیری خاصی داشتند؟
استفاده از موسیقی در زمان صدر اسلام در حضور خود شخص پیامبر(ص) بوده به طوری که خانم ها دف می زدند و از حضور حضرت در مدینه با خواندن نغمه « تلع البدر و علینا» استقبال می کردند و یا پیامبر و صحابه پیامبر در بسیاری از جنگ ها از آلات موسیقی استفاده می کردند و اصلا حتی خدا بر اساس موسیقی آیات خودش را بر انسان نازل کرده. موسیقی و نت های موسیقی مانند پدیده جاذبه زمین آفریده خداست. پدیده ای که ما آن را خلق نکردیم و فقط آن را کشف کردیم و وجود آن را هم نمی توانیم انکار کنیم. استفاده درست از هرچیزی درست است و استفاده نادرست از آن هم زیان آور است. در موسیقی هم موسیقی های «ایروتیک»، «نژادپرستی» و امثال آن ها نادرست است اما به طور مثال موسیقی های «بتهوون»کاملا درست است.
گوش دادن موسیقی در روز هایی که مسلمانان به خصوص شیعیان در عزا به سر می برند واقعا حرام است؟
من حتی روز عاشورا هم نوار موسیقی عاشورایی استاد جواد معروفی را گوش می کنم و اشک هم می ریزم و این هیچ اشکالی ندارد. اگر شما ببینید که یک قطعه موسیقی اشک شما را برای امام حسین(ع) جاری می کند گوش کردن آن در روز عاشورا چه اشکالی دارد؟ من تعجب می کنم که اصلا چرا بعضی ها این حرف را مطرح می کنند اصلا که موسیقی حلال است یا حرام! موسیقی یک نیاز جسمی است که باید استفاده شود. ما در خصوص آموزه های دینی باید به سعه صدر و درک شرایط برخورد کنیم.
چرا به موسیقی تنها تک بُعدی نگاه می شود و به همه جوانب آن دقت نمی شود؟ به طور مثال اینکه موسیقی می تواند در زمینه اقتصادی به اقتصاد کشور کمک کند یا با رفتار آموزنده بسیاری از تعالیم ملی و مذهبی ما را برای نسل های آینده حفظ کند چون اساسا موسیقی یک زبان بین المللی است که در همه دوره های تاریخی می تواند با نسل جدید صحبت کند.
امروز در جهان درآمد دوم کشور آمریکا بعد از فیلم، از موسیقی است و سالانه حدود 2 تریلیون دلار مبادلات اقتصادی در خصوص موسیقی در کشور آمریکا انجام می شود. خوب ما اگر به موسیقی به عنوان یک پدیده سود آور هم نگاه کنیم چه اشکال دارد؟ به طور مثال ورزشگاه آزادی پر از انسان هایی شود که می خواهند موسیقی جنگ را گوش کنند یا برای شهید همت ارکستر درست کنیم. چرا نباید برای شهدا یک کنسرت با شکوه در سطح بین المللی برگزار کنیم. من واقعا تعجب می کنم که چرا بعضی اوقات با این پدیده به عنوان یک تابو برخورد می شود. بزرگترین اجتماعات بشری بعد از فوتبال مربوط به موسیقی است و این موضوعی است که مسئولین ما باید از آن به نحو احسنت استفاده کنند.
خوب این مسئله تطبیق دین با مسائل روز در بعضی کشورهای عربی مانند امارات و عربستان خیلی خوب جا افتاده اما در ایران ما هنوز در مقابل پدیده ای مثل موسیقی برخورد چندگانه را می بینیم. نمونه بارز آن هم مثلا همین قانون ممنوعیت اجرای موسیقی در شهری مثل شهر مشهد است. این رفتار ها ناشی از چیست؟
من یک بار در مورد «گشت ارشاد» این حرف را زدم و الان هم دوباره سر این موضوع این حرف را می زنم. اگر بیایند به ما ثابت کنند که میلیارد های تومان خرج شده و نیروهای زیادی در گشت ارشاد به کار گرفته شده و یک نفر با این همه کار به حجاب دید خوبی پیدا کرده و بعد از اینکه ما تذکر دادیم و برخورد کردیم، این فرد به حجاب علاقه مند شده و دیگر خودش حجاب را رعایت می کند، ما هم می گوییم که پس این حرکت خوب است و در تمام کشور انجام شود و خود ما هم حمایت می کنیم! در مورد این مسئله هم به همین شکل است. اگر این آقایان توانستند ثابت کنند که با این حرکت یک جوان از سوی موسیقی روی برگردانده و دیگر موسیقی گوش نمی دهد ما هم حمایت می کنیم و می گوییم که پس این طرح را در کل کشور انجام دهید! این آقایان بهتر است به جای چنین رفتار هایی بیایند از استعداد ها و ظرفیت های داخل استفاده کنند و کنسرت های موسیقی مذهبی یا امام رضایی یا برای شهدا برگزار کنند. موسیقی بد در همه جا بد است و باید در همه جا جلوی آن گرفته شود اما این رفتار با موسیقی به عنوان یک تابو به خصوص در مشهد صحیح نیست.