انرژی خورشیدی به عنوان یکی از در دسترس‌ترین و پاک‌ترین منابع انرژی، به عنوان ناجی احتمالی این بحران مطرح می‌شود. اما وضعیت واقعی نیروگاه‌های ایران چگونه است و سهم خورشید و گاز در این معادله چقدر است؟
چند سالی است که تقویم انرژی در ایران با واژه‌ای ناخوشایند گره خورده است: (( ناترازی)) واژه‌ای که در ادبیات اقتصادی و صنعتی کشور مترادف با قطعی برق صنایع، خاموشی‌های خانگی، توقف خطوط تولید و در نهایت خسارت‌های سنگین است. بحران انرژی در ایران دیگر محدود به ماه‌های گرم سال و اوج بار تابستان نیست؛ بلکه اکنون پاییز و زمستان نیز به دلیل ناترازی شدید گاز با سایه سنگین قطعی برق و انرژی همراه شده‌اند.
در این میان، انرژی خورشیدی به عنوان یکی از در دسترس‌ترین و پاک‌ترین منابع انرژی، به عنوان ناجی احتمالی این بحران مطرح می‌شود. اما وضعیت واقعی نیروگاه‌های ایران چگونه است و سهم خورشید و گاز در این معادله چقدر است؟
وضعیت نیروگاه‌های کشور در یک نگاه آماری
بر اساس آمارهای منتشرشده، ظرفیت اسمی نیروگاه‌های کشور در محدوده بیش از ۱۰۰ هزار مگاوات (حدود ۱۰۰ گیگاوات) قرار دارد. رقم ۱۰۰ هزار و ۵۱۳ مگاوات نیز در برخی گزارش‌ها برای ظرفیت اسمی نیروگاه‌های کشور ذکر شده است. این نیروگاه‌ها شامل سیکل ترکیبی، گازی، بخار، برق‌آبی، اتمی، دیزلی و تجدیدپذیر می‌شوند.
با این حال، «ظرفیت اسمی» با «تولید واقعی» (ظرفیت عملی) تفاوت معناداری دارد:
- ناترازی تابستان: در پیک مصرف تابستانی، نیاز مصرف کشور می‌تواند از ۸۰ هزار مگاوات فراتر برود. برای نمونه، در یک سناریوی واقع‌بینانه برای تابستان ۱۴۰۵، تقاضای اوج بیش از ۸۱ هزار مگاوات و توان تأمین هم‌زمان حدود ۶۸ هزار و ۴۲۰ مگاوات برآورد شده است؛ یعنی فاصله‌ای در حدود ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات میان تقاضا و توان تأمین برق. میزان ناترازی با توجه به شرایط شبکه، تقاضا و زمان برآورد تغییر می‌کند.
- ناترازی زمستان و پاییز (بحران گاز): برخلاف تصور عامه که فکر می‌کنند قطعی برق تنها مختص تابستان است، بخش عمده‌ای از تولید برق کشور در گروی سوخت‌رسانی به نیروگاه‌هاست. با فرا رسیدن فصل سرد، مصرف گاز بخش خانگی و تجاری افزایش می‌یابد و محدودیت تأمین گاز می‌تواند شبکه برق را با چالشی جدید مواجه کند.
وقتی ناترازی گاز، پاشنه آشیل تولید برق می‌شود
بخش عمده برق کشور توسط نیروگاه‌های حرارتی تولید می‌شود که گاز طبیعی یکی از سوخت‌های اصلی آنهاست. طبق داده‌های مربوط به سال ۲۰۲۵، حدود ۷۳.۳ درصد از برق تولیدشده ایران از گاز طبیعی تأمین شده است؛ آماری که وابستگی بالای تولید برق کشور به این سوخت را نشان می‌دهد. اما وضعیت گاز در کشور به شرح زیر است:
- ناترازی گاز: در ماه‌های سرد سال، مصرف گاز بخش خانگی و تجاری به شدت افزایش می‌یابد و شبکه گازرسانی با کسری قابل‌توجهی مواجه می‌شود. برآوردهای منتشرشده درباره میزان کسری گاز زمستانی متفاوت‌اند و بسته به شرایط تولید و مصرف، ارقامی در محدوده ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز نیز مطرح شده‌اند.
- محدودیت گاز نیروگاه‌ها: برای مدیریت مصرف گاز در فصل سرد و تأمین نیاز بخش خانگی، ممکن است تحویل گاز به نیروگاه‌ها و برخی صنایع محدود شود. میزان این محدودیت به وضعیت شبکه گاز، شرایط آب‌وهوایی و امکان استفاده از سوخت جایگزین بستگی دارد.
- روی آوردن به سوخت مایع و مازوت‌سوزی: در صورت محدودیت گاز، برخی نیروگاه‌ها می‌توانند از سوخت جایگزین، مانند گازوئیل یا مازوت، استفاده کنند؛ البته این امکان به تجهیزات نیروگاه و میزان ذخایر سوخت بستگی دارد. اگر سوخت کافی در دسترس نباشد یا محدودیت‌های فنی و عملیاتی وجود داشته باشد، توان تولید برخی واحدها کاهش یافته و فشار بیشتری به شبکه برق وارد می‌شود. در چنین شرایطی، احتمال اعمال محدودیت برق در پاییز و زمستان افزایش پیدا می‌کند.
جایگاه انرژی خورشیدی: جهش بزرگ اما سهم ناچیز
تا دو سال پیش، ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های خورشیدی ایران در حدود ۷۰۰ مگاوات گزارش می‌شد. این رقم نشان می‌داد که با وجود برخورداری ایران از پتانسیل مناسب تابش خورشیدی، ظرفیت نصب‌شده این منبع انرژی در مقایسه با کل ظرفیت نیروگاهی کشور بسیار محدود بوده است.
آمار جدید (وضعیت فعلی در سال ۱۴۰۵):
بر اساس اعلام منتشرشده از سوی سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا):
- ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های خورشیدی کشور از مرز ۵,۳۰۰ مگاوات (۵.۳ گیگاوات) فراتر رفته است که نشان‌دهنده افزایشی بیش از ۷ برابری نسبت به ظرفیت حدود ۷۰۰ مگاواتی گزارش‌شده در دو سال قبل است.
- سهم از کل ظرفیت نیروگاهی کشور: با وجود این رشد چشمگیر، ظرفیت ۵,۳۰۰ مگاواتی خورشیدی، در مقایسه با ظرفیت اسمی حدود ۱۰۰ هزار و ۵۱۳ مگاواتی، تقریباً ۵.۳ درصد از کل ظرفیت اسمی نیروگاه‌های کشور را تشکیل می‌دهد. این درصد، سهم خورشیدی از ظرفیت نصب‌شده را نشان می‌دهد و با سهم آن از تولید واقعی برق یکسان نیست.
تحلیلِ تطبیقی: نقش خورشید در کاهش ناترازی‌های دوگانه (برق و گاز)
برای پاسخ به این سوال که آیا خورشید راهکار کاهش خاموشی‌هاست، باید به تاثیر آن بر هر دو بحران تابستان و زمستان نگاه کنیم:
الف) کمک به شبکه در بحران تابستان (پیک بار سرمایشی)
تولید نیروگاه‌های خورشیدی در ساعات روشنایی، به‌ویژه در روزهای آفتابی تابستان، می‌تواند با بخشی از ساعات افزایش مصرف برق برای سرمایش هم‌پوشانی داشته باشد. خرید پنل خورشیدی می‌تواند یکی از اولین قدم‌ها باشد. توسعه این نیروگاه‌ها در صورت هم‌زمانی تولید با اوج تقاضا، فشار واردشده بر شبکه را در تابستان کاهش می‌دهد. میزان این اثر به زمان اوج مصرف و الگوی تولید نیروگاه‌های خورشیدی بستگی دارد.
ب) کاهش وابستگی نیروگاه‌ها به گاز در پاییز و زمستان
نیروگاه‌های خورشیدی برای تولید برق به گاز طبیعی نیاز ندارند. در پاییز و زمستان که کشور با بحران کمبود گاز و محدودیت سوخت نیروگاه‌ها روبه‌رو می‌شود، برق تولیدشده از انرژی خورشیدی می‌تواند بخشی از نیاز شبکه را تأمین کند و در شرایط مناسب، نیاز به تولید برق از نیروگاه‌های حرارتی را کاهش دهد. میزان صرفه‌جویی در مصرف گاز به مقدار برق خورشیدی تولیدشده و نوع نیروگاهی بستگی دارد که تولید آن کاهش می‌یابد. البته از آنجا که تولید انرژی خورشیدی در زمستان و روزهای ابری ممکن است کاهش پیدا کند، این انرژی به‌تنهایی نمی‌تواند بار شبکه را در شب‌های سرد به دوش بکشد؛ اما می‌تواند در ساعات روشنایی به تأمین برق صنایع و سایر مصرف‌کنندگان کمک کند.
ج) سرعت بالای احداث در مقایسه با نیروگاه‌های حرارتی
احداث نیروگاه‌های حرارتی بزرگ ممکن است چند سال زمان ببرد و به زیرساخت‌های سوخت‌رسانی نیز وابسته است؛ در حالی که برخی نیروگاه‌های خورشیدی، به‌ویژه پروژه‌های کوچک‌تر و پشت‌بامی، در صورت آماده‌بودن تجهیزات، مجوزها و زیرساخت اتصال، می‌توانند طی چند ماه نصب و راه‌اندازی شوند. البته زمان اجرای پروژه‌های خورشیدی و حرارتی به ظرفیت، شرایط محل احداث، تأمین تجهیزات و فرایندهای اجرایی بستگی دارد و نمی‌توان یک بازه زمانی ثابت را به همه پروژه‌ها تعمیم داد. در کنار پنل‌های خورشیدی، انتخاب سانورتر مناسب نیز نقش مهمی در عملکرد صحیح سیستم‌های خورشیدی دارد؛ زیرا این دستگاه با مدیریت تبدیل انرژی و هماهنگی میان اجزای سیستم، به تأمین برق متناسب با نیاز مصرف‌کننده کمک می‌کند.
جمع بندی و چشم‌انداز
ناترازی انرژی در ایران یک چالش زنجیره‌وار است: محدودیت تأمین گاز می‌تواند تولید برق در زمستان را تحت فشار قرار دهد و رشد مصرف و محدودیت توان عملیاتی نیروگاه‌ها نیز می‌تواند به ناترازی برق در تابستان منجر شود.
با اینکه جهش ظرفیت خورشیدی از حدود ۷۰۰ مگاوات به بیش از ۵,۳۰۰ مگاوات گامی رو به جلو و حیاتی است، اما با توجه به مقیاس ناترازی کشور، همچنان راه طولانی در پیش داریم. برای نمونه، برآورد کسری برق در سناریوی واقع‌بینانه تابستان ۱۴۰۵ حدود ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات بوده است و برآوردهای کسری گاز زمستانی نیز با توجه به شرایط تولید و مصرف متفاوت‌اند. انرژی خورشیدی راه‌حل یک‌شبه نیست، اما یکی از راهکارهای مهم برای کاهش وابستگی تولید برق به گاز و کمک به کاهش فشار بر شبکه برق به شمار می‌رود؛ راهکاری که اثرگذاری آن با مدیریت مصرف، تقویت شبکه و توسعه ذخیره‌سازهای انرژی بیشتر خواهد شد. برای آشنایی با تجهیزات و راهکارهای مرتبط با انرژی خورشیدی، می‌توانید محصولات موجود در ایرمان مارکت را بررسی کنید.
*** این مطلب در سرویس گزارش آگهی منتشر شده و تبلیغاتی می باشد؛ لذا جماران هیچ توصیه در رابطه با انجام فعالیت فوق ندارد.
