قلعه الموت و استحکامات مربوط به آن در چهل و هشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کره جنوبی بهعنوان سیامین اثر ایران در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد.
پایگاه خبری جماران، مطهره کشاورز محمدیان: قلعه الموت و استحکامات مربوط به آن در چهل و هشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کره جنوبی بهعنوان سیامین اثر ایران در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد. با ثبت این اثر ایران یگانه کشور روی کره زمین است که تا ۵۸ سال آینده پرونده در نوبت ثبت جهانی دارد.
چهل و هشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو که از ۲۹ تیرماه سال جاری (۱۹ ژوئیه ۲۰۲۶) با حضور نمایندگان ۱۹۶ کشور عضو در شهر بوسان کره جنوبی آغاز به کارکرده بود، در یکی از مهمترین تصمیمات خود، با رأی مثبت به پرونده «منظر فرهنگی و تاریخی قلعههای الموت»، این شاهکار معماری دفاعی ایران را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. الموت با این ثبت، رسماً بهعنوان سیامین اثر ملموس ایران در یونسکو شناخته شد تا جایگاه تمدنی ایران بیشازپیش در پهنه بینالمللی تثبیت شود.
سازهای هزاره بر فراز البرز؛ از ساسانیان تا نزاریان
دژ الموت که در زبان پهلوی به معنای «آشیانه عقاب» است، با قدمتی بیش از ۱۱۶۲ سال، بر فراز صخرهای غیرقابلنفوذ در ارتفاع ۲۱۶۳ متری از سطح دریا و در فاصله ۱۰۵ کیلومتری شمال قزوین جا خوش کرده است. شهرت تاریخی این دژ به سال ۴۸۳ هجری قمری (۱۰۹۰ میلادی) بازمیگردد؛ زمانی که حسن صباح، بنیانگذار حکومت اسماعیلیان نزاری، کنترل دژ را به دست گرفت و آن را به مرکز ثقل سیاسی، اداری، فرهنگی و علمی حکومتی بدل ساخت که حدود ۱۸۰ سال در برابر هجوم بیگانگان دوام آورد. تحقیقات باستانشناسی نشان میدهد پیشینه برخی از قلاع این زنجیره دفاعی، نظیر دژ لمبسر، حتی به دوره شاهنشاهی ساسانی میرسد.
۲۵ سال کاوش میدانی و رمزگشایی از «کاخدژ» الموت
ثبت جهانی این پرونده، دستاورد مستقیم ۲۵ سال پژوهش مستمر، کاوشهای باستانشناسی و ساماندهی میدانی است که از سال ۱۳۷۹ به همت باستانشناسان و مدیران پایگاه میراثفرهنگی الموت آغاز شد. در آغاز این مسیر، منطقه فاقد راههای دسترسی ایمن و پایگاه پژوهشی مجهز بود؛ اما طراحی مسیرهای دسترسی استاندارد و برپایی ایستگاههای دائمی، مسیر را برای ۱۶ فصل کاوش علمی هموار کرد.
یکی از درخشانترین دستاوردهای این کاوشها، کشف و پیگردی بنای تاریخی «ملاسرا» بود؛ سازهای که پیش از این تنها در متون کهن از جمله ظفرنامه حمدالله مستوفی نامی از آن برده شده بود. یافتههای باستانشناسان اثبات کرد که الموت صرفاً یک قلعه جنگی نبوده، بلکه یک «کاخدژ» هوشمند است که با تراشیدن صخرههای طبیعی و تلفیق معماری با توپوگرافی کوهستان ساخته شده است.
سیستم منسجم دفاعی در وسعت ۲۰۰۰ کیلومترمربع
آنچه ارزیابان ایکوموس (شورای بینالمللی بناها و محوطهها) را به تایید این پرونده مجاب کرد، ماهیت زنجیرهای و شبکهای این اثر است. این پرونده نه یک تکبنا، بلکه منظومهای دفاعی شامل هفت قلعه تاریخی به نامهای الموت، لمبسر، نبیذرشاه، شمسکلایه، شیرکوه، قسطینلار و ایلان را در بر میگیرد.
این ساختار شبکهای، قلمروی دفاعی و زیستی به وسعت ۲۰۰۰ کیلومتر مربع شامل مزارع، باغها، سیستمهای پیشرفته مدیریت آب و کانالهای آبرسانی صخرهای را پوشش میداده است. کارشناسان یونسکو با تأکید بر معیار سوم کنوانسیون میراث جهانی، الموت را «شاهدی استثنایی بر سنت فرهنگی و تمدنی اسماعیلیان نزاری در قرون ۱۱ تا ۱۳ میلادی» توصیف کردند.
توسعه پایدار محلی و افق گردشگری قزوین
ثبت جهانی الموت فراتر از یک رویداد فرهنگی، محرک توسعه اقتصادی استان قزوین ارزیابی میشود. مدیریت ارشد استان با اشاره به آمادهسازی زیرساختها شامل مرمتهای حفاظتی، نصب تابلوهای راهنمای دو زبانه و ساماندهی مسیرهای منتهی به قلعهها، بر مشارکت فعال جوامع محلی تأکید دارد. برنامههای مدیریتی بهگونهای تدوین شده است تا عواید حاصل از ورود گردشگران داخلی و خارجی مستقیماً به بهبود معیشت روستاهای حاشیه قلعهها منجر شود.
پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته» که مهرماه سال گذشته (۱۴۰۴) مورد بازدید میدانی ارزیابان بینالمللی قرار گرفته بود، سرانجام در جریان اجلاس بوسان و همزمان با تصویب «اعلامیه بوسان» (با محوریت حفاظت از میراث جهانی در برابر تغییرات اقلیمی و جنگها)، با اجماع آرا به ثبت نهایی رسید تا برگ زرین دیگری بر شناسنامه فرهنگی ایران افزوده شود.
