نشانههای فعالیت حشرات ۲۰۰ میلیون ساله را روی قرنیزهای به کار برده شده در عمارت تاریخی «امینالسلطان» نشانم میدهد؛ حدود دو سالی میشود برای کنترل آلودگیهایی که توسط موریانهها ایجاد شده است، تلاش میکنند تا این حشرات پی و ریشه خانه معروف به «اتحادیه» را از بین نبرند. او میگوید بیشتر بناهای تاریخی ایران به موریانهها آلوده است.
به گزارش جماران، رحیم غیورفر، متخصص حشرهشناسی کشاورزی است و سالهاست که روی موریانهها پژوهش میکند. حالا ۲۰ سالی میشود که از تجربه خود در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری برای حفظ و صیانت از بناهای تاریخی بهر میبرد. او تاکنون توانسته پیشروی موریانهها در خانهها و بناهای تاریخی مختلفی از جمله خانه اتحادیه، چغازنبیل، باغ ارم شیراز، بیشتر بناهای تاریخی یزد و مسجد تاریخانه دامغان در سمنان را کنترل کند و هشدار میدهد موریانهها در ارگ تاریخی بم پیشروی زیادی کردهاند و باید به داد این بنای معروف جهانی رسید.
ایسنا نوشت، غیورفر، فارغالتحصیل رشته حشرهشناسی کشاورزی در مقطع کارشناسی ارشد و دکتراست و به شکل تخصصی روی موریانهها پژوهش میکند که یکی از آفات کشاورزی نیز محسوب میشود. او در حال حاضر عضو هیات علمی پژوهشی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور است و پیش از این نیز سابقه تدریس در دانشگاه آزاد را داشته. همچنین استاد راهنمای دانشجویان بسیاری در دانشگاههای مختلف با موضوع موریانه بوده است.
او و گروهش سالهاست از تخصصشان در زمینه کنترل موریانهها در بناهای تاریخی استفاده میکنند و با اقداماتی که انجام میدهند اجتماع موریانهها را کنترل و سعی میکنند جلوی تخریب این حشرات را با ایجاد سد سمی و سیستم طعمهگذاری در کف و بیرون بناهای تاریخی بگیرند. این متخصص حشرهشناس اقدامات لازم را در این زمینه بر اساس شواهد فعالیت موریانهها در بخشهایی از ساختمان انجام میدهد. معمولا عمل تزریق سم نیز به شکل ظرافتمندانهای انجام میشود تا رد یا نشانهای روی شکل ظاهری بنا به جا نگذارد. رحیم غیورفر در ادامه به پرسشهای خبرنگار ایسنا درباره چگونگی کنترل موریانهها در بناهای تاریخی پاسخ میدهد:
موریانهها جزو چه گونهای از حشرات هستند و چگونه زندگی میکنند؟
موریانهها جزو شاخه بندپایان هستند که حدود ۲۰۰ میلیون سال است در کره زمین زندگی میکنند و در این مدت تحت تاثیر عوامل طبیعی، شاهد گونههای متنوعی از آنها هستیم. گونههایی از این حشرات رفتارهای ابتداییتری دارند و برخی دیگر در اثر تکامل، قدرت سازگاری پیدا کردهاند و تخریب بیشتری انجام میدهند. این حشرات از مواد سلولزی موجود در طبیعت تغذیه میکنند و نقش مثبتی در تجزیه مواد گیاهی دارند. در واقع موریانهها این مواد را برای موجودات دیگر در طبیعت قابل استفاده میکنند. انسانها با ساختوساز روی زمین، به زیستگاه طبیعی موریانهها هجوم آوردهاند و موجب تخریب محل زندگی آنها شدهاند. بنابراین این حشرات از مواد سلولزی که در مصالح ساختمانی وجود دارد تغدیه میکنند. موریانهها موجوداتی اجتماعی هستند. شاه و ملکه دارند و به صورت دستهجمعی زندگی میکنند. وظیفه موریانههای کارگر جستوجو و ایجاد تونل است تا با آوردن و ذخیره غذا برای دیگر همنوعان خود به زندگی ادامه دهند.
کنترل موریانهها در یک بنا یا ساختمان به چه روشهایی انجام میشود؟
به دو روش میتوان موریانهها را کنترل کرد؛ فیزیکی و شیمایی. کنترل فیزیکی به این معناست که از شروع ساخت و پیریزی یک ساختمان، از مصالح مخصوص و مقاوم در برابر موریانهها استفاده کنیم؛ یعنی هنگام ساخت از مصالحی استفاده شود که موریانهها رغبتی به تغذیه از آن نداشته باشند. اما سیستم طعمهگذاری و ایجاد سد سمی هم راههای دیگری هستند که برای کنترل موریانهها از آن در بناهای تاریخی یا غیر تاریخی استفاده میشود. در سیستم طعمهگذاری، مواد سلولزی را به سم آغشته میکنیم و داخل زمین قرار میدهیم که موریانه کارگر این مواد را میخورد و به داخل اجتماع خود میبرد و سم را پخش میکند، مثل اینکه یک فرد کرونایی وارد یک ساختمان شود و همه را مبتلا کند، بنابراین موریانههای دیگر را هم به سم آلوده میکند و موجب از بین رفتن آنها میشود. در ایجاد سد سمی نیز سم را به کف ساختمان تزریق میکنیم که مانع پیشرفت موریانهها از کف به بالای ساختمان میشود. روشهای دیگری هم از جمله کنترل رطوبت بنا وجود دارد که باید به آن توجه کرد. به عبارتی مجموعه عواملی موجب میشود که جلوی پیشروی موریانهها را بگیریم.
ایجاد سیستم طعمهگذاری در خانه اتحادیه برای کنترل موریانهها موریانهها در چه مدت زمانی میتوانند یک بنای تاریخی را به طور کامل تخریب کنند؟
موریانهها از زیر زمین تونل درست میکنند و خودشان را به سطح زمین میرسانند و اگر کنترل نشوند تا سقف پیشروی میکنند. این حشرات صدرصد از بین نمیروند اما جمعیتشان قابل کنترل است. هیچ بنایی صرفا با زندگی موریانهها در آن از بین نمیرود، بلکه این حشرات با تغذیه از مواد سلولزی به کار رفته در یک ساختمان باعث سست شدن آن بنا میشوند. وقتی این حشرات در داخل ملات، تونل ایجاد میکنند خواه ناخواه بخشی از ملات بین آجرها یا خشتها از بین میرود و همین امر استحکام بنا را تحت تاثیر قرار میدهد که وقوع زلزله یا حتی موج انفجار ناشی از جنگ یا هر اتفاق دیگری میتواند موجب تخریب آن بنا شود. ساختمانهای تماما ساختهشده از چوب که نمونههای آن را در کشورهایی مانند آمریکا یا استرالیا میبینیم، میتوانند در اثر زندگی موریانهها به طور کامل تخریب شوند اما این اتفاق برای همه ساختمانها نمیافتد.
با توجه به اظهارات شما، ممکن است بسیاری از متولیان بناهای تاریخی خیالشان راحت شود که موریانهها نمیتوانند به تنهایی یک بنا را نابود کنند بنابراین کنترل این حشرات را در اولویت نگذارند؟
این دیدگاه اشتباهی است؛ چراکه اگر بنای ساختمان را هم در نظر نگیریم هر خانه تاریخی میتواند تزئینات قابل توجه یا یک اثر موزهای مثل یک قاب یا تابلوی نقاشی دارای ارزش داشته باشد که منبع غذایی خوبی برای موریانهها به حساب میآید. برای مثال در ساختمان شورای ملی قدیم، نقاشیهایی از کمالالملک وجود دارد و اگر عمل کنترل در آن بنا صورت نمیگرفت ممکن بود منجر به از بین بردن این آثار ارزشمند شود که دیگر قابل جبران نبود. یا تزئینات ارزشمند برخی از بناهای تاریخی اگر منبع تغذیه موریانهها شوند و فرو بریزند دیگر قابل برگشت نیستند و حتی با مرمت هم دیگر نمیتوانیم آن تزئینات ارزشمند را احیاء کنیم.
از چه سالی و به چه شکل تحقیق روی موریانهها را آغاز کردید؟
من از سال ۱۳۶۷ تحقیق روی موریانهها را به صورت علمی شروع کردم و حدود ۴۰ مقاله علمی و کتاب در این زمینه نوشتم. پیش از من کسی روی موریانهها کار نکرده بود و پس از آن دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد و دکترا به این موضوع علاقمند شدند که من هم به عنوان استاد راهنمایشان در کنارشان بودم. پایاننامه کارشناسی ارشدم سال ۱۳۷۰ با عنوان مطالعه بیوسیستماتیک موریانههای ایران نوشته شد.
چند سال است توجه متولیان و مسئولان حوزه میراث فرهنگی به کنترل موریانهها در بناهای تاریخی جلب شده است؟
سالهاست که توجه مدیران حوزه میراث به این موضوع جلب شده است و پیش از تحقیقات من درباره موریانهها نیز مدیران حوزه میراث به این موضوع توجه داشتهاند.
چند سال است که روی کنترل موریانهها در خانه اتحادیه تمرکز کردهاید؟
از مرداد ماه ۱۴۰۲ کار در خانه اتحادیه را شروع کردم که دو سال زمان برد تا سد سمی و سیسم طعمهگذاری در این خانه مربوط به دوره قاجار صورت بگیرد و در حال حاضر هفتهای دو بار پایش و ردگیری را انجام میدهم تا با بروز شواهد فعالیت موریانهها اقدامات لازم تکمیلی را انجام دهیم. سعی کردم در هر پروژهای به تاریخ عقد قرارداد توجهی نداشته باشم و اگر آن بنای تاریخی به محل زندگیام نزدیک باشد عمل پایش را همچنان ادامه میدهم و اگر پروژه دور از دسترسم باشد تلفنی وضعیت را پیگیری میکنم.
در حال حاضر وضعیت خانه اتحادیه در زمینه کنترل موریانهها را چطور ارزیابی میکنید؟
متوسط رو به بالا. به عقیده من مدیریت این بنا مسئولانه عمل کرد؛ چراکه سقفهای این بنا، شیروانی و چوبی است و جلوی پیشروی موریانهها به بالاترین بخش از ساختمان گرفته شد.
مصالحی که در مرمت خانه اتحادیه استفاده شده است، منبع غذایی لذیذی برای موریانهها به شمار میآید.آیا میتوان خانه اتحادیه را به طور کامل از وجود موریانهها پاک کرد؟
خیر. نابودسازی در کنترل موریانهها معنا ندارد. نمیتوان از لفظ نابودسازی برای حشرات استفاده کنیم. وقتی از کنترل ویروس کرونا صحبت میکنیم به این معناست که ویروس از بین نرفته و همچنان وجود دارد اما بیماری کنترل شده است. برای مثال حشره مالاریا وجود دارد اما بیماری مربوط به مالاریا کنترل شده و از حالت اپیدمی خارج شده است. ما در حال حاضر فعالیت موریانهها را در ساختمان معروف به اتحادیه نمیبینیم و این نشاندهنده کنترل این حشره است اما ممکن است در آینده دوباره شاهد فعالیت این حشرات باشیم به همین دلیل نیازمند پایش و انجام مراحل تکمیلی است.
کنترل موریانهها در خانه اتحادیه چطور شروع شد؟ آیا برای شروع کار، باید کنترل را از آلودهترین قسمت شروع کرد؟
خیر. خانههایی که در مجموعه اتحادیه وجود دارند بههم پیوسته هستند و موریانهها میتوانند از یک خانه به خانه دیگر ورود کنند و همه ساختمانها را آلوده کنند بنابراین ما عمل کنترل را در بیشتر خانهها انجام دادیم.
با توجه به صحبتهای شما و عمل ایجاد سد سمی در خانه اتحادیه، امکان ورود موریانهها به خانه ساکنان این محدوده هم وجود دارد؟
بله وجود دارد. به طور کلی این منطقه آلوده است؛ چراکه بناهای قدیمی بسیاری دارد و سالهای سال است که رطوبت به اندازه کافی در این منطقه وجود دارد و همسایهها هم باید به فکر کنترل این حشره در خانههایشان باشند.
ساکنان این محله برای مقابله با موریانهها باید چه اقداماتی انجام دهند؟
شرکتهای بسیاری با عنوان سمپاشی وکنترل حشرات فعالیت میکنند اما بیشتر این شرکتها در زمینه کنترل مشخصا موریانهها تخصص ندارند. چند وقت پیش صاحب یکی از همین شرکتها از شهر محلات با من تماس گرفت که در زمینه کنترل موریانهها تخصصی نداشت اما به واسطه تحصیلاتی که در زمینه حشرهشناسی پزشکی داشت شرکتی در این زمینه ثبت کرده بود. من هم راهنمایهای کلی در این زمینه را انجام دادم اما تاکید کردم که این کار تخصص شما نیست. ورود افراد غیرمتخصص در این زمینه میتواند موجب بیاعتمادی مردم شود.
به طور کلی وضعیت پایش آثار تاریخی در این زمینه به چه صورت است؟
این امر بستگی به متولی آثار تاریخی دارد. مدیران بسیاری از بناهای تاریخی متوجه فعالیت موریانهها شدهاند و در زمینه جلوگیری و کنترل، اقدامات لازم را انجام دادهاند.
تاکنون در چند بنای تاریخی ایران عمل کنترل موریانهها را انجام دادهاید؟
برای اعلام همه بناهای تاریخی حضور ذهن ندارم اما میتوانم به برخی از این بناها اشاره کنم، از جمله مسجد تاریخانه دامغان، مسجد جامع یزد، باغ ارم شیراز، خانه لاریهای یزد، بقعه سید رکنالدین، مدرسه شمسیه یزد، گنبد هشتضلعی یزد، مدرسه شاه کمالیه یزد، معبد چغازنبیل، بازار تاریخی قیصریه در لارستان، مجلس شورای ملی قدیم در تهران و موزه لطفعلیخان.
کدامیک از بناهای تاریخی ایران اوضاع وخیمی در این زمینه داشتند یا هنوز هم دارند؟
یکی از بناهایی که من آلودگی شدید در آن دیدم، مسجد جامع ورامین بود. آلودگی این بنا خارج از حد تصور بود که البته من کنترل آن را انجام ندادم اما میدانم گروهی دیگر در حال کنترل موریانههای این بنا هستند. همچنین ۶ سال پیش، از ارگ بم دیدن کردم و نشانههای شدید فعالیت موریانهها در این بنای تاریخی مشهود بود. سالها پیش درست بعد از وقوع زلزله بم پرفسور «رندولف لانجین باخ» عضو هیات علمی دانشگاه برکلی آمریکا عوامل تخریب و زلزله ارگ بم را بررسی کرد و در پژوهش خود بیشترین تخریب ارگ را ناشی از دو علت دانست؛ یکی مرمت غیراصولی و دیگری فعالیت موریانهها در این بنا. آن زمان مدیر وقت پایگاه میراث جهانی بم به فعالیت موریانهها در این پژوهش توجه نکرد. در جلسهای که سالها پیش در زیباسازی شهرداری تهران داشتم به صورت اتفاقی و برای نخستین بار آن مدیر را ملاقات کردم و به عملکرد ایشان در این زمینه نقد کردم. نظر ایشان بر این بود که «لانجین باخ در پژوهش خود اشتباه کرده است»! تا جایی که من مطلع هستم هنوز هم هیچ اقدامی برای کنترل موریانهها در ارگ بم انجام نشده است. اگر پژوهش لانجین باخ را بخوانید به صورت دقیق به شما توضیح میدهد که فعالیت موریانهها میتواند چه نتایجی روی بنای خشتی داشته باشد. در همان پژوهش نوشته شده این بنا به شکل غیراصولی مرمت شده و بدون زیر ساختهای لازم ستونها و دیوارها با خشت و کاهگِل مجدد تقویت شده است. از طرفی فعالیت موریانهها در این بنا اثرات بسیاری به همراه داشته است.
از وضعیت آلودگی بناهای تاریخی دیگر هم خبر دارید؟
تا جایی که یادم میآید کاخ گلستان آلودگی داشت و نمیدانم عمل کنترل در آن انجام شد یا نه و وقتی که کاخ گلستان در محدوده بازار آلودگی دارد باید احتمال آلودگی مجموعه بازار تهران را هم داد. درباره کاخ نیاوران هم باید بگویم در بازدیدی که از آنجا داشتم، آلودگی ناشی از موریانهها را ندیدم اما کاخ سعدآباد آلوده است. اگرچه من برای بررسی این موضوع از کاخ سعدآباد بازدید نکردم اما با افرادی که در آن قسمت مشغول به کار بودند، در ارتباط هستم. به طور کلی برای بناهای ارزشمند شهر کاشان به ویژه خانه عامریها، طباطباییها و بروجردیها نگران هستم. تا جایی که مطلعم در اصفهان نیز اقدامات علمی صورت نگرفته است و متاسفانه چند شرکت در این شهر در حال انجام کارهای غیرعلمی هستند. همچنین دورا دور در جریان هستم که در چهل ستون و عالی قاپو نیز اقداماتی برای کنترل موریانهها انجام دادهاند.
به کارهای غیرعلمی در این زمینه اشاره کردید. آیا بنای تاریخی را میشناسید که به دلیل اقدامات غیرعلمی کنترل موریانهها دچار آسیب شده باشد؟
مشخصا بناهایی که در آن اقداماتی در این زمینه صورت گرفته است را پایش نکردم اما برای مثال زمانی که برای کنترل موریانهها به باغ ارم شیراز رفتم، گروهی که قبل از من این کار را انجام داده بودند اشتباه بزرگی را مرتکب شده بودند، به عنوان مثال دور تا دور بنا را حدودا تا عمق یک و نیم متر و عرض ۹۰ سانت کنده بودند با این طرز تفکر که با ایجاد این خندق جلوی پیشروی موریانهها را بگیرند و ارتباط این حشرات را با ساختمان قطع کنند! درحالی که موریانهها همچنان در حال پیشروی به داخل ساختمان بودند. دکتر شریفی معاون پژوهشی وقت دانشگاه شیراز بود که با من تماس گرفت و من هم برای کنترل موریانهها به شیراز سفر کردم. بعدها با هزینه گزافی گودالی که اطراف بنا ایجاده شده بود را بتُن کردند و از آن به عنوان زهکش ساختمان استفاده کردند.
با این وجود چطور میتوان شرکتهای مطمئن در این زمینه را شناسایی یا پیدا کرد؟
باید رزومه افراد یا شرکتها به صورت دقیق بررسی شوند.
روی این شرکتها نظارت وجود دارد؟
دو ارگان به شرکتهایی که عمل کنترل حشرات در بناها و خانهها را انجام میدهند، نظارت دارند؛ یکی وزارت بهداشت است که به فارغالتحصیلان حشرهشناسی گواهی میدهد. دیگری سازمان حفظ نباتات کشور است که کارش حفظ نباتات است اما بر سموم و شرکتهای فعال در این زمینه نظارت دارد که باید نظارت دقیقتری در این زمینه داشته باشند. اما میتوان گفت برای کنترل موریانهها تقریبا هیچ نظارتی وجود ندارد و شرکتهایی که از این ارگانها مجوز دریافت کردهاند وارد کنترل موریانهها هم میشوند بدون آنکه اطلاعات کافی از این حشرات داشته باشند. به عقیده من کسی که حشرهشناسی پزشکی خوانده است باید روی حشرات خانگی مثل ساس و کک تمرکز کند. کار روی موریانهها، کاری صنعتی محسوب میشود و در آمریکا سالانه حدود ۵ میلیارد دلار برای کنترل این حشره هزینه میکنند. حدود ۴ هزار شرکت کنترل به شکل تخصصی در آمریکا روی موریانهها کار میکنند اما در ایران هیچ شرکت تخصصی نداریم که روی این حشره کار کند.
در صحبتهایتان به کار در چغازنبیل هم اشاره کردید، کنترل موریانهها در این بنا چقدر زمان برد؟
معبد چغازنبیل مهمترین بنایی بود که روی آن کار کردم و به مدت دو سال در رفت و آمد از تهران به چغازنبیل (خوزستان) بودم. دکتر طالبیان مدیر وقت علمی و اجرایی پایگاه میراث فرهنگی هفتتپه و چغازنبیل به شدت پیگیر این موضوع بود. پیش از حضور من در چغازنبیل، سمپاشیهای سطحی صورت گرفته بود اما اقدامات علمی انجام نشده بود. در این معبد که قدمت آن به ۱۲۵۰ سال قبل از میلاد میرسد فقط با سیستم طعمهگذاری جلوی آلودگی بیشتر را گرفتیم و زمانی که شروع به کار کردم آثار گالری موریانهها در همه بخشها مشهود بود که حدود دو سال روی آن کار کردم. طبق پایشهای تلفنی که در حال حاضر انجام میدهم، میدانم که چغازنبیل وضعیت خوبی دارد.
کنترل موریانهها در چغازنبیل سالها پیش به وسیله سیستم طعمهگذاری انجام شده است.موریانهها در باغ ارم شیراز را چند سال پیش و چگونه کنترل کردید؟
در سال ۱۳۸۱ هر دو سیستم طعمهگذاری و ایجاد سد سمی را در ساختمان باغ ارم شیراز انجام دادیم که حدود یک سال زمان برد. بعد از گذشت ۲۴ سال از آن زمان، در جریان هستم که وضعیت این بنا رضایت بخش است. در سقف این بنا حتا علائم گالری زدن موریانهها وجود داشت و من فقط در طبقه همکف اقدامات لازم مربوط به ایجاد سد سمی را انجام دادم؛ چراکه موریانهها از پایین به سمت بالا حرکت میکنند و اگر در طبقات پایین سد شیمیایی خوبی ایجاد شود، جلوی پیشروی این حشرات به سمت بالا گرفته میشود.
اشاره کردید که در یزد هم روی بناهای بسیاری کار کردید، وضعیت آثار در یزد به چه صورت بود؟
حدود ۷ سال در یزد رفت و آمد داشتم و با پیگیری دکتر خادمزاده عضو شورای احیاء بافتها و بناهای تاریخی استان یزد، یک مرکز کنترل عوامل بیولوژیک در این شهر راهاندازی کردیم که در حال حاضر هم توسط گروهی دیگر در حال پایش است. به طور کلی بناهایی که روی آنها کار شده است وضعیت قابل قبولی دارند.
وضعیت بناهای تاریخی و ساختمانهای غیر تاریخی را از این نظر چطور ارزیابی میکنید؟ آیا همه آنها نیازمند پایش هستند؟
بیشتر ساختمانها چه تاریخی و چه ساختمانهای غیر تاریخی در تهران و شهرهای دیگر آلودگی دارند و همه نیازمند پایش هستند. اگر هر بنایی آلودگی داشته باشد باید در این زمینه اقدام شود. برای مثال وقتی متوجه آلودگی در مسجد جامع ورامین شدند، برای کنترل آن اقدام کردند. بیشتر بناهای تاریخی ایران به موریانهها آلوده است. برای مثال خانه طباطباییها، خانه عامریها و خانه بروجردیها در کاشان هم آلودگی دارند.
پس از کنترل کامل موریانهها در یک بنای تاریخی، میتوان آن بنا را رها کرد و گفت دیگر آسیبی وجود ندارد یا بعد از گذشت چند سال باز هم نیاز به پایش و بررسی مجدد وجود دارد؟
عمل پایش باید مرتب ادامه داشته باشد اما همه چیز به تصمیمات متولیان مربوطه بستگی دارد. گاهی به دلیل مسائل مالی ممکن است عمل پایش متوقف شود. برای مثال در همین خانه اتحادیه ممکن است با توجه به شرایط به وجود آمده در ایران، شهرداری تصمیم بگیرد که دیگر نیازی به پایش نباشد.
سمی که برای کنترل موریانهها تزریق میشود تا چند سال میتواند جلوی پیشروی موریانهها را بگیرد؟
اگر سم به خوبی تزریق شود تا ۲۰ سال هم میتواند جلوی پیشروی موریانهها را بگیرد، چون سم یا توسط هوا یا توسط میکروبها تجزیه میشود و داخل زمین نیز هوا و میکروب کمی وجود دارد در نتیجه ماندگاری بالایی در داخل زمین دارد.
سم استفاده شده برای این کار داخل ایران تولید میشود یا نیاز داریم که آن را از خارج وارد کنیم؟
ما تقریبا هیچ سمی در ایران تولید نمیکنیم. ماده اصلی سم، وارداتی است و در ایران فرمولاسیون میشود. بیشتر مواد اولیه سموم ما از هندوستان وارد میشود. معمولا شرکتهای سمسازی این مواد اولیه را بعد از فرمولهکردن بستهبندی میکنند و ما سم حاضر آماده را میخریم و پس از رقیقسازی، آن را استفاده میکنیم.
سمی که برای موریانهها استفاده میکنید روی دیگر حشرات هم تاثیر میگذارد؟
بله میتواند تاثیر داشته باشد. به طور کلی سموم در کنترل حشرات دامنه وسیعی دارند.
به جز بناهای تاریخی روی کنترل موریانه در بناهای دیگر هم فعالیت داشتید؟
بله، از سال ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۸روی ساختمانی در اهواز کار کردم که مربوط به وزارت نیرو بود. از شروع بتنریزی ساختمان و به صورت پایهای به طبقه همکف سم تزریق کردیم و طعمهگذاری را انجام دادیم. از ایلام گرفته تا گواتر باید پیش از شروع ساخت هر نوع ساختمانی از شخصی گرفته تا صنعتی و سازمانی عمل پیشگیری کنترل موریانهها صورت بگیرد. همین کار در آمریکا و کشورهایی که پول و فرهنگ انجام آن را دارند به صورت پیشگیرانه انجام میشود. فرهنگ حشرهشناسی ما بهویژه در زمینه موریانهها ضعیف است. حضور من در خانه اتحادیه نیز به دلیل حضور مدیری آگاه است که بعضا در برخی از بناهای تاریخی کشور کار میکنند. هر کشوری برای آگاهی و پیشرفت نیازمند مدیران علمی است و مشکل بزرگ کشور ما هم حضور کمرنگ مدیران علمی، متخصص و متعهد در بخشهای مختلف است. هیچ مدیری صرفا با داشتن مدرک دکترا متخصص محسوب نمیشود بلکه اقدام تخصصی نیازمند هوش علمی است.
با توجه به صحبتهای شما، پس هر بنای تاریخی پیش از مرمت باید توسط یک حشرهشناس و مشخصا موریانهشناس بررسی شود؟
دقیقا. شما به مواد و مصالح به کار رفته در خانه اتحادیه توجه کنید. کف چنین بنایی پیش از کنترل موریانهها پارکت شده است که منبع غذایی لذیذی برای این حشره به شمار میرود. قرنیزهایی که توسط موریانه در این بنا نابود شدهاند، مصالحی هستند که نباید در مرمت استفاده میشدند. موریانهها برای زندگی و پیشروی نیاز به فضا و غذا دارند و بناهای این چنینی از فضای کافی برخوردارند و زمانی هم که غذا را برایشان فراهم کنید، جمعیتشان گسترده میشود. یا در بخشهای دیگر همین بنا ما شاهد بتن کردن کف برخی از اتاقها هستیم. چرا باید روی آجر را با حجم سنگینی از بتن پر کنیم و جلوی نفس کشیدن و خروج رطوبت زمین را بگیریم؟ ما، مهندسان و معماران خوبی در زمینه ساخت سازههای فلزی و بتنی داریم اما مرمت بناهای تاریخی نیازمند متخصصان ویژهای است که با کاربری مواد و مصالح آشنا باشند.
مصالحی که در مرمت خانه اتحادیه استفاده شده است، منبع غذایی لذیذی برای موریانهها به شمار میآید.پیشنهاد شما به عنوان موریانهشناس برای مرمتگران بناهای تاریخی چیست؟
به عقیده من باید در دانشکدههای معماری و فنی و حتی برای دانشجویان عمران که کارشان ساخت و ساز است، چند واحد حشرهشناسی هم در نظر بگیرند تا با حشرههای زیانآور به ساختمانها آشنا شوند، همانطور که دانشجویان پزشکی موظف به گذراندن واحد حشرهشناسی پزشکی هستند. باید متخصصان قبل از مرمت یک بنای تاریخی با یک حشرهشناس مشورت بگیرند. برای مثال اگر قبل از مرمت خانه اتحادیه از من مشورت میگرفتند پیشنهاد میدادم که از پارکت برای کفپوش یا از قرنیزهای چوبی استفاده نکنند، بلکه از مصالحی در مرمت استفاده شود که موریانهها علاقهای به تغذیه از آن ندارند. رطوبت بهترین شرایط را برای تکثیر موریانهها ایجاد میکند و ما سعی کردیم با خالی نگه داشتن حوضهای آب خانه اتحادیه، جلوی رطوبت را بگیریم تا آب به داخل بنا نفوذ نکند. از طرفی جلوی پیشروی گیاهان رونده را هم گرفتیم.
با توجه به صحبتهای شما مبنی بر اینکه ما روی زیستگاه موریانهها شروع به ساخت و ساز کردیم، پس اجداد و نیاکان ما چگونه با این حشرات مقابله میکردند؟
اجداد ما ناچار بودند با شرایط کنار بیایند. آنان نیاز به سرپناه داشتند اما تابآوری و سازگاریشان با طبیعت نسبت به شرایط امروزی متفاوت بوده است. زمانی مردم ناگزیر بودند با شپش زندگی کنند و این وضعیت را تحمل میکردند یا به عنوان مثال نسل قدیم مجبور بودند هفتهای یک بار از حمام استفاده کنند، چون خانهها حمام نداشتند اما حالا میبینیم که بسیاری از مردم تا دوش نگیرند صبح از خانه خارج نمیشوند.
