آیین سوگ «امینِ ایران»؛ مراسمی به مناسبت چهلمین روز شهادت رهبر انقلاب، با حضور جمعی از اهالی فرهنگ، هنر و رسانه در تالار وحدت برگزار شد.
به گزارش جماران، در ابتدای این مراسم که یکشنبه ۲۳ فروردین در تالار وحدت تهران برگزار شد و اجرای آن را حسن سلطانی برعهده داشت، گروه موسیقی پس از نواختن سرود جمهوری اسلامی، قطعات «ای وطن» و «ای ایران» را نواخت.
ایسنا نوشت، در ادامه افشین علا، شاعر با عرض تسلیت، سرودهای را خواند. این شاعر همچنین در سخنانی گفت: «آخرین خاطره من از رهبر شهید، دیداری در سال قبل است که برای نماز خدمتشان مشرف شدم و ایشان پس از نماز از من خواستند اگر نکتهای دارم انتقال دهم، رهبری با تواضع و محبت پیرامون نکتهای که مرا آزار میداد حدود ۱۰ دقیقه سخن گفتند. امیدوارم در یورش وحشیانه قوم مغول به مسکن رهبرمان این اسناد از بین نرفته باشد تا همگان ببینند شخص اول این خاک و رهبر امت با تمام دغدغهها و دردها و مسئولیتهای سنگینی که در جهان اسلام بر دوش ایشان سنگینی میکرد بهطور جزئی به امور ورود میکردند تا باری از دوش ناچیزی چون من برداشته شود.»
علا افزود: «بگذریم که به همین علت که امثال بنده مورد محبت ایشان بودیم چه فحشها و تهمتها شنیدیم. البته فحش از رسانههای معاند و بیگانه مایه افتخار است. همچنین در بدنه فرهنگ و هنر کسانی که عقیدهای داشتند و خود را به مواهبی آلوده نکردند برای من قابل احترام هستند؛ اما درد من کسانی هستند با یقههای بسته که در این نظام به آلاف و الوف رسیدند و در مصدر نشستند و به ما فحاشی کردند و الان عزادار امامشان شدهاند! اما مگر جرم ما چه بود؟ این که شعرهایی میگفتیم که ایشان خوششان میآمد؟! دشمنی آنها با ما بود یا آن شهید مظلوم؟!»
او در پایان صحبتهایش گفت: «انشاءالله در فرصتهای آتی درددلهایی با وزیر ارشاد خواهم داشت.»
در ادامه این مراسم، محمدمهدی عسگرپور، مدیرعامل خانه هنرمندان و کارگردان سینما سخنانی را با حاضران به اشتراک گذاشت و با اشاره به تجربه شخصی خود در مواجهه با تحولات اخیر، اظهار کرد: «بهنظر میرسد ما برای توصیف آنچه امروز با آن روبهرو هستیم، با کمبود واژه مواجه شدهایم؛ مسئلهای که بسیاری از همکاران نیز آن را تجربه کردهاند.»
به گفته او، این ناتوانی در بیان، تا حد زیادی ریشه در فقدانها دارد اما در عین حال، تحولات رخداده در کشور بهویژه در حوزه وفاق، ابعاد تازهای پیدا کرده است.
او ادامه داد: آنچه امروز در جامعه دیده میشود، جدیتر شدن برخی نمادها از جمله پرچم است که پس از سالها، بهنحوی پررنگ در زندگی مردم حضور یافته و به بخشی از زیست روزمره تبدیل شده است.»
عسگرپور همچنین با اشاره به تحولات بینالمللی تصریح کرد: «در سطح جهانی نیز شاهد صفبندیهای مشخصتری هستیم؛ برخی دشمنیها آشکارتر شده و در مقابل، در داخل کشور، میان افرادی که وجوه مشترک بیشتری دارند، همگرایی افزایش یافته است.»
او در پایان ابراز امیدواری کرد که این اشتراکات به تقویت وحدت ملی منجر شود و همه مردم ایران، با وجود تفاوتها، حول ارزشهای مشترک گرد هم آیند.
در ادامه این مراسم فرییا یوسفی، شاعر، قطعه شعری را به رهبر شهید انقلاب تقدیم کرد.
حمیدرضا نوربخش، مدیرعامل خانه موسیقی سخنران بعدی این مراسم بود. او درباره ویژگیهای شخصیتی و نگاه فرهنگی رهبر شهید اظهار کرد: «آنچه برای ما اهمیت داشت، توجه جدی ایشان به حوزه فرهنگ، بهویژه موسیقی بود. طی سالهای گذشته، از خلال گفتهها و خاطراتی که از سوی نزدیکان و معاشران قدیمی ایشان نقل شد، بهویژه از کسانی که از سالیان دور با ایشان ارتباط داشتند، میتوان به سطحی از اشراف و درک عمیق ایشان در این حوزه پی برد.»
او افزود: «هرچند ممکن است در برخی روایتها امکان راستیآزمایی کامل وجود نداشته باشد، اما آنچه مسلم است، ایشان در حوزه موسیقی، منتقدی جدی و صاحبنظر بودند. البته الزامی ندارد که هر منتقد یا صاحبنظر در این عرصه، خود موسیقیدان حرفهای باشد؛ همانطور که در تاریخ موسیقی نیز نمونههایی چون مرحوم داوود پیرنیا، بنیانگذار برنامه «گلها» یا زندهیاد هوشنگ ابتهاج (سایه) را داریم که با وجود آنکه موسیقیدان به معنای خاص نبودند، اما از درک و شناختی عمیق در این حوزه برخوردار بودند.»
نوربخش ادامه داد: «بر همین اساس، میتوان گفت ایشان نیز شنوندهای جدی و آگاه، بهویژه در حوزه موسیقیهایی با مبنای اندیشهای، از جمله موسیقی کلاسیک جهان بودند و در مقاطع مختلف، نظراتی که از ایشان درباره آثار شاخص و تحلیل تأثیرات آنها مطرح میشد، نشاندهنده اشراف و شناخت دقیق ایشان بود.»
او همچنین با اشاره به طرح مباحث مرتبط با موسیقی در سالهای اخیر گفت: «نکاتی که در قالب درس و مباحث نظری از سوی ایشان مطرح شده، واجد اهمیت است و کمتر سابقه داشته که در تاریخ مرجعیت شیعه، به این گستردگی به موضوعی مانند موسیقی پرداخته شود. حتی به خاطر دارم در سالهای پیش از طرح این مباحث، از برخی صاحبنظران مشورت گرفته میشد و در همین چارچوب، از بنده نیز خواسته شد نکاتی را برای استفاده در این مباحث ارائه کنم.»
نوربخش در ادامه با اشاره به شرایط اخیر کشور و شکلگیری همبستگی ملی تصریح کرد: «جنگی که با جنایتی هولناک از سوی دشمنان آغاز شد، خیلی زود ماهیت خود را نشان داد و موجب شد نوعی انسجام و همدلی گسترده حول محور ایران شکل بگیرد. بسیاری از افرادی که در ابتدا تردید داشتند، بهمرور به درک مشترکی از این وضعیت رسیدند و همین امر به تقویت وحدت ملی انجامید.»
او گفت: «امروز شاهد هستیم که اقشار مختلف مردم، با سلایق و دیدگاههای متنوع، در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و این همبستگی، سرمایهای ارزشمند است که باید قدر آن را دانست. در چنین شرایطی، نباید با دامن زدن به تقسیمبندیهایی مانند «خودی» و «غیرخودی»، این انسجام را خدشهدار کرد.»
نوربخش افزود: «نمونههایی مانند کمپین «جانفدا» که با استقبال گسترده مردم، حتی در خارج از کشور، مواجه شد، نشاندهنده عمق این همدلی است؛ جایی که افراد با پیشینهها و ظاهرهای متفاوت، بر تعلق خود به ایران و آمادگی برای فداکاری تأکید میکنند.»
داوود فتحعلیبیگی، کارگردان نمایشهای ایرانی در ادامه مراسم سخنرانی کرد. او با اشاره به بخشی از فرمان امام علی(ع) به مالک اشتر درباره ضرورت اختصاص وقت حاکم به مردم و فراهمکردن امکان گفتوگوی بیواسطه، اظهار کرد: «به باور من، دیدارهایی که حضرت امام(ره) برگزار میکردند، چه در قالب جلسات خصوصی و چه عمومی، مصداقی روشن از همین توصیه بود و ایشان در عمل، بخشهایی از این فرمان را با روش و منش خود محقق کردند.»
او با روایت خاطرهای از دیدار جمعی از هنرمندان با رهبر شهید افزود: «پس از انجام تشریفات، جلسه در فضایی ساده و صمیمی شکل گرفت؛ اتاقی با چیدمانی بیتکلف که حاضران در آن بهصورت دایرهوار نشستند. پس از اقامه نماز عشا، رهبر در جمع حاضر شدند و با اعلام «گفتوگوی آزاد»، زمینه طرح مستقیم دیدگاهها را فراهم کردند.»
فتحعلیبیگی ادامه داد: «در آغاز، وقتی یکی از حاضران برای سخن گفتن به احترام ایشان ایستاد، رهبر شهید تأکید کردند که بنشیند؛ همین نکته، فضای جلسه را بهشدت خودمانی کرد. سپس حاضران بهترتیب به بیان مطالب خود پرداختند؛ از گله و نقد تا پیشنهاد. بنده نیز درباره نمایشهای ایرانی نکاتی را مطرح کردم و ایشان همزمان برخی موارد را یادداشت میکردند.»
این هنرمند پیشکسوت با بیان اینکه در پایان جلسه، رهبر شهید نکاتی را مطرح کردند، گفت: «یکی از مهمترین مباحثی که ایشان به آن پرداختند، تعریف «هنر دینی» بود که متأسفانه کمتر منتشر شده است. بهطور تلویحی میتوان گفت از نگاه ایشان، هنر دینی هنری است که انسان را به نیکی، پاکی و انسانیت دعوت کند و از پلیدیها دور نگه دارد؛ نوعی امر به معروف در ساحت هنر.»
او همچنین به ارائه درخواستی در همان جلسه اشاره کرد و افزود: «پیشنهادی درباره راهاندازی رشته نمایشهای ایرانی در برخی دانشکدههای هنری مطرح شد که مکتوب هم نبود، اما رهبری پس از جلسه تأکید کردند آن را به دست ایشان برسانند تا مطالعه کنند. بعدها رونوشت آن نامه از دفتر مقام معظم رهبری به دانشگاه ارسال شد هرچند سرانجام آن مشخص نشد.»
فتحعلیبیگی در جمعبندی این خاطره تأکید کرد: «آنچه برای من برجسته بود، سادگی و تواضع در رفتار عالیترین مقام کشور بود؛ اینکه در کنار دیگران و همچون مردم عادی مینشستند و بیواسطه به سخنان آنان گوش میدادند، منش قابل توجهی است که باید از آن آموخت.»
سپس ناصر فیض، شاعر به بیان خاطراتی از رهبر شهید انقلاب پرداخت و شعری خواند.
محمد فضائلی، عضو دفتر حفظ و نشر آثار آیتاللهالعظمی سیدعلی خامنهای سخنران بعدی مراسم بود. او با اشاره به ابعاد شخصیتی رهبر شهید، اظهار کرد: «بهجرأت میتوان گفت ما با شخصیتی مواجه بودیم که از منظرهای گوناگون قابل توصیف است؛ فردی که گویی خطی ممتد از دریافت مدالهای افتخار بود، مدالهایی که بسیاری از آزادگان و شرافتمندان جهان به داشتن یکی از آنها مباهات میکنند، اما او همه این مدالها را یکجا بر گردن داشت و مدال آخر هم که شهادت بود.»
او ادامه داد: «پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و در دوران منحوس پهلوی، ایشان افتخار مبارزه با نظام طاغوت را به دست آوردند؛ بارها دستگیر شدند، به زندان افتادند و تحت شکنجه قرار گرفتند و هر یک از اینها خود مدالی پرافتخار برای یک انسان آرمانگرا و شریف است.»
فضائلی افزود: «پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز افتخارات متعددی نصیب ایشان شد. با آغاز جنگ تحمیلی، افتخار رزمندگی را به دست آوردند و این مدال را نیز بر سینه خود نشاندند؛ بهگونهای که با لباس رزم از میدان جهاد به تهران میآمدند، نماز میخواندند و مجددا به میدان بازمیگشتند. این روحیه در آثار مکتوب نیز بازتاب یافته و بخشی از روایتها به دوران حضور ایشان در دفاع مقدس اختصاص دارد.»
او با اشاره به دوران جانبازی ایشان گفت: «ایشان در ادامه مسیر، به مقام جانبازی نیز نائل شدند و در پی اقدام یک گروهک شریر، تا مرز شهادت پیش رفتند و بهگونهای معجزهآسا نجات یافتند. در نهایت نیز پرافتخارترین و زیباترین مدال، یعنی شهادت، به دست خبیثترین انسانها بر گردن ایشان آویخته شد.»
فضائلی تاکید کرد: «کمتر میتوان شخصیتی را یافت که مجموعهای از این افتخارات را یکجا در کارنامه خود داشته باشد؛ هرچند آنچه ما میبینیم، تنها ظاهر ماجراست و مراتب حقیقی و الهی آن نزد خداوند متعال روشن است.»
او در ادامه به خاطرهای اشاره کرد و گفت: «در جمعی از روزنامهنگاران در سال ۱۳۹۶، در یکی از جلسات پنجشنبهشب که با هدف شنیدن برگزار میشد، خدمت ایشان رسیدیم. در ابتدای جلسه تأکید کردند که «این جلسه برای شنیدن است» و همین هنر شنیدن، برای یک مسئول، درسی مهم به شمار میرود؛ اینکه آمادگی شنیدن داشته باشد و برای آن جلساتی ترتیب دهد.»
فضائلی خاطرنشان کرد: «در آن جلسه، موضوعات مختلفی مطرح شد، اما یکی از نکاتی که ایشان بر آن تأکید ویژه داشتند، رعایت اخلاق در فضای رسانهای بود. ایشان این مسئله را بهعنوان یک اشکال مطرح کردند که گاه رسانههای ما آنگونه که شایسته یک نظام اسلامی است، به اخلاق پایبند نیستند.»
او افزود: «از جمله مصادیقی که ایشان به آن اشاره کردند، «قول به غیر علم» بود؛ موضوعی که در مباحث فقهی نیز مورد توجه قرار گرفته است. تأکید ایشان این بود که آنچه علم به آن نداریم، نباید منتشر یا ابراز کنیم. امروز در فضای مجازی میبینیم که برخی بدون اطلاع، مطالب غیرموثق را بازنشر میکنند و این امر منشأ شکلگیری ذهنیتهای منفی نسبت به افراد، مسائل کشور و نظام میشود.»
عضو دفتر حفظ و نشر آثار آیتاللهالعظمی سیدعلی خامنهای در بخش دیگری از سخنان خود به سلوک علمی رهبر شهید اشاره کرد و گفت: «ایشان برای آغاز مباحث درسی خود، بهویژه در موضوع موسیقی، سالها به مطالعه آثار و فتاوای پیشینیان پرداختند و اگر اشتباه نکنم، حدود ۷۰ تا ۸۰ جلسه را به بررسی این موضوع اختصاص دادند که نشاندهنده دقت و وسواس علمیشان بود.»
او همچنین به سبک زندگی رهبر شهید انقلاب اشاره کرد و افزود: «ایشان سالهای طولانی بر روی زمین مینشستند و زندگی سادهای داشتند، اما در مقطعی به توصیه پزشکان از نشستن روی زمین منع شدند و از آن پس از صندلی استفاده میکردند، حتی در انجام تعقیبات نماز نیز این وضعیت رعایت میشد.»
فضائلی در پایان با بیان اینکه این مسیر، مسیر ایستادگی برای عزت، شرافت و استقلال کشور است، گفت: «ایستادگی برای سربلندی ایران و حفظ عزت ملت تا پای جان، مسئله کوچکی نیست و همه ما، بهویژه فعالان عرصههای مختلف از جمله هنر و رسانه، باید خود را در قبال این مسئولیت متوجه بدانیم و در پاسداشت این عظمت و استمرار این راه بکوشیم.»
محمدرضا دوستمحمدی، تصویرساز و گرافیست نیز خاطراتی را از دیدار با رهبر شهید و انتخاب اسم پسرش توسط ایشان برای حاضران تعریف کرد.
در ادامه مهدی قزلی، داستاننویس سخنرانی کرد. سپس احمد ابوالقاسمی، قاری قرآن نیز سخنرانی کرد. او با اشاره به یکی از خاطراتش به بیان جزئیاتی از انس دائمی رهبری با قرآن در بیت رهبری پرداخت و گفت: «در فرصتی چند دقیقهای خدمت فرزند ایشان، آقا مجتبی، رسیدم. صحبت به تلاوت قرآن کشیده شد. ایشان توضیح دادند که آقا از ساعت ۵ صبح وارد دفتر کار میشوند و دستگاهی در آنجا قرار دارد با مجموعهای از ۳۰ تا ۴۰ سیدی که تلاوت قرآن را بهطور مداوم پخش میکند و این صدا در تمام ساعات، حتی هنگام استراحت، قطع نمیشود.»
او افزود: «این میزان علاقهمندی تنها به شنیدن محدود نبود، بلکه رهبر شهید انقلاب در مباحث تخصصی تلاوت نیز ورودی دقیق داشتند. من که بیش از ۴۰ سال در جلسات و محافل قرآنی، بهویژه در ماه مبارک رمضان حضور داشتم، بارها شاهد این دقتها بودم. حتی پیش میآمد که از طریق دفتر، به قاریان پیام میدادند و نکات دقیقی درباره بخشهای ابتدایی یا انتهایی تلاوت یادآور میشدند؛ نکاتی که فهم و تسلط بر آنها، حاصل سالها ممارست در این حوزه بود.»
این قاری قرآن با اشاره به یکی از تلاوتهای خود در سال ۱۳۸۲ گفت: «سوره «تغابن» را در محضر ایشان خواندم که با استقبال مواجه شد. ما معمولا از تعداد «احسنت»هایی که ایشان میگویند، متوجه کیفیت تلاوت میشویم؛ یک «احسنت» یعنی معمولی، اما وقتی «احسنت» و «بارکالله» تکرار میشود، یعنی تلاوت اثرگذار بوده است.»
ابوالقاسمی افزود: «دو سؤال همواره در ذهن من بود؛ یکی اینکه آیا تلاوتم با معنا همراه است یا صرفاً خوشصوتی است و دیگر اینکه آیا باید بهتدریج از تلاوت فاصله بگیرم و به سمت مفاهیم بروم یا نه؟ جالب اینکه پیش از طرح این سؤالات، در دیدار با ایشان، پاسخ آنها را بهنوعی دریافت کردم. در یکی از همین دیدارها، پس از تلاوت فرمودند که هنوز تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله هست و جای رشد وجود دارد؛ نکتهای که برایم بسیار راهگشا بود.»
او با بیان یکی از بهیادماندنیترین خاطرات خود گفت: «پس از تلاوت سوره «جن» که از سورههای دشوار در قرائت است، با شوق به سمت ایشان رفتم. وقتی خم شدم، ایشان سرم را به سمت خود کشیدند و در حرکتی غیرمنتظره، چندین بار حنجرهام را بوسیدند. این رفتار برایم بسیار عجیب و در عین حال افتخارآمیز بود؛ اینکه رهبری با چنین جایگاهی و تسلطی بر قرآن، اینگونه یک قاری را مورد تشویق قرار دهد. این لحظه، یکی از شیرینترین و ماندگارترین خاطرات من از دیدار نزدیک با ایشان است.»
محمدعلی مهدویراد، قرآنپژوه نیز که سخنران پایانی مراسم بود با اشاره به خاطرات و تجربههای خود از محافل دینی و قرآنی، گفت: «من از اوایل دهه ۵۰ با این فضا آشنا شدم و در مقطعی در محضر مرحوم علی شریعتی بودم. در آن دیدار، بحث به جلسات آیتالله سیدعلی خامنهای کشیده شد. وقتی پرسیدند آیا ایشان را میشناسم، پاسخ منفی دادم و همین موضوع سبب شد به جلسات ایشان در مشهد راه پیدا کنم.»
این قرآنپژوه ادامه داد: «بخش قابل توجهی از خاطراتم به دوران ریاستجمهوری و سپس رهبری ایشان بازمیگردد. در همان سالها نیز از مرحوم دکتر شریعتی شنیدم که با احترام و علاقه از ایشان یاد میکردند و درباره جایگاه علمی و فکریشان سخن میگفتند.»
مهدویراد ادامه داد: «عشق و انس ایشان با قرآن و نهجالبلاغه کمنظیر بود و این پیوند عمیق، در شیوه تفسیرشان بهخوبی نمایان میشد.»
او در تبیین رویکرد تفسیری آیتالله خامنهای گفت: «از آغاز تاریخ تفسیر، دو رویکرد اصلی وجود داشته است؛ یکی نگاه تمدنی و دیگری هدایتمحور برای ساختن انسان. تفسیر ایشان، بهگونهای بود که قرآن را به متن زندگی انسان میآورد و مخاطب احساس میکرد آیات، ناظر به اکنون و زندگی روزمره اوست.»
این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: «بارها در هنگام شنیدن سخنان ایشان، چنین احساسی داشتم که گویی قرآن بر زبان ایشان جاری است. از همین رو، برای بسیاری از همنسلان من، ایشان تنها یک استاد نبودند، بلکه جایگاه «مراد» داشتند؛ جایگاهی فراتر از یک معلم یا مربی معمولی.»
پیش از آغاز این مراسم، نوازندگان به نواختن سنج و دمام در محوطه تالار وحدت پرداختند.
در حاشیه مراسم و پیش از ورود به سالن اصلی، کتابهای رهبر شهید انقلاب و کتابهایی که توسط ایشان تقریظ شده بود به نمایش گذاشته شده بود.
همچنین بخشی از سالن ورودی به نشان و تصاویری از شهدای دانشآموز مدرسه «شجره طیبه» میناب اختصاص داشت که در جوار آن هنرمندان مشغول خلق نقاشیهایی از رهبر شهید انقلاب بودند.
سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت، زهرا بهروزآذر معاون زنان ریاست جمهوری، سیمایی صراف وزیر علوم، الیاس حضرتی رئیس شورای اطلاعرسانی دولت، رائد فریدزاده رئیس سازمان سینمایی، علی منتظری رئیس جهاد دانشگاهی، مهرداد آگاهی رایزن فرهنگی پیشین ایران در اتریش، همچنین محمدعلی ابطحی، رسول صدرعاملی، فریده سپاهمنصور، احمد مسجدجامعی، اتابک نادری، انسیه شاهحسینی، منوچهر شاهسواری و... از جمله حاضران در این مراسم بودند.
