رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء گفت: شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی در سنین جوانی به جایگاهی علمی دست یافته بود که حوزه‌های علمیه قم و نجف را تحت‌تأثیر قرار می‌داد. ایشان در فقه و اصول، حکمت، فلسفه، عرفان و تفسیر به مراتب بالایی رسید و توانست در کنار استادان و بزرگان حوزه نجف، جایگاه علمی خود را تثبیت کند.
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با تبیین ابعاد علمی، سیاسی و تفسیری شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی، بر ضرورت بازشناسی میراث علمی و اندیشه تفسیری این عالم شهید و بهره‌گیری از ظرفیت‌های قرآن در پاسخ‌گویی به مسائل جامعه تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار جماران، حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی جوادی آملی طی سخنانی در نشست علمی «بررسی شخصیت و اندیشه تفسیری شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی(ره)»، گفت: ایشان شخصیتی ممتاز و جامع در علوم عقلی و نقلی بود که اندیشه، منش و مواضع امام خمینی(ره) در وجودشان تجلی یافته بود و نقش مهمی در انتقال و تبیین اندیشه‌های امام(ره) در دوران مبارزه و تبعید ایفا کرد. برای شناخت این شخصیت بزرگ باید دو بعد را بررسی کرد؛ نخست شخصیت علمی، اخلاقی و سیاسی و سپس جایگاه و اندیشه‌های تفسیری ایشان.
اندیشه امام خمینی(ره) فراتر از مبارزه با استبداد بود
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با بیان اینکه حرکت امام خمینی(ره) حرکتی بدیع و کم‌سابقه در تاریخ معاصر بود، افزود: پس از ارتحال آیت‌الله العظمی بروجردی، امام خمینی(ره) با تمام ایمان و معرفت خود به میدان آمدند و بر این باور بودند که اسلام با وجود برخورداری از ظرفیت‌های اصیل الهی، در غربت و انزوا قرار گرفته است. امام معتقد بودند اسلام می‌تواند در برابر استکبار بایستد، استبداد را کنار بزند و نظامی مبتنی بر آموزه‌های وحیانی و فقه امامیه بنا کند.
وی ادامه داد: اگرچه در حوزه‌های علمیه نجف و قم درباره ظرفیت‌های اسلام و مبانی فقهی آن شناخت‌هایی وجود داشت، این شناخت هنوز به باوری راسخ درباره امکان تشکیل حکومت اسلامی تبدیل نشده بود. بسیاری از افراد با مبارزه با استبداد و استکبار همراه بودند، اما تأسیس حکومتی بر پایه منابع وحیانی و آموزه‌های مکتب تشیع، برای آنان چندان قابل تصور نبود. امام خمینی(ره) از همان ابتدا افقی فراتر از مبارزه سیاسی را دنبال می‌کردند و بر این باور بودند که اسلام باید بتواند در عرصه حکمرانی و اداره جامعه حضور یابد. تحقق این اندیشه به فداکاری، صلابت و اراده‌ای استوار نیاز داشت و امام راحل با همین نگاه مسیر انقلاب اسلامی را پیش بردند.
شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی؛ تجلی اندیشه و منش امام(ره)
جوادی آملی با اشاره به جایگاه شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی در کنار امام خمینی(ره) بیان کرد: از ویژگی‌های ممتاز این شخصیت، قرابت و همجواری با امام بود که به او امکان داد ابعاد مختلف اندیشه، منش و مواضع ایشان را به‌خوبی بشناسد و بازتاب دهد. شهید مصطفی خمینی صرفاً ناقل دیدگاه‌های امام(ره) نبود، بلکه بسیاری از ویژگی‌های علمی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی ایشان در وجود او تجلی یافته بود. شهامت، شجاعت، ولایت‌مداری، صلابت، اخلاق و توجه به سلوک الهی، در کنار توانمندی‌های علمی، از ویژگی‌های این شخصیت بود. او توانست در شرایط دشوار مبارزه و تبعید، اندیشه‌های امام(ره) را درک کند و در مسیر تحقق اهداف ایشان نقش‌آفرین باشد.
وی با بیان اینکه شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی در سنین جوانی به جایگاهی علمی دست یافته بود که حوزه‌های علمیه قم و نجف را تحت‌تأثیر قرار می‌داد، گفت: ایشان در فقه و اصول، حکمت، فلسفه، عرفان و تفسیر به مراتب بالایی رسید و توانست در کنار استادان و بزرگان حوزه نجف، جایگاه علمی خود را تثبیت کند.
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) درباره ولایت فقیه اظهار داشت: پیش از امام(ره)، در بخش‌هایی از میراث فقهی درباره ولایت فقیه بحث شده بود، اما قلمرو آن غالباً در محدوده امور حسبیه مطرح می‌شد و زمینه فکری و اجتماعی لازم برای حضور آن در عرصه حکمرانی فراهم نبود. امام خمینی(ره) این اندیشه را به سطح تأسیس و اداره حکومت اسلامی ارتقا داد و بر ضرورت تبیین آموزه‌های وحیانی در عرصه جامعه و سیاست تأکید کرد.
وی ادامه داد: اندیشه امام، محدود به جغرافیای خاصی نبود و افقی جهانی داشت. این نگاه همچنان در جهان اثرگذار است و برای شناخت درست آن باید نقش شخصیت‌هایی همچون شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی را در انتقال و تبیین این اندیشه بررسی کرد.
ضرورت بازخوانی دوران علمی شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی در نجف
جوادی آملی با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق‌تر زندگی علمی و عملی شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی گفت: دوران حدود ۱۲ ساله حضور ایشان در نجف، دوره‌ای مهم در شکوفایی علمی و عملی این شخصیت بود که هنوز ابعاد مختلف آن به‌درستی شناخته نشده است. او با برخورداری از عقل نظری و عقل عملی، توانست در کنار دانش گسترده، شجاعت، تدبیر و قدرت موضع‌گیری در برابر ظلم و استبداد را نیز نشان دهد.
وی افزود: شهید سیدمصطفی خمینی در کنار امام(ره)، نقشی مهم در تبیین و انتقال اندیشه‌های ایشان به حوزه‌های علمیه، مبارزان و علاقه‌مندان انقلاب در داخل و خارج از کشور داشت. شناخت این نقش نیازمند بررسی دقیق‌تر آثار، دیدگاه‌ها و روایت‌های مربوط به آن دوره است.
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء همچنین بر ضرورت توجه به نقش مرحوم سیداحمد خمینی در همراهی با امام راحل و مدیریت امور بیت ایشان در سال‌های پس از شهادت آیت‌الله سیدمصطفی خمینی تأکید کرد و گفت: ابعاد مختلف فعالیت‌ها و دشواری‌هایی که او در کنار امام(ره) تحمل کرد نیز نیازمند بررسی و بازشناسی بیشتر است.
ضرورت مقایسه علمی تفسیر شهید سیدمصطفی خمینی با المیزان
وی در ادامه با ورود به بحث اندیشه تفسیری شهید سیدمصطفی خمینی اظهار داشت: تفسیر المیزان علامه طباطبایی(ره) جایگاه قرآن را در عرصه‌های مختلف علمی، اجتماعی، سیاسی و حکمرانی برجسته کرد. علامه طباطبایی با شناخت عمیق شرایط فکری زمان خود، از جمله جریان‌های الحادی و کمونیستی، اندیشه‌های فلسفی غرب و آثار تفسیری اهل سنت، به مسائل مهم عصر خود توجه داشت.
جوادی آملی افزود: شایسته است محققان و مفسران امروز، میان تفسیر علامه طباطبایی و آثار تفسیری شهید سیدمصطفی خمینی مقایسه‌ای علمی و روشمند انجام دهند تا ظرفیت‌های این دو میراث ارزشمند بهتر شناخته شود و زمینه رشد و شکوفایی دانش تفسیر فراهم آید.
وی با تأکید بر اینکه ورود به عرصه تفسیر قرآن نیازمند شناخت عمیق حقیقت این کتاب الهی است، گفت: مفسر پیش از آنکه قلم به دست بگیرد، باید بداند با چه حقیقت عظیمی روبه‌روست. قرآن کریم با دیگر متون علمی و فلسفی قابل مقایسه نیست، زیرا کلام خداوند است و فهم ابعاد آن به معرفت، آمادگی علمی و معنوی و بهره‌مندی از هدایت الهی نیاز دارد.
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با اشاره به مقدمه تفسیری شهید سیدمصطفی خمینی بیان کرد: ایشان در مقدمه خود بر عظمت و گستردگی معارف قرآن تأکید می‌کند و یادآور می‌شود که ورود به عرصه تفسیر، کاری نیست که هر فردی صرفاً با تکیه بر دانش معمول خود بتواند از عهده آن برآید. این نگاه نشان‌دهنده شناخت عمیق او از جایگاه قرآن و ضرورت خضوع علمی در برابر کلام الهی است.
وی با اشاره به روایات مربوط به مراتب معارف قرآن افزود: قرآن دارای لایه‌های مختلفی از عبارت‌ها، اشارات، لطایف و حقایق است و دستیابی به این مراتب، نیازمند دانش و معرفتی فراتر از فهم ظاهری آیات است. لذا مفسر باید در کنار دانش‌های ادبی و علمی، از شناخت عمیق معارف توحیدی و آموزه‌های اهل بیت(ع) نیز بهره‌مند باشد.
تفسیر قرآن باید با نیازهای علمی و انسانی پیوند بخورد
جوادی آملی با بیان اینکه قرآن ظرفیت گسترده‌ای برای پاسخ‌گویی به مسائل گوناگون بشری دارد، اظهار داشت: معارف قرآن به مباحث رایج در علوم حوزوی محدود نیست و نمی‌توان جامعیت آن را صرفاً در بررسی رسم‌الخط، قرائت، لغت یا مباحث فلسفی و عرفانی خلاصه کرد. این کتاب الهی ظرفیت‌هایی در حوزه علوم انسانی و موضوعاتی همچون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی و نجوم دارد که باید با روش علمی مورد بررسی قرار گیرد.
وی ادامه داد: قرآن کریم بارها انسان را به مشاهده و تأمل در آفرینش دعوت می‌کند. بنابراین، در کنار رویکردهای فلسفی و عقلی، باید از دستاوردهای علوم تجربی نیز برای فهم و تبیین ابعاد مختلف آیات بهره گرفت. چنین رویکردی می‌تواند افق‌های تازه‌ای در مطالعات قرآنی بگشاید و زمینه ارتباط عمیق‌تر معارف قرآن با نیازهای جامعه امروز را فراهم کند.
این استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: اگر قرار است آموزه‌های قرآن در جامعه، دانشگاه، حوزه و نظام حکمرانی حضور مؤثر داشته باشند، باید ظرفیت‌های این کتاب در ابعاد مختلف به‌درستی شناخته و تبیین شود. این امر به پژوهش‌های عمیق، همکاری میان رشته‌های علمی و حضور محققانی نیاز دارد که بتوانند با تسلط بر معارف قرآنی، مسائل روز جامعه را نیز بشناسند.
وی با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوه‌های مطالعات قرآنی افزود: شناخت ظرفیت‌های قرآن و عترت(ع) باید به‌گونه‌ای باشد که بتواند در اداره جامعه و تبیین مبانی حکمرانی اسلامی نقش‌آفرین شود. برای تحقق این هدف، حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها باید با جدیت بیشتری به بررسی میراث تفسیری و علمی شخصیت‌هایی همچون شهید مصطفی خمینی بپردازند.
شناخت ابعاد شخصیت شهید سیدمصطفی خمینی همچنان ادامه دارد
جوادی آملی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر اینکه بازشناسی شخصیت شهید سیدمصطفی خمینی هنوز در آغاز راه است، گفت: نبوغ علمی، عقلانیت، صبوری، طهارت نفس، عشق به اهل بیت(ع) و اهتمام عمیق به قرآن و توحید، از ویژگی‌های برجسته این عالم شهید بود. آثار علمی او حاصل پیوند دانش گسترده با ارادت عمیق به معارف الهی است و می‌تواند زمینه‌ساز پژوهش‌های تازه در حوزه‌های علمی باشد.
وی افزود: امیدواریم با تلاش استادان، محققان و مفسران، ابعاد ناشناخته شخصیت و اندیشه این عالم شهید بیش از گذشته روشن شود و میراث علمی او در خدمت گسترش معارف قرآن و عترت(ع) و تقویت بنیان‌های فکری جامعه اسلامی قرار گیرد.
