اگرچه با رواج کفش های ماشینی، استفاده از پاپوش های دستدوز از رونق افتاده است، اما هنوز در دو شهرستان چاروق های دستساز تولید می شود.
به گزارش جی پلاس، چاروق پاپوشی است که از روزگاران قدیم در ایران مورد استفاده بوده و به شکلهای مختلف ساخته می شده است. نام چاروق در فرهنگ معین این چنین شرح داده شده: چارق {ترکی=چارغ=چاروق} کفش چرمی که بندها به ساق پا پیچیده می شود. پا تا به، پالیک. چاروق از صنایع هنری، دستی و تزئینی به شمار می رود که از قدیم متداول بوده و کشاورزان این پاپوش را از چرم خام درست می کردند. این کفش چرمی قدیمی ایرانی بندها و تسمه های بلندی دارد که به ساق پا می پیچد و به آن "پاتابه" و "پالیک" گفته می شود.
امروزه چاروق کاربرد مصرفی خود را تا حدودی از دست داده و حالتی تزئینی به خود گرفته است. فرم امروزی چاروق کمتر از صد سال است که تولید می شود و فرم ظریف و شکل خاصی دارد که باعث شده زنان و دختران شهری از آن به عنوان کفش روفرشی استفاده کنند. چاروق های قدیمی پشت بسته و بدون پاشنه بود، ولی چند سالی است که به صورت نعلین و پاشنه دار ساخته می شود و فقط کف آن از چرم و رویه آن به رنگ های مختلف از نخ های ابریشمی و سیم گلابتون بافته و تزئین می شود. نخ ابریشمی رنگی، نخ گلابتون، مخمل، پاشنه های چوبی، نوار زیگزاگ، چرم گاوی و... از جمله موادی است که در چاروق دوزی مورد استفاده قرار می گیرد و گزن، سوزن، درفش، قالب، چکش و مشته از ابزارهای چاروق دوزی اند که مشابه ابزار کفاشی هستند. چاروق به دو گونه کاملاً متفاوت در دو نقطه ایران، بجنورد در خراسان شمالی و زنجان تولید می شود. چاروق شمال خراسان با چاروق زنجان به کلی متفاوت است. امروزه در زنجان چاروق به صورت یک صنعت دستی ظریف ساخته و عرضه می شود، اما چاروقهای شمال خراسان هنوز اصالت خود را حفظ کرده است.
چاروق خراسان شمالی یکی از صنایع دستی منطقه است که با رنگ قرمز زیبای خود چشم بیننده را جذب می کند. چاروق در این دیار به نوعی پاپوش چرمی گفته می شود که شبیه قایق است و در محل انگشتان پا، با قوسی به طرف بالا برگشته و برای زیباتر شدن این پاپوش در نوک آن منگوله ای قرار می گیرد. با وجود اینکه چاروق از زمان های بسیار دور مورد استفاده قرار می گرفته، قدیمی ترین نمونه های چاروق موجود در این استان مربوط به حدود ۷۰ سال گذشته است و نمونه قدیمی تری باقی نمانده است.
قرمز رنگی است شاد و زنده که در باورها و اعتقادات خاص مردم این منطقه جایگاه مهمی دارد و به همین دلیل در بیشتر مصنوعات خراسان شمالی به خصوص چاروق از این رنگ استفاده میشود. چاروق خراسان شمالی به دو شیوه تهیه می شود که نوعی از آن با ظرافت کمتر و تزئینات و گلدوزی های کمتر برای افراد کم درآمد تولید می شود و نوع خاص آن از چرمی با کیفیت بالا ساخته شده و با ظرافت و دقت بیشتر به وسیله نخ های ابریشمی رنگی و گلابتون تزئین می شود. چاروق شمال خراسان تنها کفشی است که مردانه، زنانه ندارد و یکپارچه دوخته می شود و از آنجایی که از چرم طبیعی ساخته شده، داخل آن در زمستان گرم و در تابستان خنک است. روزگاری در بجنورد، شیروان، قوچان، فاروج و مشهد این هنر رونق داشت اما امروزه فقط در بجنورد چاروق تولید می شود. چاروق زنجان قدمت زیادی دارد و بر اساس کشفیات باستان شناسی (چکمه چرمی متعلق به مرد نمکی کشف شده در زنجان) ریشه صنایع چرمی در استان زنجان حداقل به دو هزار سال قبل برمیگردد.
قدمت چاروق دوزی احتمالاً به دوره ساسانی و اوج تزئینات آن به دوره صفوی می رسد که زیبایی و تنوع طرح و نقوش آن به اوج خود رسید. خاستگاه چاروق دوزی در استان زنجان شهر سلطانیه بوده و از آن منطقه به زنجان منتقل شده است. چاروقهای زنجان مشخصاً زنانه هستند و استفاده از آن جنبه تشریفاتی و تفننی دارد. چاروق ها از دو قسمت کف و رو تشکیل شده اند. کف آنها از چرم ظریف و رویه آن از نخ های نازک رنگی و گاهی از ابریشم است و در طرح ها و گونه های مختلف ساخته و بافته می شود .
این چاروق ها قبلاً پشت بسته و بدون پاشنه بود ولی چند سالی است که به صورت نعلین و پاشنه دار و فقط در صورت دریافت سفارش به شکل قدیمی پشت بسته ساخته می شود. در چاروق های جدید فقط کف آن از چرم و رویه آن به رنگ های مختلف از نخ های ابریشمی و سیم گلابتون بافته و تزئین می شود. رویه چاروق را رشته نخ های بافته شده به صورت خطوط موازی و عمود بر شیرازه تشکیل می دهد و این رشته نخ های موازی به ۲۸ تا ۳۰ ردیف می رسد که حداقل از چهار رنگ تشکیل می شود. هر لنگه چاروق دارای دو گل منگوله شکل است که به اصطالح محلی" قوتاژ" نامیده می شود. تا ۲۰ سال پیش در زنجان نوعی از چاروق ساخته می شد که رویه آن از چرم قرمز رنگ بود و دباغ های زنجان آن را با دست می ساختند. این نوع چاروق بدون تسمه و بند بوده و با نوک عقابی برگشته، رواج زیادی در زنجان داشت و به عنوان کفش استفاده می شد، اما امروزه با رواج کفش ماشینی، چاروق دوزی از رونق افتاده و دیگر کسی از آن نوع چاروق استفاده نمی کند.
منبع: هنر آن لاین
