به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، خبرگزاری آمریکایی «بلومبرگ» در گزارشی تحلیلی به بررسی پیامدهای جنگ ایران بر آینده اقتصادی، امنیتی و ژئوپلیتیکی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس پرداخته است. این رسانه با اشاره به کاهش اعتماد کشورهای منطقه به تضمین‌های امنیتی آمریکا، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی و تهدید مسیرهای صادرات انرژی، تأکید می‌کند که دولت‌های خلیج فارس اکنون ناگزیرند هم‌زمان وابستگی خود به درآمدهای نفتی، چتر امنیتی واشنگتن و تنگه هرمز را کاهش دهند. بلومبرگ همچنین با بررسی وضعیت اقتصادی عربستان و دیگر کشورهای منطقه، تلاش برای گسترش صنایع غیرنفتی، شکل‌گیری ائتلاف‌های دفاعی جدید و توسعه مسیرهای جایگزین صادرات و ذخیره‌سازی انرژی را از مهم‌ترین راهکارهای پیش‌رو می‌داند و هشدار می‌دهد که جنگ ایران اجرای این راهبردها را ضروری‌تر، پرهزینه‌تر و پیچیده‌تر کرده است. این رسانه در ادامه می‌نویسد:
پیروزی قاطع دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، خیلی زود دونالد ترامپ را به کم‌اهمیت جلوه دادن احتمال دور تازه‌ای از حملات به ایران واداشت. بااین‌حال، برای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، نتایج انتخابات صرفاً فرصتی برای اندکی نفس کشیدن فراهم کرده است.
پیش از آغاز جنگ ایران، کشورهای خلیج فارس با یک چالش بزرگ روبه‌رو بودند: کاهش وابستگی به نفت. اما امروز با سه چالش مواجه‌اند. برای پیشرفت، این کشورها باید اقتصادهای خود را از هیدروکربن‌ها متنوع کنند، امنیتشان را از آمریکا مستقل‌تر سازند و وابستگی جغرافیایی خود را به تنگه هرمز کاهش دهند.
دولت‌های این منطقه به‌طور فزاینده‌ای درباره نفت، امنیت و جغرافیا با ادبیاتی مشابه صحبت می‌کنند. عربستان زمانی اعلام کرده بود که تا سال ۲۰۳۰، قیمت نفت دیگر تأثیر چندانی بر اقتصاد این کشور نخواهد داشت. قطر اخیراً گفته است که اتحادش با آمریکا همچنان «بسیار مهم» است، اما در عین حال «کافی نیست». عمان نیز اعلام کرده که نقش شرکای خارجی در تأمین امنیت خلیج فارس «دیگر نمی‌تواند نقش اصلی باشد». چند ماه پیش نیز امارات هدف خود را رسیدن به «وابستگی صفر به تنگه هرمز» اعلام کرد.
کشورهای خلیج فارس هم‌اکنون در هر سه جبهه به دنبال راهکار هستند. آن‌ها در حال ایجاد صنایع جدید، از لجستیک و خدمات مالی گرفته تا مراکز داده، هستند. همچنین می‌کوشند با تقویت متحدان منطقه‌ای، وابستگی خود به چتر امنیتی آمریکا را کاهش دهند و هم‌زمان مسیرهای تجارت انرژی را گسترش دهند و احتمالاً ذخیره‌سازی انرژی در خارج از منطقه را برای دور زدن تنگه هرمز در دستور کار قرار دهند. جنگ ایران این راه‌کار‌ها را به آزمون گذاشته و اهمیت و فوریت آن‌ها را افزایش داده است.
همچنان نگرانی‌های جدی وجود دارد که اگر ترامپِ تضعیف‌شده بار دیگر آتش درگیری را شعله‌ور کند، تهران ممکن است فرودگاه‌ها و مراکز داده را هدف قرار دهد؛ اقدامی که تلاش این کشورها برای توسعه صنایع فراتر از نفت را به خطر می‌اندازد. ایران همچنین می‌تواند خطوط لوله و بنادری را هدف بگیرد که کشورهای خلیج فارس برای دور زدن تنگه هرمز از آن‌ها استفاده می‌کنند. واشنگتن نیز نشان داده که حتی در شرایطی که روابطش با کشورهای منطقه به یکی از موضوعات مناقشه‌برانگیز انتخابات داخلی آمریکا تبدیل شده، نیازهای امنیتی اسرائیل را بر امنیت کشورهای خلیج فارس مقدم می‌داند.
اگر کشورهای خلیج فارس در این مسیر اشتباه کنند، پیامدهای آن از مرزهای منطقه فراتر خواهد رفت. میلیون‌ها خانواده به حواله‌های مالی ارسالی از کشورهای خلیج فارس وابسته‌اند و دولت‌های کشورهای درحال‌توسعه نیز برای دریافت کمک‌های مالی و نجات اقتصادی به این منطقه متکی هستند. سرمایه خلیج فارس از بازارهای جهانی حمایت و حتی به پایین نگه داشتن هزینه استقراض دولت آمریکا کمک می‌کند. در داخل این کشورها نیز کاهش رفاه اقتصادی می‌تواند قرارداد اجتماعی حاکم بر آن‌ها را تحت فشار قرار دهد؛ قراردادی که بر اساس آن، منافع و مزایای اقتصادی در ازای همراهی و تمکین سیاسی شهروندان ارائه می‌شود. نارضایتی از سطح زندگی ممکن است به مطالبه تغییرات سیاسی و اجتماعی تبدیل شود.
فراتر از نفت
نفت و گاز قدیمی‌ترین مسئله در مسیر تنوع‌بخشی اقتصادی کشورهای خلیج فارس است. اما شش کشور این منطقه، با توجه به تفاوت در منابع انرژی، سطح بدهی و نیازهای هزینه‌ای، رویکرد یکسانی به این مسئله ندارند.
کویت، امارات و قطر در قوی‌ترین موقعیت قرار دارند. این کشورها از ثروت عظیم هیدروکربنی، جمعیت شهروندی اندک – که در مورد کویت حتی رو به کاهش است- و بدهی پایین برخوردارند. برای آن‌ها، تنوع‌بخشی اقتصادی و کاهش وابستگی به نفت و گاز اقدامی مطلوب است، اما بیشتر یک انتخاب تجملی محسوب می‌شود تا ضرورتی اجتناب‌ناپذیر.
بحرین و عمان در گروه ضعیف‌تر قرار می‌گیرند. بدهی بحرین بالا و همچنان درحال افزایش است؛ موضوعی که فضای مانور این کشور را در برابر شوک‌های اقتصادی محدود کرده و وابستگی آن به حمایت همسایگان ثروتمندتر را افزایش می‌دهد. عمان نمونه‌ای از امکان بهبود شرایط را نشان می‌دهد؛ این کشور از سال ۲۰۲۰ تاکنون تقریباً نیمی از بدهی خود را کاهش داده است. انضباط در هزینه‌های دولتی و وضع مالیات‌های جدید به این روند کمک کرده‌اند، اما افزایش قیمت نفت پس از سال ۲۰۲۰ نیز نقش مهمی در این موفقیت داشته است.
در نهایت، عربستان باقی می‌ماند؛ بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مورد در میان کشورهای منطقه. طرح «چشم‌انداز ۲۰۳۰» هنگام رونمایی در سال ۲۰۱۶ وعده داده بود که وابستگی عربستان به نفت را کاهش دهد. اما اکنون، پس از گذشت ده سال، این وابستگی به‌جای کاهش، عمیق‌تر شده است.
یک مقایسه ساده به توضیح چگونگی و چرایی این وضعیت کمک می‌کند. میانگین قیمت نفت در سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۲۴ هر دو حدود ۸۰ دلار به ازای هر بشکه بود. در سال ۲۰۱۰، این قیمت مازاد بودجه ایجاد کرد و هزینه واردات و حواله‌های مالی را پوشش داد؛ به‌گونه‌ای که منابع نقدی برای سرمایه‌گذاری در خارج از کشور نیز باقی ماند. اما در سال ۲۰۲۴، همین قیمت به کسری بودجه منجر شد و دیگر برای تأمین هزینه‌های ریاض کافی نبود. در نتیجه، عربستان به‌جای آنکه صادرکننده سرمایه به جهان باشد، به وام‌گیرنده خالص از جهان تبدیل شد. نیاز به قیمت بالاتر نفت برای متوازن کردن هم‌زمان بودجه دولت و حساب‌های خارجی، نشانه افزایش وابستگی به هیدروکربن‌هاست، نه کاهش آن.
اگرچه کشورهای خلیج فارس هنوز نتوانسته‌اند وابستگی خود به نفت و گاز را از میان ببرند، اما صنایع پیشرفته و در سطح جهانی رقابت‌پذیری در حوزه‌های مالی، بنادر، فرودگاه‌ها و گردشگری ایجاد کرده‌اند؛ دبی در بسیاری از این بخش‌ها روشن‌ترین نمونه موفقیت است. اکنون منطقه روی هوش مصنوعی، به‌ویژه مراکز داده، سرمایه‌گذاری می‌کند؛ حوزه‌ای که می‌تواند بدون جایگزین کردن هیدروکربن‌ها، سهم اقتصادی ارزشمندی به همراه داشته باشد.
هوش مصنوعی البته یک خطر آشنای دیگر را نیز برای کشورهای خلیج فارس به همراه دارد: موازی‌کاری و تکرار سرمایه‌گذاری‌ها. در تلاش‌های پیشین برای تنوع‌بخشی اقتصادی، کشورهای منطقه اغلب بخش‌های یکسانی را هدف قرار داده‌اند. اما جهان به شش قطب مالی در خلیج فارس یا چندین بندر عظیم در منطقه‌ای کوچک نیاز ندارد. ممکن است هوش مصنوعی نیز با همان مشکل ظرفیت مازاد مواجه شود؛ زیرا کشورها برای ساخت زیرساخت‌های جدید با یکدیگر رقابت می‌کنند.
فراتر از آمریکا
جنگ ایران آسیب‌پذیری دیگری را نیز در برنامه‌های تنوع‌بخشی کشورهای خلیج فارس آشکار کرده: صنایع جدید به زیرساخت‌های پرهزینه‌ای نیاز دارند که خود می‌توانند به هدف حمله تبدیل شوند. در اوایل جنگ، چند مرکز داده در امارات و بحرین هدف حملات ایران قرار گرفتند. این حملات مسئله را به‌روشنی نشان دادند، زیرا حمله می‌تواند نه‌تنها تأسیسات، بلکه اطلاعات ذخیره‌شده در آن‌ها را نیز نابود کند.
این مسئله اهمیت روابط امنیتی کشورهای خلیج فارس را بیش از پیش افزایش می‌دهد. اتکای صرف به آمریکا اکنون راهبردی پرخطر به نظر می‌رسد، اما کنار گذاشتن کامل آن نیز عملی نیست. در عوض، راه‌حل بیش از پیش در قالب الگویی با عنوان «آمریکا به‌علاوه» مطرح می‌شود: حفظ چتر امنیتی آمریکا، اما کاهش وابستگی به آن از طریق ایجاد توانمندی‌های بیشتر در داخل و تقویت اتحادها در سراسر منطقه.
این تغییر رویکرد، بازتاب سال‌ها ناامیدی از واشنگتن و افزایش تردیدها درباره میزان تضمین‌های واقعی چتر امنیتی آمریکا است؛ از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ با ایران گرفته تا محاصره قطر در سال ۲۰۱۷، حملات سال ۲۰۱۹ به تأسیسات آرامکو و حملات موشکی حوثی‌های یمن به ابوظبی در سال ۲۰۲۲.
دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ فرصتی برای احیای اعتماد فراهم کرد، اما در عمل احساس ناامنی را عمیق‌تر ساخت. رهبران کشورهای خلیج فارس پس از بازگشت ترامپ به قدرت در سال ۲۰۲۵، به‌گرمی از او استقبال کردند؛ میزبان نخستین سفر خارجی برنامه‌ریزی‌شده او بودند، وعده قراردادها و سرمایه‌گذاری‌هایی به ارزش تریلیون‌ها دلار دادند و تولید نفت را افزایش دادند؛ اقدامی که شاید حتی برخلاف منافع اقتصادی خودشان بود.
آن‌ها در مقابل چه می‌خواستند؟ امنیت و مهم‌تر از همه، جلوگیری از وقوع جنگ‌های منطقه‌ای. اما در عوض، آمریکا و اسرائیل جنگی گسترده علیه تهران آغاز کردند؛ جنگی که کشورهای خلیج فارس برای جلوگیری از آن تلاش کرده بودند و در نهایت کشورهایشان را به بخشی از میدان نبرد تبدیل کرد.
اگر آمریکا به توافق نانوشته «نفت در برابر امنیت» با کشورهای خلیج فارس پایبند نمانده است، چه گزینه‌های دیگری وجود دارد؟ نه اتکای کامل به توان خود و نه تغییر ساده متحد راهبردی از واشنگتن به پکن، هیچ‌کدام واقع‌بینانه نیستند. کشورهای خلیج فارس می‌توانند هزینه‌های دفاعی خود را افزایش دهند و برای ایجاد صنایع دفاعی بومی تلاش کنند، اما با محدودیت نیروی انسانی و فناوری روبه‌رو هستند. از سوی دیگر، با وجود رونق تجارت با چین، متنوع‌سازی روابط امنیتی بسیار دشوارتر از متنوع‌سازی روابط اقتصادی است. دهه‌ها همکاری در زمینه تسلیحات، پایگاه‌های نظامی، اطلاعات و آموزش نظامی، کشورهای خلیج فارس را به واشنگتن پیوند داده است.
بنابراین، تقویت اتحادهای منطقه‌ای واقع‌بینانه‌ترین راه برای کاهش وابستگی به واشنگتن است. این اتحادها هم‌اکنون در حال شکل‌گیری‌اند. عربستان، ترکیه و پاکستان در ماه اوت یک پیمان دفاعی مشترک امضا کردند که بر اساس آن، حمله به یکی از اعضا، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود. این توافق، بدون کنار گذاشتن چتر امنیتی آمریکا، لایه دیگری از امنیت را به آن اضافه می‌کند.
این ترتیبات از هم‌اکنون با آزمونی برای سنجش اعتبار خود روبه‌رو شده‌اند. حملات انصارالله فرودگاه‌هایی را در سراسر عربستان هدف قرار داده، به مقر شرکت آرامکوی سعودی آسیب رسانده و رویدادهای مهم تجاری و سرگرمی را مختل کرده است. بااین‌حال، آنکارا و اسلام‌آباد تاکنون کمک محدودی ارائه کرده‌اند.
با وجود این، احتمالاً مسیر تحولات به همین سمت خواهد بود. باید انتظار توافق‌های دفاعی منطقه‌ای بیشتر و گسترده‌تر و احتمالاً همکاری عمیق‌تر با قدرت‌های غیرآمریکایی را داشت؛ البته بدون آنکه واشنگتن به‌طور کامل کنار گذاشته شود. در حال حاضر، خطر بزرگ‌تر این است که آمریکا منطقه را ترک کند، نه اینکه کشورهای خلیج فارس از آمریکا فاصله بگیرند.
فراتر از هرمز
جنگ ایران، سومین چالش کشورهای خلیج فارس، یعنی وابستگی جغرافیایی را نیز آشکار کرده است؛ درحالی‌که این کشورها با ضرورت عبور از اقتصاد نفت‌محور و پذیرش واقعیت دگرگون‌شده‌ی روابط امنیتی خود با آمریکا دست‌وپنجه نرم می‌کنند، از سوی دیگر، اکنون با تهدیدی جدی علیه مسیرهای انتقال مهم‌ترین منبع درآمدشان به بازارهای جهانی نیز روبه‌رو شده‌اند.
تنگه هرمز تاکنون یک بار بسته شده و ممکن است بار دیگر نیز بسته شود. جنگ نشان داده که این تنگه تا چه اندازه برای بازارهای جهانی انرژی حیاتی است. تردد کشتی‌ها در دریای سرخ -از جمله از طریق باب‌المندب و کانال سوئز- نیز از زمانی که انصارالله در اواخر سال ۲۰۲۳ اختلال در کشتیرانی را آغاز کردند، هرگز به‌طور کامل به وضعیت عادی بازنگشته است. از آنجا که دریای سرخ به مهم‌ترین مسیر جایگزین برای تنگه هرمز تبدیل شده، تهدیدهای تازه علیه این مسیر اکنون اهمیت و پیامدهای بسیار بیشتری دارند.
این اختلال، عرضه انرژی خاورمیانه به بازارهای جهانی را تهدید می‌کند و جریان درآمد را به داخل منطقه کاهش می‌دهد. یک جنگ طولانی‌مدت احتمالاً نه‌تنها میزان صادرات انرژی خاورمیانه، بلکه چگونگی انتقال این انرژی به بازارهای جهانی را نیز تغییر خواهد داد.
یکی از راه‌حل‌ها، ایجاد مسیرهای جایگزین است. عربستان از خط لوله شرق به غرب خود به‌سمت دریای سرخ استفاده می‌کند؛ امارات از طریق فجیره، در خارج از تنگه هرمز، نفت صادر می‌کند و عمان نیز از بنادری در آن سوی تنگه بهره می‌گیرد.
این مسیرها در جریان جنگ ایران ارزش خود را ثابت کردند؛ زیرا برای کشورهایی که امکان استفاده از آن‌ها را داشتند، جریان درآمدهای صادراتی را حفظ کردند و از شدت شوک واردشده به بازارهای جهانی انرژی کاستند. اما مسیرهای جایگزین در داخل یک منطقه جنگی نیز آسیب‌پذیری‌های خاص خود را دارند: خطوط لوله، بنادر و پایانه‌های صادراتی نیز می‌توانند هدف حمله قرار گیرند و به تعطیلی موقت یا حتی بلندمدت منجر شوند.
این مسئله به راه‌حل دیگری اشاره دارد: ذخیره‌سازی انرژی در خارج از کشور. احتمالاً تولیدکنندگان خلیج فارس در کشورهایی مانند چین، هند و کره جنوبی مخازن ذخیره‌سازی خواهند ساخت یا اجاره خواهند کرد؛ به این ترتیب، زمانی که تنگه هرمز باز است ذخایر خود را پر می‌کنند و هنگام بسته شدن آن، از این ذخایر برداشت خواهند کرد.
ذخیره‌سازی در خارج از کشور به دو دلیل جذاب است:
نخست، کویت، قطر و بحرین نمی‌توانند از طریق قلمرو خود مسیر جایگزینی برای تنگه هرمز ایجاد کنند. احداث خطوط لوله از طریق کشورهای همسایه به توافق‌های سیاسی نیاز دارد، هزینه‌بر است و سال‌ها زمان می‌برد. در مقابل، ذخیره‌سازی در خارج از کشور راهکاری ساده‌تر است که می‌توان آن را به‌صورت یک‌جانبه اجرا کرد.
دوم، حتی عربستان، امارات و عمان نیز همچنان با خطراتی روبه‌رو هستند. مسیرهای جایگزین آن‌ها به زیرساخت‌های ثابت در داخل منطقه وابسته‌اند؛ زیرساخت‌هایی که همچنان در برابر حملات آسیب‌پذیرند. ذخیره‌سازی در خارج از کشور بخشی از زنجیره تأمین را به‌کلی از میدان نبرد دور می‌کند.
البته ذخیره‌سازی خارجی راه‌حلی بی‌نقص نیست. ظرفیت آن محدود است: تولیدکنندگان ممکن است به اندازه یک، سه یا حتی دوازده ماه صادرات خود ذخیره‌سازی کنند، اما نمی‌توانند به اندازه‌ای ذخیره داشته باشند که در برابر بسته ماندن نامحدود تنگه هرمز دوام بیاورند. این راهکار نوعی پوشش نسبی در برابر خطر است، نه جایگزینی دائمی.
همین منطق درباره دو مشکل دیگر تنوع‌بخشی نیز صدق می‌کند. بلوک‌های امنیتی منطقه‌ای نمی‌توانند به‌طور کامل جایگزین چتر امنیتی آمریکا شوند. بخش‌های مالی، لجستیک و مراکز داده نیز نمی‌توانند وابستگی به نفت را از میان ببرند. این‌ها مشکلات بزرگی هستند که هیچ راهکار کاملی برای آن‌ها وجود ندارد؛ اما راه‌حل‌های نسبی همچنان بسیار بهتر از نبود هرگونه راه‌حل‌اند.
دشواری اصلی اینجاست که کشورهای خلیج فارس اکنون به هر سه راهکار به‌طور هم‌زمان نیاز دارند. تنوع‌بخشی اقتصادی هزینه‌بر است. تنوع‌بخشی امنیتی هزینه‌بر است. تنوع‌بخشی جغرافیایی نیز هزینه‌بر است. جنگ ایران مشکلات کشورهای خلیج فارس را چند برابر کرده و هر یک از آن‌ها را فوری‌تر و در عین حال، تأمین هزینه‌های مقابله با آن‌ها را دشوارتر ساخته است.