«فارن پالیسی» در گزارشی به رقابت برای انتخاب دبیرکل بعدی سازمان ملل پرداخته و نوشته است که در میانه تشدید جنگها، افزایش رقابت قدرتهای بزرگ و فشار فزاینده آمریکا، چین و روسیه بر این نهاد، جانشین آنتونیو گوترش باید هم توان مدیریت منافع متعارض اعضای دائم شورای امنیت را داشته باشد و هم نقش فعالتری در میانجیگری و صلحسازی ایفا کند؛ رقابتی که در آن نامهایی چون ربکا گرینسپن، رافائل گروسی، میشل باشله و چند نامزد دیگر از آمریکای لاتین و آفریقا مطرح هستند.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، نشریه «فارن پالیسی» در گزارشی تحلیلی به بررسی رقابت برای انتخاب دبیرکل بعدی سازمان ملل پرداخت و نوشت: برای جهانی که درگیر جنگ و بحران است و بیش از هر زمان دیگری به یک میانجی بیطرف نیاز دارد، انتخاب دبیرکل بعدی سازمان ملل متحد نمیتوانست در زمان مناسبتری انجام شود.
از بالاترین مقام این سازمان انتظار میرود، دستکم در تئوری، نقش «صلحساز ارشد» را ایفا کند و شاید مهمتر از آن، فارغ از وابستگیهای ملی، نگهبان نوعی قطبنمای اخلاقی جمعی باشد. پرسش این است که آیا هیچیک از هشت نامزد از عهده چنین مأموریتی برمیآیند؟
با داغتر شدن رقابت، یک دیپلمات سابق سازمان ملل که به شرط ناشناس ماندن با «فارن پالیسی» گفتوگو کرده، به طنز گفته است که پرسش اصلی این است که آیا گروه P5 ــ پنج عضو دائم شورای امنیت که هرکدام حق وتو دارند ــ یک «دبیر» میخواهند یا یک «ژنرال».
یک «ژنرال» ممکن است رویکردی عملیتر و مستقیمتر نسبت به درگیریهای مختلفی که جهان را فراگرفتهاند در پیش بگیرد و تلاش کند نهادی را احیا کند که برای حفظ جایگاه و اهمیت خود در نظام بینالملل تقلا میکند؛ آن هم در شرایطی که بازیگران منطقهای خود به ارائه خدمات میانجیگری روی آوردهاند، در حالی که سازمان ملل در بوروکراسی داخلیاش گرفتار شده و از سوی ایالات متحده، بزرگترین حامی مالی آن، نیز تضعیف میشود.
با این حال، به نظر میرسد کشورهای قدرتمندی که بیشترین نقش را در تصمیم نهایی دارند، بیشتر ترجیح میدهند یک «دبیر» انتخاب شود؛ فردی که بتواند منافع متعارض قدرتهای جهانی را مدیریت کند، بدون آنکه بیش از حد در مرکز توجه قرار گیرد.
آنتونیو گوترش، دبیرکل فعلی سازمان ملل، در دوران ریاستجمهوری دونالد ترامپ دوره دشواری را پشت سر گذاشته است. ترامپ هیچگاه مخالفت و تحقیر خود را نسبت به بسیاری از اصولی که سازمان ملل نمایندگی میکند پنهان نکرده است؛ از احترام به روندهای قانونی و حقوق بشر گرفته تا حقوق بینالملل و جایگاه برابر همه کشورها در خانواده ملل.
جانشین گوترش نیز باید انتظار داشته باشد که وارد یک میدان مین سیاسی و دیپلماتیک شود؛ بهویژه در شرایطی که ایالات متحده آشکارا تأمین مالی سازمان ملل را به پیشبرد منافع ملی خود، آنگونه که ترامپ مناسب بداند، پیوند میزند.
با این حال، بیاعتمادی ترامپ به سازمان ملل و رویکرد کاملاً معاملهگرایانه او تنها مشکل پیشروی دبیرکل بعدی نخواهد بود.
چین اکنون دومین تأمینکننده بزرگ مالی سازمان ملل است. سهم این کشور از تنها ۱ درصد هزینههای سازمان در سال ۲۰۰۰ به ۲۰ درصد در سال جاری افزایش یافته است؛ رقمی که تقریباً با سهم ۲۲ درصدی ایالات متحده برابری میکند. همچنین مقرر شده چین بیش از ۲۳ درصد از بودجه نیروهای حافظ صلح سازمان ملل را تأمین کند؛ رقمی که تنها اندکی کمتر از سهم ۲۶ درصدی آمریکاست.
افراد مطلع میگویند پکن اکنون خواهان سهم و نفوذ بیشتری در تصمیمگیریهای سازمان ملل است.
در همین حال، روسیه نیز قصد دارد همچنان از جایگاه خود در شورای امنیت سازمان ملل برای کسب اهرم فشار در سایر عرصههای ژئوپلیتیکی استفاده کند.
بریتانیا و فرانسه نیز از حق وتو برخوردارند، اما وزن ژئوپلیتیکی آنها در این رقابت کمتر تعیینکننده تلقی میشود و انتظار نمیرود بتوانند نتیجه نهایی انتخابات را بهطور اساسی تحت تأثیر قرار دهند.
فرآیند انتخاب دبیرکل بعدی سازمان ملل آغاز شده و تاکنون دو دور رأیگیری غیررسمی یا آزمایشی توسط ۱۵ عضو شورای امنیت برگزار شده است. هدف از این رأیگیریها این است که مشخص شود آیا احتمال دارد یکی از پنج عضو دائم شورای امنیت با نامزدی فردی مخالفت کرده و او را وتو کند یا نه.
بر اساس نتایج همین رأیگیریهای آزمایشی و همچنین سنت نوبتی جغرافیایی که سازمان ملل اغلب در انتخاب دبیرکل رعایت میکند، بیشتر ناظران معتقدند رهبر بعدی این سازمان از آمریکای لاتین خواهد بود.
بهطور مشخص، تصور غالب این است که رقابت اصلی میان چهار نامزد از آمریکای لاتین جریان دارد که سه نفر از آنها زن هستند.
ربکا گرینسپن، معاون سابق رئیسجمهور کاستاریکا، یکی از اصلیترین نامزدها به شمار میرود. او در نخستین رأیگیری آزمایشی شورای امنیت، که علاوه بر پنج عضو دائم شامل ۱۰ عضو غیردائم نیز میشود، در صدر قرار گرفت.
این رأیگیری در سه دسته انجام میشود: «تشویق»، «عدم تشویق» و «بدون نظر». برای پیروزی، یک نامزد باید دستکم ۹ رأی «تشویق» کسب کند و در عین حال با وتوی هیچیک از اعضای دائم شورای امنیت روبهرو نشود.
در دور نخست، ۱۰ کشور از نامزدی گرینسپن «حمایت» کردند و تنها یک کشور نسبت به او ابراز نگرانی کرد. اگر گرینسپن در نهایت انتخاب شود، نخستین زن و نخستین یهودی خواهد بود که به بالاترین مقام سازمان ملل متحد میرسد؛ آن هم در زمانی که روابط اسرائیل با این سازمان به پایینترین سطح خود رسیده است.
ترامپ نیز در بیاعتمادی به برخی نهادهای سازمان ملل فعال در خاورمیانه با اسرائیل همنظر است. از جمله این نهادها میتوان به آژانس امداد و کاریابی سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی، «آنروا»، اشاره کرد که مأموریت دارد از پناهجویان فلسطینی آوارهشده از خانههایشان در نتیجه جنگ عربی ـ اسرائیلی سال ۱۹۴۸ حمایت کند.
نیروی موقت سازمان ملل در لبنان، «یونیفل»، نیز از دیگر نهادهایی است که مورد بیاعتمادی واشنگتن و تلآویو قرار گرفته است. یونیفل مأموریت حفظ صلح در لبنان را بر عهده دارد. خودداری ایالات متحده از تمدید مأموریت یونیفل عملاً به پایان فعالیت این نهاد منجر شده است و مأموریت آن در پایان سال منقضی خواهد شد.
هیچ ارتباط تثبیتشدهای میان ربکا گرینسپن و ساختار حاکمیتی اسرائیل وجود ندارد و هیچ نشانهای نیز در دست نیست که نشان دهد او دیدگاهی همدلانه نسبت به سیاستهای اسرائیل دارد. برعکس، گرینسپن هم از حماس و هم از «ادامه بمبارانهای ارتش اسرائیل که غیرنظامیان، بیمارستانها، پناهگاهها، مدارس و تأسیسات سازمان ملل در غزه را هدف قرار میدهد» انتقاد کرده است.
دیدگاه اسرائیل درباره گرینسپن همچنان روشن نیست، اما ممکن است او زمانی که در مقام رئیس کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد، آنکتاد، درباره پیامدهای منفی تعرفههای آمریکا بر کشورهای در حال توسعه هشدار داد، موجب ناخشنودی واشنگتن شده باشد.
گرینسپن در دوران ریاست خود بر آنکتاد، در پروژههای توسعهای همکاری نزدیکی با چین داشت. او یکی از چهار نامزد از مجموع هشت نامزدی است که در ماههای اخیر برای گفتوگو درباره برنامههای خود برای سازمان ملل به پکن سفر کردهاند. به گفته نمایندگی چین در سازمان ملل، گرینسپن در این سفر بر تعهد خود به «اصل چین واحد» تأکید کرده است؛ عبارتی که بهطور ضمنی به حمایت از موضع پکن درباره تایوان اشاره دارد.
روسیه نیز ممکن است تصمیم خود را بر اساس تجربه همکاری با گرینسپن در توافق غلات دریای سیاه اتخاذ کند؛ توافقی که پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین، برای مدتی امکان ادامه صادرات غلات را فراهم کرد.
با این حال، در دور دوم رأیگیری، جایگاه گرینسپن در ارزیابی شورای امنیت چند پله افت کرد. او در این دور هفت رأی «تشویق» به دست آورد، در حالی که چهار عضو با نامزدیاش مخالفت کردند.
رافائل گروسی از آرژانتین، رئیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نام شناختهشدهتری در این رقابت است. به گفته دیپلمات سابق سازمان ملل که با «فارن پالیسی» گفتوگو کرده، گروسی شاید به دلیل تجربهاش در پرونده ایران، نامزد مورد ترجیح ایالات متحده باشد.
هرگونه راهحل برای بحران ایران و برنامه هستهای این کشور، تقریباً بهطور قطع شامل بازرسیهای سازمان ملل خواهد بود و گروسی میتواند در این زمینه تخصص ارزشمندی ارائه دهد.
گروسی با اشاره به همکاری خود با اعضای دائم شورای امنیت گفت: «اگر چیزی باشد که مرا از دیگر نامزدها متمایز کند، این است که من امروز و همین حالا در حال رسیدگی به مسائل بسیار حساس و ظریف با همه آنها هستم؛ آنچه در ایران، سوریه و اوکراین در حال وقوع است. بنابراین، معتقدم این روش کاری که توانستهام با همه آنها ایجاد کنم، به من اجازه میدهد فکر کنم که میتوان آن را در سازمان ملل نیز تکرار کرد، اما با احتیاط بسیار.»
با این حال، روسیه از همین حالا مخالفت خود را با گروسی اعلام کرده است.
گروسی در سمت کنونی خود همچنین وضعیت نیروگاه هستهای زاپوریژیا در اوکراین را که در اشغال روسیه قرار دارد، زیر نظر دارد و همین موضوع ظاهراً موجب نارضایتی مسکو شده است.
در ماه اوت، دولت روسیه از گروسی به دلیل لغو سفرش به این نیروگاه با استناد به نگرانیهای امنیتی انتقاد کرد؛ اقدامی که بهطور ضمنی میتوانست به وجود نقص در ترتیبات امنیتی روسیه در این تأسیسات مهم اشاره داشته باشد. مسکو در مقابل، اوکراین را مقصر دانست و اعلام کرد کییف از تضمین امنیت گروسی خودداری کرده است.
ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، نیز از نحوه برخورد گروسی با جنگ روسیه و اوکراین انتقاد کرده و توصیف او از سازمان ملل بهعنوان نهادی که «بهآرامی در حال مرگ است» را تلاشی برای کسب «امتیاز اضافی» پیش از انتخابات دانسته است.
چین نیز ممکن است از گروسی حمایت نکند؛ چه به خاطر ایران و چه برای راضی نگه داشتن روسیه، شریک «بدون محدودیت» پکن.
حتی شایعاتی وجود دارد که بریتانیا نیز به دلیل مناقشه ادامهدار حاکمیتی با آرژانتین بر سر جزایر فالکلند، یا مالویناس، نظر مساعدی نسبت به گروسی ندارد.
گروسی در هر دو دور رأیگیری، هفت رأی موافق خود را حفظ کرده است، اما تعداد آرای «عدم تشویق» او از دو رأی به شش رأی افزایش یافته است. او تنها نامزدی نیست که به نظر میرسد از حمایت ایالات متحده برخوردار باشد، اما همچنان نتوانسته جایگاه مطمئنی در رقابت به دست آورد.
ایوون آ-باکی، دیپلمات اکوادوری، پس از برگزاری دور نخست رأیگیری و در پی دیدار با رئیسجمهور ایالات متحده وارد رقابت شد. اگر هدف از آن دیدار القای این تصور بود که او از حمایت واشنگتن برخوردار است، نتیجه رأیگیری چنین برداشتی را تأیید نکرد. عملکرد او در دور دوم ــ تنها رأیگیریای که در آن شرکت داشت ــ بسیار ضعیف بود و حتی یک عضو شورای امنیت نیز به نفع او رأی نداد. برخی کارشناسان این نتیجه را نشانهای دانستند از اینکه صرفاً داشتن ارتباط نزدیک با ترامپ، برای افزایش آرای یک نامزد کافی نیست.
یک دیپلمات سابق سازمان ملل گفت: «بهطور سنتی، نامزدهایی که در مراحل پایانی وارد رقابت میشوند، در رأیگیری عملکرد خوبی ندارند. شورای امنیت به زمانی نیاز دارد تا با نامزدها آشنا شود.»
در سوی دیگر، نامزدهایی نیز حضور دارند که احتمال میرود هم با مخالفت ایالات متحده و هم با مخالفت چین روبهرو باشند.
میشل باشله، نخستین زن رئیسجمهور شیلی، از دور نخست تا دور دوم رأیگیری با افت شدیدی مواجه شد؛ تعداد آرای موافق او از شش رأی در ماه ژوئیه به دو رأی در ماه اوت کاهش یافت. باشله ممکن است بتواند حمایت روسیه را به دست آورد، اما احتمال دارد جلب موافقت ایالات متحده برای او دشوار باشد؛ چراکه او یک سوسیالیست و رئیس پیشین دفتر حقوق بشر سازمان ملل است.
با این حال، مهمترین مانع احتمالی در برابر باشله ممکن است چین باشد. در سال ۲۰۲۲ و در دوران مسئولیت او، دفتر حقوق بشر سازمان ملل گزارشی بسیار انتقادی درباره ادعاهای مربوط به نقض حقوق جامعه اویغور در سینکیانگ منتشر کرد؛ گزارشی که در آن از شکنجه، سوءاستفاده جنسی و احتمال ارتکاب جنایت علیه بشریت سخن گفته شده بود.
دیپلمات سابق سازمان ملل گفت: «چین هرگز آن را فراموش نخواهد کرد.» در همان زمان نیز گزارش شد که چین حتی تلاش کرده بود مانع انتشار این گزارش شود.
در نتیجه، دو نامزد آفریقایی و دو نامزد دیگر از آمریکای لاتین همچنان در رقابت باقی ماندهاند.
اولارا اوتونو از اوگاندا و مکی سال، رئیسجمهور پیشین سنگال که پیشتر ریاست اتحادیه آفریقا را نیز بر عهده داشته است، همچنان در رقابت حضور دارند، اما در نظرسنجیها در موقعیتی میانه و متزلزل قرار گرفتهاند. مکی سال در هر دو دور رأیگیری تعداد آرای خود را حفظ کرد، اما تقریباً نیمی از اعضای شورای امنیت ــ هفت نفر از مجموع ۱۵ عضو ــ به او رأی «عدم تشویق» دادند.
سید اکبرالدین، سفیر پیشین هند در سازمان ملل، گفت: «در این مرحله، آرای عدم تشویق اهمیت بیشتری دارند. اگر هفت رأی مخالف داشته باشید، به این معناست که احتمال مخالفت یکی از قدرتهای دارای حق وتو با شما بالاست.»
کارولین رودریگز-بیرکت، وزیر خارجه پیشین گویان، و ماریا فرنندا اسپینوزا، وزیر خارجه پیشین اکوادور، در کنار گرینسپن از دیگر نامزدهای اصلی این رقابت هستند. نامزد گویانی در دور دوم رأیگیری پیشتاز شد. اسپینوزا نیز با وجود آنکه آرای «تشویق» کمتری به دست آورد، در همان دور در میان نامزدهایی قرار گرفت که کمترین تعداد آرای «عدم تشویق» را داشتند و از این نظر با رودریگز-بیرکت برابر بود.
در تاریخ ۸۰ ساله سازمان ملل متحد، تاکنون هیچ زنی به بالاترین مقام این سازمان نرسیده است و تنها یک بار فردی از آمریکای لاتین این سمت را بر عهده داشته است. انتخاب یک دبیرکل از آمریکای لاتین ممکن است برای ترامپ نیز مفید باشد، بهویژه از آن جهت که تازهترین سند راهبرد امنیت ملی واشنگتن، تأکید ویژهای بر نیمکره غربی دارد.
در حال حاضر به نظر میرسد رقابت اصلی میان نامزدهای آمریکای لاتین جریان دارد. با این حال، تاکنون هیچ نامزد اجماعی شکل نگرفته و حتی در ماههای پایانی نیز ممکن است افراد بیشتری وارد رقابت شوند.
بر اساس گزارش «نیویورک پست»، خود ترامپ از جانی اینفانتینو، رئیس فدراسیون جهانی فوتبال، فیفا، حمایت کرده است. در عین حال، برخی گزارشها حاکی از آن است که ایالات متحده نیکولای ملادنوف، رئیس «هیئت صلح» ترامپ برای غزه، را نیز بهعنوان یکی از گزینههای احتمالی برای دبیرکلی سازمان ملل در نظر داشته است.
نگرانیهایی وجود دارد مبنی بر اینکه ترامپ ممکن است یک مشاور املاک یا حتی یکی از اعضای خانوادهاش را وارد رقابت کند، اما سید اکبرالدین معتقد است نگرانیها درباره احتمال خروج ایالات متحده از سازمان ملل و تهدید بقای این نهاد، اغراقآمیز است.
او گفت: «حتی در گذشته نیز ایالات متحده خواستار انضباط بودجهای شده بود؛ من دوران ریگان را به یاد دارم. همچنین نگرانیها درباره اینکه هر یک از اعضای P5 ــ که بیشترین بهره را از شورای امنیت میبرند ــ بخواهند این سازمان را از بین ببرند، بیش از حد بزرگنمایی شده است.»
دیپلمات سابق سازمان ملل که به شرط ناشناس ماندن صحبت میکرد، گفت ایالات متحده برای انجام «کارهای کثیف» به سازمان ملل نیاز دارد.
او توضیح داد: «اگر نخواهید برای حل یک مشکل، نیروی زمینی آمریکایی اعزام کنید، اما در عین حال بخواهید راهحل خودتان را تحمیل کنید، از چه کسی کمک میخواهید؟ سازمان ملل نیرویی برای مقابله با باندهای تبهکار در هائیتی تشکیل داد، سازمان ملل نیروهای حافظ صلح اعزام میکند و سازمان ملل همچنین هیئت صلح ترامپ برای غزه را تأیید کرد. در این شرایط، ایالات متحده تنها ۲۵ درصد هزینهها را میپردازد، نه کل آن را؛ زیرا باقی هزینهها را دیگران تقبل میکنند.»
سازمان ملل به ایالات متحده نیاز دارد، اما در مقابل، ایالات متحده نیز به مشروعیت و وزن تنها سازمان واقعاً جهانی ــ یا همان «پارلمان ملتها»، آنگونه که اغلب از آن یاد میشود ــ نیازمند است.
دبیرکل بعدی، مانند همه دبیران کل پیشین، ناچار خواهد بود میان منافع متعارض قدرتهای جهانی، بهویژه کشورهای عضو P5، تعادل برقرار کند. با این حال، سازمان ملل همچنان در توافقسازی و صلحسازی نقش دارد و لازم نیست این وظیفه را به گروه ۲۰، گروه ۷ یا گروه ۲ واگذار کند؛ بلکه باید چارچوبهایی برای همکاری با میانجیگران منطقهای ایجاد کند.
با وجود همه کاستیها، سازمان ملل همچنان بیطرفترین نهاد در جهان تلقی میشود و همین موضوع بزرگترین سرمایه آن است. دبیرکل سازمان ملل هنوز از اعتباری برخوردار است که کمتر رهبر جهانی میتواند مدعی برخورداری از آن باشد.
بزرگترین چالش برای رئیس جدید سازمان ملل این خواهد بود که راهی پیدا کند تا هم «دبیر» باشد و هم «ژنرال».
