شورای آتلانتیک در تحلیلی نوشت با وجود حملات متعدد موشکی و پهپادی ایران به خاک اردن و هدف قرار گرفتن نیروهای آمریکایی و مناطق غیرنظامی، اَمان تاکنون از پاسخ نظامی مستقیم خودداری کرده است؛ رویکردی که به باور این اندیشکده، میتواند بازدارندگی نظامی اردن را تضعیف کرده و این کشور را به هدفی کمهزینه برای تهران در تقابل با واشنگتن تبدیل کند.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، «شورای آتلانتیک» در تحلیلی به بررسی تضعیف بازدارندگی نظامی اردن در برابر ایران، دلایل خودداری اَمان از پاسخ تلافیجویانه، نقش حضور نظامی آمریکا در خاک این کشور و پیامدهای حملات موشکی و پهپادی ایران برای حاکمیت و امنیت پادشاهی هاشمی پرداخت و نوشت: برای دههها، رهبران اردن همواره بر جایگاه مهم ارتش در هویت و روحیه ملی این کشور تأکید کردهاند. ملک عبدالله دوم پس از پیوستن به ارتش بریتانیا و اعزام به آلمان غربی، به نیروهای مسلح اردن (JAF) ملحق شد و بیش از ۱۵ سال در لباس نظامی خدمت کرد. او بعدها خدمت در نیروهای مسلح اردن را «افتخاری برای سربلندی، مسئولیتی بزرگ و وظیفهای مقدس ملی» توصیف کرد.
پسر ارشد پادشاه، ولیعهد حسین بن عبدالله نیز افسر نیروهای مسلح اردن است. او پس از خدمت بهعنوان فرمانده یک دسته پیادهنظام، در سال ۲۰۲۴ به درجه سرگردی ارتقا یافت. ولیعهد اردن سال گذشته همچنین از اجرای خدمت اجباری ملی خبر داد؛ طرحی که به گفته او با هدف ساختن اردنی «قویتر» و «متکی به خود» اجرا میشود.
اردن همچنین بهعنوان یکی از متحدان اصلی غیرعضو ناتوِ ایالات متحده، بهطور منظم تسلیحات پیشرفته خریداری میکند تا توانمندیهای نظامی خود را تقویت کند.
با این حال، اکنون که اردن با مهمترین حمله یک دولت خارجی از زمان به قدرت رسیدن ملک عبدالله دوم در سال ۱۹۹۹ روبهرو شده، ارتشی که سالها بهعنوان یکی از ارکان اصلی کشور مورد ستایش قرار گرفته، در عرصه عمومی نقش محدودی ایفا میکند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در ساعات شب یکشنبه با موشکهای بالستیک اردن را هدف قرار داد؛ حملهای که دیگر به رخدادی کمسابقه برای این کشور تبدیل نشده است. از ماه فوریه تاکنون، سپاه پاسداران صدها پهپاد و موشک بالستیک به سوی پادشاهی هاشمی اردن شلیک کرده است.
یکی از این حملات در ماه ژوئیه یک پایگاه نظامی در منطقه ازرق را هدف قرار داد و به کشته شدن سه سرباز آمریکایی منجر شد.
این حملات همچنین به بخش گردشگری اردن، که یکی از بخشهای حیاتی اقتصاد این کشور محسوب میشود، آسیب وارد کرده است. علاوه بر این، دهها شهروند اردنی بر اثر سقوط بقایای موشکها و پهپادهای رهگیریشده مجروح شدهاند.
با وجود این تحولات، نیروهای مسلح اردن تاکنون حتی یک حمله تلافیجویانه علیه ایران را اعلام نکردهاند. این میزان خویشتنداری در استفاده از نیروی نظامی، همواره ویژگی رفتار ملک عبدالله دوم نبوده است.
در سال ۲۰۱۵، گروه «دولت اسلامی عراق و شام» یا داعش، معاذ الکساسبه، ستوان یکم نیروی هوایی اردن را به شکلی بسیار خشونتآمیز اعدام کرد. این خلبان اردنی که به اسارت داعش درآمده بود، در حالی که داخل یک قفس گرفتار شده بود، زندهزنده سوزانده شد. پس از انتشار خبر قتل الکساسبه، اَمان وعده داد پاسخی «کوبنده و تکاندهنده» به این اقدام بدهد. در ادامه، نیروی هوایی اردن بیش از ۵۰ حمله علیه اردوگاههای آموزشی و انبارهای تسلیحاتی داعش در سوریه و عراق انجام داد.
ملک عبدالله در آن مقطع بهخوبی میدانست که خودداری از پاسخ نظامی پس از چنین حمله بزرگی به اردن، میتواند پیام نامناسب و خطرناکی برای دشمنان این کشور ارسال کند.
اگرچه اَمان تلاش کرده اقدامات نظامی خود در سال جاری را عمدتاً دفاعی جلوه دهد، حتی این روایت نیز ممکن است تصویر کاملی از واقعیت ارائه نکند. یک افسر ارشد نیروهای مسلح اردن مدعی شده است که ارتش این کشور در چارچوب «عملیات سپر اردن» موفق شده صدها پرتابه ایرانی را رهگیری کند.
با این حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در ماه ژوئیه در گفتوگو با فاکسنیوز مدعی شد که نیروهای آمریکایی موشکهای بالستیک ایران را در خاک اردن سرنگون کردهاند؛ بدون آنکه به نقشی برای نیروهای مسلح اردن در این رهگیریها اشاره کند.
یک ماه بعد نیز روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی به بررسی شیوههایی پرداخت که ایران در حملات قبلی خود به پادشاهی هاشمی برای عبور از سامانههای پدافند هوایی آمریکا به کار گرفته بود. در این گزارش نیز هیچ اشارهای به نقش نیروهای مسلح اردن نشده بود.
با این وجود، نیروهای مسلح اردن روز دوشنبه ادعا کردند که در تازهترین موج حملات ایران، هشت موشک بالستیک را رهگیری کردهاند. با این حال، هنوز مشخص نیست اردن در مجموع چه تعداد از موشکهای ایرانی را واقعاً سرنگون کرده است؛ یا اینکه اَمان اقدامات نیروهای آمریکایی مستقر در خاک خود را به نام نیروهای اردنی ثبت میکند تا رهگیری این حملات در کشوری که حضور نظامی آمریکا همچنان موضوعی مناقشهبرانگیز است، از نظر سیاسی برای افکار عمومی قابلقبولتر باشد.
محمد المومنی، سخنگوی دولت اردن نیز به درخواست مطرحشده برای اظهارنظر در اینباره پاسخ نداده است.
چرا اردن به یکی از اهداف اصلی ایران تبدیل شد؟
اینکه اردن، و نه اسرائیل بهعنوان دشمن ایدئولوژیک اصلی جمهوری اسلامی ایران، در موج دوم حملات تابستان امسال به یکی از اهداف اصلی سپاه پاسداران تبدیل شد، تصادفی به نظر نمیرسد.
تهران میگوید اردن را به این دلیل هدف قرار داده است که این کشور میزبان تأسیسات نظامی آمریکا است. با این حال، اسرائیل کاتس، وزیر جنگ اسرائیل، اعلام کرد جنگندههای آمریکایی برای حمله به ایران از پایگاههایی در خاک اسرائیل به پرواز درآمدهاند.
با وجود این، سپاه پاسداران در حملات تابستان امسال از هدف قرار دادن اسرائیل خودداری کرد. در مقابل، اردن هدفی مناسبتر به نظر میرسید؛ چراکه تهران ظاهراً نگران واکنش نظامی ملک عبدالله نبود. پادشاهی هاشمی اردن پس از حملات پیشین ایران در ماههای مارس و آوریل نیز دست به اقدام نظامی تلافیجویانه نزده بود.
البته اردن دلایل قابلتوجهی برای پرهیز از حملات تلافیجویانه علیه ایران دارد. با توجه به اینکه حدود نیمی از جمعیت اردن فلسطینیتبار هستند، ملک عبدالله نمیخواهد با پیوستن به عملیات نظامی علیه تهران، به شکلی دیده شود که گویی در حال حمایت از اسرائیل است.
اگرچه دادههای معتبر و جامعی درباره دیدگاه افکار عمومی اردن نسبت به حضور نظامی آمریکا در این کشور وجود ندارد، امجد المجالی، وزیر پیشین اردن، رهبری ابتکاری را بر عهده گرفت که طی آن صدها اردنی نامهای را امضا کردند و خواستار اخراج نیروهای آمریکایی از این کشور شدند.
ملک عبدالله حملات ایران در سال جاری را محکوم کرده، اما تاکنون درباره احتمال پاسخ تلافیجویانه نظامی اردن سخنی نگفته است. تنها مصاحبهای که پادشاه اردن از زمان آغاز جنگ ایران در ماه فوریه انجام داده، با رسانه دولتی چین بوده است و حتی در آن مصاحبه نیز از او درباره حملات ایران به اردن پرسشی مطرح نشد.
ممکن است عبدالله نگران باشد که در صورت صدور دستور اقدام نظامی علیه ایران، سپاه پاسداران حملات خود علیه اردن را تشدید کند. همچنین این احتمال وجود دارد که اَمان به این جمعبندی رسیده باشد که واگذاری عملیات تهاجمی علیه ایران به واشنگتن، گزینه مناسبتری است.
فرسایش بازدارندگی نظامی اردن
بهطور قطعی نمیتوان پیشبینی کرد که ایران در صورت حمله احتمالی اردن چگونه و با چه شدتی واکنش نشان خواهد داد. با این حال، نتیجه خودداری ملک عبدالله از اقدام در برابر حملات تهران از هماکنون قابل مشاهده است: کاهش قابلتوجه بازدارندگی نظامی اردن.
اَمان از یک سو میزبان هزاران نیروی نظامی آمریکایی است و از سوی دیگر، زمانی که تهران خاک اردن را هدف قرار میدهد، از پاسخ نظامی مستقیم خودداری میکند. ادامه این وضعیت میتواند این تصور را ایجاد کند که اردن بخشی از حاکمیت و اختیار خود را از دست داده و هر زمان که ایران قصد واکنش علیه واشنگتن را داشته باشد، میتواند از خاک اردن بهعنوان هدف استفاده کند.
نمونه این وضعیت در ۲۸ ژوئیه مشاهده شد؛ زمانی که سپاه پاسداران پس از آنکه ترامپ چند روز پیشتر حملات آمریکا به ایران را متوقف کرده بود، یک «حمله غافلگیرانه» علیه نیروهای آمریکایی در اردن انجام داد و بهجای کشورهای حوزه خلیج فارس، خاک اردن را هدف قرار داد.
همین الگو یکشنبهشب نیز تکرار شد؛ هنگامی که ایران قصد داشت به حمله آمریکا علیه جزیرهای در تنگه هرمز پاسخ دهد و در این چارچوب، اردن بار دیگر در تیررس حملات قرار گرفت.
«اردن میدان نبرد نخواهد بود»؛ وعدهای که محقق نشد
در اکتبر ۲۰۲۴، ملک عبدالله پس از دور دیگری از حملات، با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، دیدار کرد. پادشاه اردن در آن دیدار به عراقچی گفت: «اردن به میدان نبرد درگیریهای منطقهای تبدیل نخواهد شد.»
با این حال، حملات متعدد ایران در سال جاری عملاً پادشاهی هاشمی اردن را به یکی از میدانهای درگیری منطقهای تبدیل کرده است.
در چنین شرایطی، خودداری اردن از پاسخ نظامی، بیش از اظهارات و هشدارهای ملک عبدالله درباره جلوگیری از تبدیل شدن کشورش به میدان نبرد، پیام سیاسی و نظامی به همراه داشته است.
