گسترش سریع مراکز داده شرکتهای بزرگ فناوری آمریکا در خاورمیانه، اکنون به یک نقطه اصطکاک تازه در تقابل تهران و واشینگتن تبدیل شده است. حملات پهپادی اخیر به تأسیسات خدمات ابری آمازون در امارات و بحرین، برای نخستینبار زیرساختهای حیاتی اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی را به میدان درگیریهای ژئوپلیتیک کشاند؛ رخدادی که میتواند برنامه کشورهای خلیج فارس برای تبدیلشدن به قطب جهانی هوش مصنوعی را با ریسکهای امنیتی تازهای روبهرو کند.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، فایننشال تایمز نوشت: گسترش سریع مراکز داده متعلق به شرکتهای آمریکایی در خاورمیانه، به گفته تحلیلگران، جبههای تازه در تقابل میان ایران و ایالات متحده ایجاد کرده است؛ موضوعی که میتواند برنامه کشورهای حوزه خلیج فارس برای ساخت تأسیسات چندمیلیارد دلاری هوش مصنوعی در منطقه را با پیچیدگیهای بیشتری روبهرو کند.
حملات پهپادی این هفته به تأسیسات خدمات وب آمازون در امارات متحده عربی و بحرین توجهها را به آسیبپذیری مراکز رایانش ابری جلب کرده است؛ تأسیساتی که در سالهای اخیر به نماد حضور و قدرت فناوری آمریکا در منطقه تبدیل شدهاند و در عین حال دفاع از آنها در برابر حملات هوایی نیز چندان ساده نیست.
خبرگزاری فارس، رسانهای نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، روز پنجشنبه اعلام کرد که ایران در حملات پهپادی اخیر تأسیسات متعلق به آمازون و مایکروسافت را هدف قرار داده است.
کارشناسان معتقدند تأسیسات آمازون احتمالاً از جمله اهداف این حملات بودهاند. در مقابل، مایکروسافت مدعی است که در منطقه هیچگونه اختلالی در خدمات خود تجربه نکرده است.
این حملات از نگاه برخی تحلیلگران نخستین اقدام نظامی در جهان به شمار میرود که شرکتهای بزرگ موسوم به هایپراسکیلر—شرکتهایی که بخش عمده بازار جهانی رایانش ابری را در اختیار دارند—را هدف قرار داده است.
چنین تحولاتی میتواند بر برنامههای امارات متحده عربی و عربستان سعودی برای سرمایهگذاری میلیاردها دلار در زیرساختهای بومی هوش مصنوعی در سالهای آینده تأثیر بگذارد؛ برنامهای که بخشی مهم از تلاش این کشورهای نفتخیز برای تنوعبخشی به اقتصادهای خود محسوب میشود.
مت پرل، مدیر در اندیشکده مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، در این باره گفته است: «ایرانیها مراکز داده را بخشی از میدان درگیری میدانند. این یکی از راههایی است که میتواند بر معادلات منطقه اثر واقعی بگذارد.»
واحد رایانش ابری آمازون یعنی خدمات وب آمازون طی چند روز گذشته در حال تلاش برای بازیابی خدمات در بحرین و امارات بوده است؛ پس از آنکه حملات به مراکز داده موجب اختلال در خدمات در سراسر منطقه شد و برخی برنامههای مصرفی، از جمله اپلیکیشنهای بانکداری آنلاین، را تحت تأثیر قرار داد.
این شرکت تأیید کرده است که دو تأسیسات آن در امارات مستقیماً هدف پهپادها قرار گرفتهاند؛ حملهای که باعث از کار افتادن دو مورد از سه زون دسترسپذیری این شرکت شده است—بخشهایی از زیرساخت که برای ایجاد پشتیبان و تداوم خدمات در صورت بروز اختلال طراحی شدهاند. به گفته شرکت اطلاعات مراکز داده دیسی بایت، یکی از این مراکز در نزدیکی فرودگاه بینالمللی آل مکتوم در دبی قرار دارد.
یک مرکز داده خدمات وب آمازون در بحرین نیز در پی حملهای در نزدیکی آن آسیب دیده است. این شرکت دستکم سه تأسیسات در این جزیره خلیج فارس اداره میکند؛ از جمله مرکزی در حملا که در نزدیکی یک پایگاه نظامی محلی و پل ملک فهد—پل جادهای که بحرین را به عربستان سعودی متصل میکند—واقع شده است. تأسیسات دیگری در کنار یک کارخانه ذوب آلومینیوم قرار دارد و یکی دیگر نیز در مجاورت دانشگاه بحرین واقع شده است.
شرکت خدمات وب آمازون در اطلاعیهای به مشتریان خود اعلام کرد: «در حالی که برای بازگرداندن فعالیت این تأسیسات تلاش میکنیم، ادامه درگیریها در منطقه باعث شده محیط عملیاتی در خاورمیانه همچنان غیرقابل پیشبینی باقی بماند.» این شرکت همچنین توصیه کرد: «بهشدت پیشنهاد میکنیم مشتریانی که بارهای کاری خود را در خاورمیانه اجرا میکنند، از هماکنون اقدام کنند و آنها را به مناطق دیگر خدمات وب آمازون منتقل کنند.»
با این حال، انتقال بارهای کاری فناوری اطلاعات میتواند برای مشتریان بزرگ شرکتی شرکتهای عظیم رایانش ابری فرآیندی پیچیده و پرهزینه باشد؛ بهویژه در مواردی که دادههای حساس باید از مرزهای کشورها عبور داده شوند.
چندین تحلیلگر حوزه دفاعی و فناوری معتقدند حملات به مراکز داده ظاهراً اقدامی هدفمند بوده و در چارچوب الگوی گستردهتری از حملات ایران به زیرساختهای غیرنظامی—از جمله فرودگاهها، تأسیسات انرژی و بنادر—قرار میگیرد.
در همین حال شرکتهای گوگل و مایکروسافت، دو ارائهدهنده بزرگ دیگر خدمات رایانش ابری در آمریکا، از اظهار نظر درباره اقداماتی که در واکنش به تشدید تنشها در منطقه در نظر گرفتهاند خودداری کردند.
مایکروسافت تنها ماه گذشته اعلام کرده بود که قصد دارد تا پایان امسال یک مرکز جدید آژور در عربستان سعودی افتتاح کند؛ مرکزی که قرار است به مشتریانی از جمله شرکت خدماتی محلی اکوا پاور و شرکت شرکت سرمایهگذاری قدیه—یکی از پروژههای عظیم و شاخص توسعهای این کشور—خدمات ارائه دهد.
اوون راجرز، مدیر ارشد پژوهش در حوزه رایانش ابری در مؤسسه مؤسسه آپتایم—یک شرکت مشاوره زیرساخت فناوری اطلاعات—معتقد است حمله به خدمات وب آمازون نخستین باری است که یک مرکز داده متعلق به یکی از شرکتهای بزرگ فناوری آمریکا در جریان یک عملیات نظامی هدف قرار گرفته است.
او توضیح داد که در حالی که مراکز دادهای که نیازهای نظامی را تأمین میکنند ممکن است کوچکتر و «پنهانتر» باشند، یک تأسیسات تجاری بزرگ مانند مراکز خدمات وب آمازون معمولاً هزاران مشتری در منطقه دارد و این موضوع نوعی «ریسک تمرکز» قابل توجه ایجاد میکند.
سم وینتر-لوی، پژوهشگر بنیاد بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی، نیز گفت مراکز داده در منطقه بهتدریج از نظر راهبردی برای آمریکا و متحدانش اهمیت بیشتری پیدا میکنند؛ بهویژه در شرایطی که دولتهای حوزه خلیج فارس تلاش دارند خود را به قطبهای مهم هوش مصنوعی تبدیل کنند.
او افزود حملات پهپادی نشان داد چنین تأسیساتی میتوانند «اهداف نرم» محسوب شوند؛ زیرا دارای ویژگیهای مشخصی مانند سامانههای تهویه بزرگ، ژنراتورهای دیزلی و توربینهای گازی هستند. به گفته او:
«اینها تأسیسات گستردهای هستند و اگر بخشی از سیستمهای خنککننده از کار بیفتد، میتوان کل مجموعه را کاملاً از مدار خارج کرد.»
شرکت هیومین در عربستان سعودی و شرکت جی۴۲ در امارات—دو گروه هوش مصنوعی مورد حمایت دولتهای منطقه—متعهد شدهاند خوشههای عظیم مراکز داده در منطقه تأمین مالی کنند و قراردادهای بزرگی با شرکتهای انویدیا، آمازون و مایکروسافت امضا کردهاند. امارات همچنین در حال ساخت یکی از خوشههای عظیم پروژه استارگیت متعلق به شرکت اوپنایآی در ابوظبی است.
جسیکا برانت، پژوهشگر ارشد در شورای روابط خارجی، گفت: «این حملات میتواند اساساً محاسبات ریسک را برای سرمایهگذاران خصوصی، شرکتهای بیمه و حتی خود شرکتهای فناوری در مورد سرمایهگذاری در منطقه تغییر دهد. کشورهای خلیج فارس خود را بهعنوان گزینهای امنتر نسبت به برخی بازارهای دیگر معرفی میکردند، اما اکنون بیان چنین ادعایی دشوارتر شده است.»
یکی از فعالان باسابقه صنعت فناوری آمریکا که اکنون در منطقه خلیج فارس فعالیت میکند نیز گفت حتی اگر امارات همچنان تمایل داشته باشد پروژه استارگیت را تأمین مالی کند، این درگیری ممکن است جذب نیروهای مهندسی و ساختوساز خارجی مورد نیاز برای اجرای چنین پروژههایی را دشوارتر کند.
او این پروژه اوپنایآی را با کارخانههای چندمیلیارد دلاری تولید تراشه شرکت اینتل در اسرائیل مقایسه کرد؛ کارخانههایی که توسط ارتش اسرائیل محافظت میشوند و با سامانههای دفاع هوایی احاطه شدهاند. به گفته او: «برای پروژهای با هزینه و مقیاس استارگیت، ایجاد لایههای حفاظتی از ابتدا یک ضرورت اساسی است.»
محمد سلیمان، پژوهشگر ارشد در مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، نیز گفت این وظیفه رهبران منطقه است که برای حفاظت از تأسیسات تجاری تدابیر لازم را در نظر بگیرند.
او افزود: «نمیتوان یک لایه دفاعی ویژه فقط برای مراکز داده ایجاد کرد. این موضوع در نهایت به سامانههای دفاع هوایی مربوط میشود و این مسئله نه فقط در این منطقه، بلکه در جاهایی مانند تایوان و اوکراین نیز مطرح است.»
سلیمان همچنین تأکید کرد شرکتهایی که در منطقه سرمایهگذاری کردهاند نسبت به برخی خطرات موجود در این منطقه آگاه بودهاند، اما در عین حال یادآور شد که ایالات متحده «تصمیمی سیاسی» گرفته است تا چند کشور حوزه خلیج فارس را بهعنوان بخشی از اکوسیستم هوش مصنوعی خود در نظر بگیرد.
او گفت: «این موضوع قرار نیست مانع ساخت مراکز داده شود.»
با این حال، سهولتی که ایران توانسته با آن مراکز داده را هدف قرار دهد، پرسشهایی جدی درباره نحوه حفاظت از زیرساختهای هوش مصنوعی در سراسر جهان ایجاد کرده است.
وینتر-لوی گفت: «این اتفاق نشانهای از روندی است که ممکن است در آینده شاهد آن باشیم و چنین حملاتی احتمالاً محدود به خاورمیانه نخواهد ماند.»
