غلبه شکل و فرم مداحان ریتمیک بر محتوای وعظ و خطابه ها

کارشناس ارشد علوم ارتباطات با بیان اینکه «منبر» یک رسانه ارتباطی است، گفت: علما و وعاظ برجسته، جای خود را به مداحانی داده اند که برای جذب مخاطب از نوع جدیدی از ملودی ها استفاده می کنند و شکل و فرم کار بیشتر از محتوای پیام ارزش و اهمیت یافته و در مجالس مذهبی، وعظ و خطابه تحت الشعاع مداحان خوش صدا و ریتمیک قرار گرفته است.

قادر باستانی در گفت وگو با فارس، با بیان اینکه «منبر» یک رسانه ارتباطی است، اظهار داشت: منبر باید گلویی باشد که حرف دل مردم را فریاد می زند.

کارشناس ارشد علوم ارتباطات و رسانه افزود: رسانه ارتباطی منبر، باید حفظ شود و بتواند دوباره نسل جدید را به مساجد بکشاند. این امر در صورتی امکان پذیر است که منبر زبان گویای مردم باشد و مردم، مخصوصاً جوانان احساس کنند، حرف دل خود را در منبر می شنوند.

وی ادامه داد: در اینجا حوزه علمیه و روحانیون نقش مهمی برعهده دارند، آنها ضمن اینکه باید از رسانه های جدید به ویژه شبکه های اجتماعی غافل نشوند، بلکه موانع حضور جوانان در مساجد را به نحو موثر برطرف کنند.

کارشناس ارشد ارتباطات یادآور شد: از روزگاران گذشته، مسجد خانه دوم مؤمنان بوده و منبر، رسانه‌ای سنتی است که نقش بزرگی در تحولات سیاسی و اجتماعی ایفا کرده است. منبر به‎عنوان یک رسانه عمومی، نقش شگفتی‎ساز و حماسی در وقوع انقلاب اسلامی داشت و علمای دین، از آن به‎عنوان تریبونی برای رساندن صدای انقلاب به گوش ملت ایران استفاده کردند. اکنون با گسترش رسانه های نوین، اثرگذاری منبر مورد چالش قرار گرفته است. در سال های اخیر، رونق گذشته منبر کم رنگ شده و اغلب، مداحان جایگزین مجالس وعظ و خطابه شده اند.

کارشناس علوم ارتباطات و رسانه، منبر را رسانه‌ای بی‌بدیل خواند و گفت: در علم ارتباطات، کامل‌ترین و بهترین ارتباط انسانی، ارتباط چهره به چهره است که در آن ارتباط کلامی و ارتباط غیرکلامی، تواماً با مخاطب برقرار می شود. منبر مساجد، گسترده‌ترین شبکه اجتماعی سنتی در کشورهای مسلمان است. در منبر ارتباط میان گوینده و شنونده، ارتباطی پویاست. مخاطبان این رسانه از همه اقشار جامعه هستند. همچنین بهره‌مندی مخاطب، نیازمند امکانات مادی نیست و تنها با یک حضور فیزیکی، می‌توان از فواید این رسانه قوی استفاده کرد. موضوع مهم دیگر اینکه، مخاطب با خواست خود و با انگیزه شخصی این رسانه را انتخاب می‌کند و پای آن می‌نشیند. این مواجهه گزینشی، تاثیر پیام را در مخاطب دوچندان می‌کند.

این کارشناس ارتباطات تصریح کرد: در تاریخ اسلام، از منبر برای آموزش مردم و همچنین اطلاع‌رسانی استفاده می‌شد و به عنوان رسانه‌ای با نفوذ، نقش بارزی را ایفا می‌کرد. منبر به جهت اینکه فرستنده پیام دارای وجاهت دینی است، اعتبار خوبی دارد.

از طرف دیگر، ساختار ارتباطی منبر، ساده است؛ یک فرستنده با یک گروه مخاطب. بنابراین مهمترین برتری منبر بر سایر رسانه‌ها، همین سادگی و اثرگذاری آن است.

باستانی گفت: اهمیت منبر با جایگاه مسجد در فرهنگ اسلامی پیوند دارد. مسجد که در مقایسه با کلیسا سادگی بیشتری دارد، نقش اجتماعی مهم‌تری هم ایفا می‌کند. از جمله اینکه نماز جماعت، هر روز مومنان را گردهم می‌آورد.

در طول تاریخ اسلام، امور جاری و مهم در مسجد اطلاع رسانی می‌شد. تصمیمات شورایی می‌گرفتند. مباحثات فکری و عقیدتی انجام می‌شد. در دهه‌های آغازین اسلام، وعظ و خطبه هر دو به یک اندازه اهمیت داشت، اما به تدریج با ریشه‌دار شدن اختلافات فکری و سیاسی، نقش سیاسی منابر اهمیت بیشتری یافت.

وی افزود: براساس تکلیفی که اسلام برای تبلیغ دین قائل است، همواره مبلغان و واعظانی بوده‌اند که پیگیر رشد اخلاقی و عملی مردم بوده‌اند، اما منبر به خاطر تاثیری که داشت، فقط به این امر محدود نمی‌شد و پیام‌هایی فراتر از آموزه‌های دینی هم مخابره می‌کرد.

مثلاً منبر در دوره عباسیان، برای توجیه استقرار حکومت آنان و مشروعیت بخشی به حکومت به کار گرفته شد. منابر رسمی در دوره عباسی با ذکر بدی‌ها و مظالم بنی امیه، اصرار بر معرفی عباسیان به عنوان خاندان پیامبر، ایراد خطبه به نام خلفای عباسی، مخدوش کردن چهره علویان، تبلیغ بر ضد مخالفان، گرایش به مذهب اهل حدیث، تلاش برای یکسان سازی فکری جامعه و ترویج باورهای مورد نظر به عنوان رسانه‌ای اثرگذار مطرح بود.

باستانی گفت: نقش منبر به عنوان مجرای ارتباطی حاکمان با مردم، در گذشته اهمیت زیادی داشت. در دوره مشروطه، علما از جمله سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی، نقش مهمی در مقابله با استبداد حاکم و پیشبرد مقاصد مشروطه خواهی داشتند.

در دوره جدید استعمار سرزمین های اسلامی و افزایش تاثیرات سیاسی و فرهنگی غرب، رهبران فکری و مذهبی، وارد رویکرد جدیدی در بحث و وعظ شدند. چنین فضایی انگیزه های بیشتری برای مطرح کردن آموزه های دینی و تفسیر مجدد از تعلیمات دینی فراهم کرد و منبر در جنبش های ضداستعماری به صورت وسیع به کار گرفته شد.

وی با بیان اینکه اینکه، در ایران، رسانه منبر یکی از مهمترین ابزارهای انقلابیون برای پیگیری اهداف انقلاب اسلامی بود، خاطرنشان کرد: روحانیون در منابر، علاوه بر اینکه به سخنرانی‎های مذهبی و تقویت باورهای مردم می‎پرداختند، پرده از جنایات رژیم برمی‎داشتند و مردم را از اوضاع خفقان‎بار جامعه آگاه می‎کردند و آنها را به‎ مبارزه و تظاهرات علیه رژیم دعوت می‎کردند که واقعا مؤثر بود.

در آن زمان، منبرها به وسیله ارتباطی برای اعتراض به وضع موجود جامعه، انتقاد از فساد و بیکاری و اعتیاد جوانان، اجرا نشدن احکام اسلامی و کوتاهی مسئولان جامعه تبدیل شد. مردم دردها و مشکلات خود را در منبرها می شنیدند و منبر را گلویی می دیدند که خواست های آنها را فریاد می زند. برای همین مساجد پایگاه تجمع جوانان و مکانی برای بیدارگری و احیای عدالت بود.

باستانی تصریح کرد: با وجود اینکه منبر به عنوان مردمی ترین رسانه در ایران، در تجربه هایی چون ماجرای تنباکو، مشروطیت و انقلاب اسلامی، نقش مهمی داشت، اما به زودی تبدیل به رسانه ای تصمیم گیر شد که نمود آن را در ماهیت رسانه ملی دیدیم و برای اولین بار در دنیای ارتباطات، یک رسانه سنتی، مدیریت رسانه های مدرن را به دست گرفت. نتیجه اینکه، افزایش فزاینده سهم پخش سخنرانی های مذهبی و منبری و ارائه کمتر برنامه های سرگرم کننده، باعث گرایش تدریجی مردم به شبکه های ماهواره ای شد.

وی گفت: در حال حاضر مساجد نمی توانند ارتباط خوبی با نسل جوان برقرار کنند. انتظاری که مردم از منبر دارند و می‌خواهند حرف دل شان و مشکلات و مسائل شان در آنجا گفته شود، برآورده نمی شود. اغلب منبرها به توجیه و تشریح عملکردها اختصاص یافته و مساجد به نحوی مدیریت می شوند که مخاطب نسل جدید را گریزان می‌کند.

البته حرکت های خوبی در حوزه های علمیه انجام شده و طلبه های باسواد و مجربی تربیت شده‌اند که زبان نسل جدید را می‌دانند، اما این گروه در اقلیت اند و در صورت گرفتن نقش انتقادی و اعتراضی، زود برچسب می خورند و از گردونه رسانه منبر حذف می‌شوند. ضمن اینکه تعداد این طلاب نواندیش کم است و اغلب منابر در دست روحانیون سنتی قرار دارد.

وی افزود: از طرف دیگر نقش مداحان پررنگ تر شده و رونق هیئت و تکیه‌ها از مساجد پیشی گرفته است. علما و وعاظ برجسته، جای خود را به مداحانی داده اند که برای جذب مخاطب از نوع جدیدی از ملودی ها استفاده می‌کنند و شکل و فرم کار بیشتر از محتوای پیام ارزش و اهمیت یافته و در مجالس مذهبی، وعظ و خطابه تحت‌الشعاع مداحان خوش صدا و ریتمیک قرار گرفته است.

باستانی تاکید کرد: البته در صداوسیما برنامه های دینی مفیدی برای نوجوانان و جوانان تولید می شود که به نوعی جایگزین منبر شده است، اما تعداد آن زیاد نیست و اغلب برنامه های تولید شده، به نوعی بار سیاسی دارد و آن دین ناب و آسمانی که در منبر بیان می شد، کمتر در برنامه های رادیو و تلویزیون جای دارد و ممکن است در آینده تاریخ چنین قضاوت کند که صداو سیما، سهم بزرگی در توسعه دین عوامانه در ایران داشته است.

این کارشناس ارتباطات، غلبه رسانه‌های جدید بر رسانه منبر را اتفاقی طبیعی دانست و گفت: مهم این است که رسانه ارتباطی منبر حفظ شود و بتواند دوباره نسل جدید را به مساجد بکشاند. این امر در صورتی امکان پذیر است که منبر به زبان گویای مردم تبدیل شود و مردم مخصوصاً جوانان احساس کنند، حرف دل خود را در منبر می شنوند.

در اینجا حوزه علمیه و روحانیون نقش مهمی برعهده دارند، آنها ضمن اینکه باید از رسانه‌های جدید به ویژه شبکه‌های اجتماعی غافل نشوند، بلکه موانع حضور جوانان در مساجد را به نحو موثر برطرف کنند. طبیعی است که هیچ رسانه دیگری نمی‌تواند، جانشین رسانه منبر شود، به همین جهت جاذبه منابر برای نسل جدید، باید بیشتر از دافعه آن باشد.