آزادی های اجتماعی از ضروریات زندگی یک شهروند است و طرف اصلی در این مورد حکومت است . این حکومت ها هستند که فضای باز و آزاد و یا بسته و خفقان را در جامعه به وجود می آورند . آزادی نه تنها خود مهم است بلکه پیامدهای مثبت و منفی بسیاری به همراه دارد.
اشاره: 14 مرداد را روز حقوق بشر و کرامت انسانی نام نهاده اند. بررسی جایگاه کرامت انسان و جایگاه حق بشری در جهان بینی الهی اسلام از اهمیت بالایی برخوردار است و این اهمیت زمانی پر رنگ می شود که نظام سیاسی مبتنی بر احکام دینی باشد. پیش از این در سمینار " امام خمینی و قلمرو دین( کرامت انسان) " حقوق اساسی شهروندان از منظر اصول اسلامی و اندیشه های امام خمینی در 4 بخش حقوق فطری، سیاسی، قضایی و اقتصادی توسط امان الله شفایی محقق حوزه علمیه قم مورد بررسی علمی قرار گرفته است. این مقاله به مناسبت روز حقوق بشر و کرامت انسانی در 4 بخش منتشر می شود که بخش دوم آن با عنوان حقوق سیاسی به شرح ذیل است:
مقصود از حقوق عمومی، نه حقوق قضایی بلکه آن دسته از حقوق است که از ضروریت ها و اولویت های زندگی سیاسی و اجتماعی یک شهروند است تا د ر سایه آن حرمت انسانی او محترم شمرده شود. در مقاله به برخی از این حقوق از منظر قانون اساسی اندیشه های امام خمینی(س) پرداخته می شود.
آزادی های عمومی
آزادی در اینجا غیر از آزادی در حقوق فطری می باشد . این دسته از آزادی های عمومی از پردامنه ترین بحث های حقوقی است که از دید اندیشمندان و حامیان حقوق بشر از اهمیت ویژه ای برخوردار است اما این مفهوم تعریف و حد و مرز مشخصی ندارد و به تعداد اندیشمندان برای آن تعریف صورت گرفته است. حضرت امام خمینی(س) در این باره می فرماید: آزادی یک مسئله ای نیست که تعریف داشته باشد مردم عقیده شان و مرامشان آزاد است. کسی الزامشان نمی کند که شما حتما این عقیده را داشته باشید.
منتسکیو آزادی را اینگونه تعریف کرده است: آزادی عبارتست از اینکه انسان حق داشته باشد به هر کاری که قانون اجازه داده و می دهد آنچه را که قانون منع کرده انجام ندهد.
اما آزادی های عمومی در روزگار ما و در سایه نظام نوین جهانی برتر و بهتر از آزادی های عمومی عهد پیامبر اسلام نیست چرا که ما در عصر اتم شاهد آفات دردناک آزادی هستیم در چنین دوره ای هنوز کشورها و سرزمین هایی وجود دارند که نه تنها آزادی شان سلب شده بلکه حق زندگی کردن ندارند و هنوز جوامعی در جهان معاصر وجود دارندکه رنگ دموکراسی سده بیستم را ندیده اند . آزادی های اجتماعی از ضروریات زندگی یک شهروند است و طرف اصلی در این مورد حکومت است . این حکومت ها هستند که فضای باز و آزاد و یا بسته و خفقان را در جامعه به وجود می آورند . آزادی نه تنها خود مهم است بلکه پیامدهای مثبت و منفی بسیاری به همراه دارد.
حدود آزادی
بی گمان آزادی از والاترین ارزش هاست. با این حال در برخورد و هم زیستی با سایر ارزش ها معنای محدودتری پیدا می کند و رنگ اجتماعی به خود می گیرد. قیدهای اجتماعی والاترین حقوق انسانی را نیز در استخدام می گیرد؛ مشروط براینکه از حد متعارف تجاوز نکند و همچنان در قلمرو ارزشها باقی بماند . مفهوم آزادی به خودی خود بدون قید و البته وسوسه انگیز و فریب دهنده است . آنچه از آزادی ارائه می شود بی شک آزادی بی نهایت و بی حد و مرز نیست . همانطور که در تعریف منتسکیو گذشت ،آزادی در چهارچوب قانون محدود می شود و هر کشوری قانون خاص خود را دارد. حضرت امام خمینی(س) درباره حد آزادی می فرمایند:
حالا که من آزادم که هر کاری می خواهم بکنم ، آزادم هرکه را می خواهم اذیت کنم ،آزادم هرچه می خواهم بکنم ولو به ضد اسلام باشد ولو به ضد منافع مملکت باشد . آیا این آزادی است؟
منتسکیو آزادی را اینگونه محدود می کند:حد اعلای آزادی آنجا است که آزادی به حد اعلا نرسد.
آزادی تا آنجا محترم است که انسان را از حکمت وجودی غافل نکند و توانایی های او را در مسیر تکامل و حیات معنوی نادیده نگرفته به کرامت او لطمه ای وارد نسازد. آازدی اگر سبب نقض کرامت انسانی شود ممنوع و غیر قانونی است . رعایت آزادی های ضروری توسط دولت ها در واقع به عنوان ارزش گذاری به کرامت شهروندان تلقی میشود. اما آزادی بی حد و حصر موجب تجاوزگری به حقوق و پایمال شدن کرامت انسان های دیگر می شود . بنابراین تعریف روشن و دقیق از آزادی برای هر جامعه ای ضروری است تا مفهوم آزادی به خواست افراد و دولت ها باز و بسته نشود. اینک ارکان اصلی آزادی های عمومی را تشریح می کنیم:
الف: آزادی بیان و عقیده: خداوند در قرآن می فرماید:«خلق الانسان علمه البیان»
آزادی بیان عبارتست از : حق اظهار نظر در مسائل عمومی و رد یا قبول مسائل بر اساس معتقدات خود .
قدرت بیان و گفتار از نعمت های خاص انسام است که به او توانایی انتقال اندیشه ها و تفکراتش را داده است. پس این حق برای انسانی که به اجبار شهروند سیاسی شده است از ضروریات است.اگر قرار است شهروند را در امور اجتماعی و سیاسی اش سهیم بدانیمباید این آزادی را داشته باشد که افکار اندیشه هاو عقایدش را اظهار کند.
محدود کردن آزادی امنیت را از بین می برد و آفت امنیت عدم شفافیت و زیرزمینی شدن اندیشه ها و گرایش هاست اگر ما بگذاریم صداهای مختلف شنیده شود بدون تردید مقاومت های زیرزمینی را به شدت کاهس داده ایم . کسی که نتواند سخن بگوید به شکل دیگری خواست خودش را دنبال می کند .
آزادی در گزینش عقیده و اندیشه از شاخص ترین فاکتورهای آزادی های عمومی است. اندیشه ها و اعتقادات تا چهره درونی و خصوصی دارد. جزیی از پیکر و ذات و سرشت انسان است . همانگونه که بر کسی نمی توان خرده گرفت که چرا قدی کوتاه یا سیمایی نا خوشایند دارد نمی توان بر او تاخت که چرا چنین می اندیشد . از این رو دولتی که بر ضد عقیده مندی ودینداری شهروندانش عمل نمی کند بخش بزرگی از مولفه های دموکراسی را به جا آورده است . مواد (18و19) اعلامیه جهانی حقوق بشر دولت ها را به احترام گذاشتن به گرایشات مذهبی و عقیدتی ملزم نموده است. در طول تاریخ موارد بسیاری وجود دارد که انسان ها به جرم داشتن عقیده های متفاوت با اکثریت یا طبقه حاکم به شدت مجازات شدهه اند .اشخاصی مانند: گالیله ، دی مارونس، ژیریوفت را صرفا به دلیل عقده شان مجازات کردند . در مکتب اسلام آزادی در عقیده و مذهب پذیرفته شده است . قران کریم می فرماید: لا اکراه فی الدین
صاحب مجمع البیان در تفسیر این آیه می نویسد :
یک تفسیر آن است که هدف دسته مخصوص نیست بلکه بطور کلی معنای آیه این است که در دین یک مسئله اعتقادی و قلبی است اکراه و اجبار نمی باشد و بنده آزاد و مخیر است و اگر کسی را به گفتن شهادتین مجبور نماید و او هم بگوید این گفتن دین نیست.
خداوند خطاب به پیامبر(ص) وظیفه آن حضرت را فقط انذار می داند؛ نه قبولاندن ایمان با سلطه و اجبار؛«انا انت مذکر لست علیهم بمسیطر»
امام خمینی(س) در پاسخ به این سوال که آیا فکر می کنید گروه های چپ و مارکسیست در ایران آزاد هستند و آزادانه فعالیت خواهند کرد،فرمودند:
اگر مضر به حال ملت باشد جلوگیری می شود اگر نباشد و فقط اظهار عقیده باشد مانعی ندارد.
همین طور در اصل 23 قانون اساسی جمهورری اسلامی ایران آمده است : تفتیش عقاید ممنوع است و هیچ کس را نمی توان به صرف داشتن عقیده ای مورد تعرض و مواخذه قرار داد.
علامه محمدحسین فضل الله درباره اندیشه آزادی در اسلام معتقد است:
و من هنا فان مساله الحریه الفکرالاسلامی و فی نصوص القرآنیه لا تقف عند حد فمن یمنع الاسلام الفکر من مناقشه ای الشی الا الاشیا التی لا یملک ادواتها فی تفاصیل المعرفه اذ لا سبیل الی مواجهتها بطریقه فکریه تفصیلیه.
ب. آزادی های سیاسی:آزادی های سیاسی شهروندان از پردامنه ترین و پرجاذبه ترین بحث های حقوق عمومی است که به شرکت در حاکمیت و سازمان های دولت مربوط می شود. در اینجا به دلیل کثرت زیرشاخه های موضوع توضیح های مختصری را درباره هریک ارائه می کنیم:
حق مشارکت سیاسی
سهیم شدن شهروندان در امر تصمیم گیری در جوامع کنونی بسیار بیش از جوامع گذشته اهمیت پیدا کرده است اینک شهروندان در بسیاری از کشورها از شکل فرمان پذیری محض خارج شده اند و در امور کشورشان مداخله می کنند . در فرهنگ اسلامی نیز حق مشارکت د رامور رهبری به صورت برجسته مطرح است امام علی در تایید بیعت می فرماید:
انما الشورا للمهاجرین و الانصار فان اجتمعوا علی رجل و سموه اماما کان ذلک لله رضا
حضرت امام خمینی(س) انتخاب نوع و شکل حکومت را از حقوق اولیه مردم می دانند :
از حقوق اولیه هر ملتی است که باید سرنوشت و تعیین شکل و نوع حکومت را در دست داشته باشد.
ایشان درباره حق انتخاب و رای مردم فرمودند: مردم در انتخابات آزادند و احتیاج به قیم ندارند و هیچ فرد و گروه و یا دسته ای حق تحمیل فرد و یا افرادی را به مردم ندارند .
در بند 1 ماده 21 اعلامیه جهانی حقوق بشر درباره حق مشارکت سیاسی حق استیضاح و ارزیابی دولت ها توسط شهروندان است. د.ولت ها و حاکمان هیچ گاه نباید احساس کنند که از نظارت مردم در امان هستند. از این رو نظارت شهروندان نقش مهمی در تصمیم گیریها و عملکردهای حاکمان دارد. حضرت علی(ع) خود خواستار آن شدند که مردم ایشان را نقد کنند:
«فانی لست فی نفسی بفوق ان اخطی و لا آمن ذلک من فعلی الا ان یکفی الله من نفسی ما هو املک به منی »
حضرت امام خمینی(س) نیز در مورد اهمیت نقدپذیری و نظارت ملت فرموده اند:
البته نباید ماها گمان کنیم که هرچه می گوییم و می کنیم کسی را حق اشکال نیست. اشکال بلکه تخطئه یک هدیه الهی است برای رشد انسانها.
همه ملت موظفند که نظارت کنند . بر این امور نظارت کنند. اگر من پایم را کنار گذاشتم ، کج گذاشتم، ملت موظف است بگویند پایت را کج گذاشتی ، خودت را حفظ کن.
حق تشکیل احزاب و اجتماعات
آزادی احزاب و انجمن ها به عنوان یکی از حقوق سیاسی و اجتماعی مردم د رحکومت های مردمی پذیرفته شده است . مردم در برابر قدرت و استیلای دولت از طریق تشکل های سازمان یافته بهتر می توانند مطالبات خود را به اطلاع دولت برسانند .البته این آزادی به معنای آن نیست که گروههای آشوب طلب و چپاولگر نیز از این حق برخوردار شوند . امام علی هنگامی که علیه خوارج به مقابله برخاست که آنها به فتنه گری روی آوردند آنجا که فرمودند: «فانی فقات عین الفتنه»
شهید مطهری درباره آزادی احزاب می نویسد:
در حکومت اسلامی احزاب آزادند هر حزبی اگر عقیده غیر اسلامی هم دارد آزاد است اما اجازه توطئه گری و فریب کاری را نمی دهیم.
حضرت امام خمینی(س) در فرمان معروف 8 ماده ای خود خطاب به روسای قوای مجریه و قضاییه ضمن تاکید بر حق مردم در زندگی خصوصیشان خاطرنشان می کنند :
آنچه ذکر شد و ممنوع اعلام شد در غیر مواردی است که در رابطه با توطئه ها و گروهک های مخالف اسلام و نظام جمهوری اسلامی است.
بند 1 ماده 20 اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز به صراحت حق تشکیل مجمع احزاب و اجتماعات مسالمت آمیز را به شهروندان یک کشور داده است.
آزادی مطبوعات
امروزه تنوع و تکثر مطبوعات نشانگر پویایی و زنده بودن یک جامعه است .
حضرت امام خمینی(س) در توصیه به احزاب مطبوعات فرمودند :
مطبوعات باید منعکس کننده آمال و آرزوی ملت باشند مسائلی که ملت می خواهند آنها ار منعکس بکنند. البته آزادند که یک مطلب دیگری هم که کسی می گویند منعکس کنند لکن د رتوطئه آزاد نیستند.
ایشان همچنین آزادی مطبوعات را جزءحقوق ابتدایی بشر دانسته اند:
آزادی بیان،آزادی انتخابات،آزادی بیان، آزادی رادیو-تلویزیون،تبلیغات. این از حقوق بشر و از ابتدایی ترین حقوق بشر است.
در ماده 19 اعلامیه جهانی حقوق بشر بر آزادی بی قید و شرط رسانه ها و مطبوعات تاکید شده است.
حقوق اقلیت ها و مخالفان
پذیرش حقوق برابر انسان ها با هر اندیشه و از هر نوع و جنسی که باشند پدیده ایست که ازاحترام به شخصیت و اعتقاد به اصالت بشر سرچشمه گرفته و تفکری پیشرفته است . همه افراد در جوامع به مانند هم نمی اندیشند و به مانند هم رفتار نمی کنند . افراد دارای گرایشات مخصوص عقیدتی و مذهبی خود هستند و این طبیعی است که در جامعه عده ای وجود دارند که با سیاست و عملکرد دولت ها مخالفند و دولت ها را به چالش می کشانند.
اسلام کافران و مشرکان را در دینداریشان آزاد می گذارد آنجا که قران می فرماید:
لکم دینکم ولی دین قل الله اعبد مخلصا له دینی فاعبدو ما شئتم من دونه .
پیامبر اکرم درباره رعایت حقوق اهل کفار ذمه فرمودند: من آذی فانا خصمه
حضرت امام خمینی(س) درباره حقوق اقلیت های مذهبی در حکومت جمهوری اسلامی ایران فرموده اند:
اقلیت های مذهبی حقوقشان رعایت می شود.. اسلام به آنها، برای آنها احترام قائل است.
ایشان در پاسخ به این سوال که آیا جمهوری اسلامی شما اجازه خواهد داد تا مذاهب دیگر به طور آزاد و آشکار به انجام امور مذهبی شان بپردازند فرمودند:
بله تمام اقلیت های مذهبی در حکومت اسلامی می توانند به کلیه فرائض مذهب خود آازدانه عمل نمایند و حکومت اسلامی موظف است از حقوق آنان به بهترین وجه حفاظت کند.
ایشان در خصوص حرمت معابد اهل کتاب در جمهوری اسلامی ایران چنین فتوا داده اند:
در صورتی که جلو گیری از احداث معابد آنان شرط نشده باشد می توانند معابد خویش را تعمیر کنند و در صورتیکه از بین رفته است از نو بسازند.
مخالفان سیاسی در همه حکومت ها وجود دارند و البته نقش مهمی در مردمی شدن و نغلتیدن دولت ها به ورطه فساد بر عهده دارند. در تاریخ اسلام سراسر حکومت پیامبر و حضرت علی مملو از مماشات و حتی دلجویی از مخالفان سیاسی است حضرت علی خطاب به خوارج فرمودند: من شما را از بیت المال و رفتن به مساجد محروم نخواهم کرد و همینطور تا جنک ار آغاز نکرده اید به شما حمله نمی کنم.
برابری و عدالت
عدالت و برابری در فرصت ها و امکانات لازمه کرامت ذاتی انسانهاست . نابرابری های اجتماعی و طبقه بندی اقتصادی اگرچه در جوامع وجود دارد اما مساوات و یک رنگی اجتماعی در همه زمینه ها آرمان طرفداران حقوق بشر است . در ماده ششم اعلامیه جهانی حقوق بشر آمده است هرکس حق دارد همه جا به عنوان شخص در برابر قانون به رسمیت شناخته شود.
در ماده هفتم نیز بر برابری و مساوات و منع تبعیض نژادی تاکید شده است . در جامعه ای که شهروندان درجه بندی می شوند و به صورت اعلام شده یا نشده شهروندان درجه اول، دوم و سوم داریم از ارزش و حرمت شهروندان درجات پایین به صورت متناوب کاسته می شود.
پیامبر اسلام در روایتی مشهور فرموده اند: الناس سواء کاسنان المشط
حضرت علی خطاب به مردم می فرمایند: و ان تکونو عندی فی الحق سواء
حضرت امام خمینی(س) نیز بر عدالت و برابری اسلامی در جمهوری اسلامی تاکید بسیاری داشتند . ایشان در همان فرمان 8 ماده ای معروف فرمودند:
عمل به عدل اسلامی مخصوص به قوه قضاییه و متعلقات آن نیست که در سایر ارگان های نظام جمهوری اسلامی از مجلس و دولت و متعلقات آن و قوای نظامی و انتظامی و سپاه پاسداران و کمیته ها و بسیج و دیگر متصدیان امور نیز به طور جدی مطرح است و حق ندارد با مردم رفتار غیر اسلامی داشته باشد.
امنیت اجتماعی
شهروندی که در جامعه اش از امنیت برخوردار نباشد درواقع سرمایه های مادی و معنوی اش تهدید می شود . امروزه یکی از کارکردهای مثبت دولت ها و شاخص دهی به آنان میزان امنیتی است که برقرار کرده اند . همگی اتفاق نظر دارند که جوامع ناامن از حیث اقتصادی و فرهنگی عقب مانده اند و مشکلات روانی بسیاری گریبان گیر مردم آن است . اگر در کشوری دولتی ناکارآمد بر سر کار باشد گروه های غارتگر بسیار فعال خواهند شد و در اینصورت اولین قربانی کرامت و حرمت شهروندان بی دفاع است. در بند 2 ماده 21 اعلامیه جهانی حقوق بشر امنیت اجتماعی از از حقوق حقه تمام بشریت دانسته شده است در اسلام نیز امنیت اجتماعی مقوله ای بس مهم است پیامبر اکرم فرمودهاند:
الا ان دمائکم و اموالکم و اعراضکم علیکم حرام
امیر مومنان نیز در ادامه به مالک اشتر امنیت اجتماعهی افراد را بزرگترین وظیفه حکومت اسلامی معین کرده است. حضرت پس از آنکه زیورآلات یک زن ذمی توسط مزدوران اموی در شهر انبار غارت شد چنین فرمودند: «فلو ان امرء مسلم مات من هذا اسفاً ما کان به ملوماً»
منبع: آثار حقوقی و سیاسی کرامت انسان ، مجموعه مقالات همایش بین الامللی امام خمینی و قلمرو دین ( کرامت انسان ) جلد 5 ، چاپ اول 1386 ، صص 359 الی 368
کپی شد
