سیزده شو ، پاسداشت حماسه تاریخی در مازندران

برابر با ۱۲ ماه شمسی در تقویم به همان تعداد نیز ماههای مازندرانی از گذشته باقی مانده است که ارکه ما (arkeh ma) مصادف با ماه فروردین ، دما (dema) مصادف با ماه اردیبهشت ، وهمن ما (vahmeneh ma) مصادف با ماه خرداد ، عید ما (aydeh ma) مصادف با تیر ماه ، فردینه ما (ferdineh ma) مصادف با مرداد ماه ، کرچه ما (kercheh ma) مصادف با شهریور ماه ، هره ما (hareh ma) مصادف با ماه مهر ، تیره ما (tireh ma) مصادف با ماه آبان ، ملاره ما (melareh ma) مصادف با ماه آذر ، شروینه ما (shervineh ma) مصادف با ماه دی ، میره ما (mireh ma) مصادف با ماه بهمن و اونه ما (oneh ma) با ماه اسفند است .
سیزده شو یا 13 تیره ماه که با پیوست و سابقه تاریخی اقدام حماسی کمانگیر مازنی به نام آرش همراه است ، همان اقدامی که بواسطه انداختن تیر از کمان وی مرز میان 2 کشور ایران و توران مشخص شد .
قدرت افسانه ای آرش کمانگیر در کشیدن زه کمان و رها شدن با قدرت تیر را مردم مازندران ارج می نهند و در سالروز این اقدام پهلوانانه با برگزاری یکسری برنامه ها و آیین ها آن را جشن می گیرند .
در ایران درآغاز هر ماه جشن برگزار می شد بطوریکه جشن های دوازدگانه در ایران باستان رواج داشت هر چند از آن جشن ها اکنون اثر آنچنانی باقی نمانده و اما در مازندران هنوز ردپایی از جشن تیرگان با نام تیره ماه سیزده شو (شب سیزده تیره ماه ) باقی مانده و به باد فراموشی سپرده نشده است .
*** آیین های سیزده شو
لال زن شو را می توان اصلی ترین و جذاب ترین بخش در برگزاری آیین سنتی جشن تیرگان نام برد بدینصورت که فردی خوش قدم با لباس مبدل به عنوان 'لال ' که نمی بایست حرف بزند ، وارد خانه می شود و با 'شیش ' (ترکه) که به دستش دارد به آرامی به افراد می زند .
این اعتقاد و باور قدیمی که ترکه خوردن از لال ، شگون دارد و اگر لال به سراغ زنان نازا ، دختران دم بخت و درختان بی میوه برود و با زدن شیش به آنها سال آینده مشکلشان رفع خواهد شد همه در انتظار حضور لال یا همان ترکه خوردن از وی هستند .
همراه با حضور لال در این دورهمی ها ، اشعاری به زبان محلی توسط اهالی منزل بدینصورت خوانده می شود :
لال اِنه لال اِنه، آواز محلی سیزه شو
لال اِنه لال اِنه ، پار بورده امسال اِنه
پار بورده امسال اِنه ، مهمانِ پارسال اِنه
سرخانِ سوار اِنه ، مه مارِ برار اِنه
پخت نان و شیرینی های محلی همچون کماج و بادونه به عنوان بخش دیگری از مراسم هایی است که در سیزده شو برگزار می شود و دورهمی های خانوادگی در این شب با این خوراکی ها رنگ و بوی سنت ها را به خود می گیرد.
فال گوش ایستادن زنان به عنوان بخشی از آئین و رسوم این جشن سنتی مازندران توسط زنان به هنگام غروب برگزار می شود .
زنان در کوچه می ایستند و به اولین سخنانی که از رهگذران کوچه می شنوند ، توجه می کنند و با خود آن را سنجیده و تعبیر می کنند و اگر حرف بدی بود برای آن متأسف می شوند و اگر هم سخن خوبی بشنوند آن را به فال نیک می گیرند .
حضور کودکان کیسه به دست بر روی پشت بام منازل و انداختن آن به پایین خانه ها به صاحبخانه یادآوری می کند که کودکان نیز باید از خوراکی های سفره آنان متنعم شوند و کیسه آنها را از آن خوراکی ها پر می کنند .
یکی از پژوهشگران فرهنگ بومی مازندران در خصوص سابقه آیین سیزده شو به خبرنگار ایرنا گفت : این آیین به منظور پاسداشت کار حماسی آرش ، کمانگیر مازندرانی که با پرتاب تیر مرز ایران را مشخص کرد ، برگزار می شود .
فرهود جلالی با اشاره به اینکه مردم مازندران در این شب برنامه ها و آداب خاصی را اجرا می کنند ، افزود : این آداب و رسوم همچنان توسط مردم این استان بویژه روستاییان برگزار می شود .
وی از ویژگی مهم برگزاری این آداب و رسوم را دورهمی های خانوادگی ذکر کرد و ادامه داد : در این شب مردم مازندران سعی می کنند با حضور در منزل بزرگان فامیل و خاندان علاوه بر سرکشی از آنان شبی خاطره انگیز را در کنار آنان رقم زنند .
این پژوهشگر فرهنگ بومی مازندران گفت : حضور فردی که با رنگ چهره خود را سیاه کرد و شیش ( چوب نازک درختان ) به دست در این دورهمی را می توان نمادی از این آیین سنتی ذکر کرد .
وی افزود : این شیش در دست لال در فرهنگ عامه مازندران نماد شگون است به آرامی بر دختران و پسران جوان و دم بخت زده می شود.
به گفته جلالی قصه گویی و بیان داستان های افسانه ای از دیگربرنامه هایی است که در دورهمی های خانوادگی سیزده شو توسط مازندرانی ها برگزار می شود .
وی با اشاره به نفوذ و رسوخ ابزار و وسایل ارتباط جمعی در حوزه فضای مجازی همچون تلگرام که باعث فاصله میان افراد در جمع خانواده ها شده است ، ادامه داد : باقی ماندن ردپایی از برگزاری آیین های سنتی همچون سیزده شو که با محوریت دورهمی ها است می تواند در گرم نگه داشتن کانون خانواده ها تاثیر داشته باشد .
خبرنگار : فاطمه قنبری قادیکلایی ** انتشاردهنده : محسن حسن نیا
2096/1899