پایگاه خبری جماران: درگذشت آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی و نگرانی‌ها درباره وضعیت جسمانی برخی دیگر از مراجع و علمای برجسته، بار دیگر پرسش‌هایی را درباره آینده مرجعیت و جایگاه علمی حوزه علمیه قم مطرح کرده است؛ رحلت هر مرجع و فقیه آسیب و خسارتی است که به راحتی جبران نمی شود، فقدان این چهره‌های اثرگذار، چه تاثیری بر حوزه های علمیه خواهد داشت؟
در کنار این مباحث، ضرورت حفظ وحدت در شرایط حساس کشور، بار دیگر بحث درباره حدود و الزامات کنشگری سیاسی و اجتماعی را به میان آورده است. همچنین پس از یک سال پرتنش و دو جنگ تحمیلی، ارزیابی مقاومت ایران، الزامات مواجهه با تهدیدهای احتمالی آمریکا و نسبت میان آمادگی نظامی و دیپلماسی، از جمله موضوعاتی است که نیازمند تأمل و بررسی است.
پایگاه خبری جماران در گفت‌وگو با آیت الله سید محمد غروی عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، به بررسی این موضوعات پرداخته است؛ گفت‌وگویی درباره آینده مرجعیت و حوزه، ضرورت پرهیز از تندروی و حفظ وحدت، و درس‌هایی که تجربه جنگ و مقاومت برای آینده کشور به همراه داشته است.
مستحضرید که در مدت اخیر حضرت آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی به رحمت خدا رفتند و حال جسمانی برخی از علما هم مناسب نیست. درگذشت این علما چه تأثیری بر وضعیت و موقعیت علمی قم خواهد گذاشت؟
ببینید، تا بوده همین مسئله اتفاق افتاده است. بالاخره این‌طور نیست که بزرگان، تا روز قیامت باقی باشند؛ طبیعتاً شرایط سنی این‌ها چنین ایجاب می‌کند. بالاخره در زمان مرحوم آیت‌آیت‌الله العظمی بروجردی هم این دغدغه بود؛ بعد از وفات این حضرات، مثل مرحوم امام و آیات عظام مرحوم آقای گلپایگانی و مرحوم آقای اراکی و مرحوم آقای نجفی و دیگران هم باز این دغدغه‌ها بود، اما درنتیجه دیگرانی آمدند و راه را دنبال کردند و مسیر را ادامه دادند.
از افتخارات بزرگان ما این است که شاگردان خوبی را تربیت کردند و گاهی بعضی از فرزندانشان هم از فرزندان نخبه در قم و در حوزه علمیه هستند؛ یعنی به عبارت دیگر، آنچه را که داشتند، مهارت‌هایی که داشتند، علمیتی که داشتند و تجاربی را که از بزرگان گذشته و سلفشان داشتند، منتقل کردند. شما نگاه کنید، آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی سالیان سال تدریس داشتند، به‌خصوص در سه چهار دهه اخیر؛ خب در درس ایشان عده‌ای از فضلا می‌رفتند و استفاده می‌کردند و یک عده‌ای واقعاً پرورش پیدا کردند. این‌طور نیست که با رفتن این‌ها، علم دفن بشود و علم هم رخت بربندد؛ این‌طور نیست.
یا فرض کنید آیت‌الله‌العظمی وحید خراسانی حدود پنجاه سال، پنجاه‌وخرده‌ای سال کرسی تدریس سنگینی داشتند و شاگردان بسیار قوی را پرورش دادند؛ یا مرحوم آیت‌الله العظمی حاج شیخ جواد تبریزی باز به همین صورت، یا مرحوم آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی همین‌طور. درنتیجه، درست است که این‌ها وارث تجارب گران‌سنگی از گذشتگان بودند و جایگاه اجتماعی این‌ها هم یک جایگاه ویژه‌ای است و چه در جنبه‌های معنوی و چه غیرمعنوی، تأثیرگذاری خاصی در مسائل مختلف جامعه و مسائل اجتماعی دارند و واقعاً رفتن این‌ها، مصیبتی است و ثلمه‌ای است برای اسلام؛ ولی این‌چنین نیست که این‌ها خلاصه آنچه را که از سلف به آن‌ها رسیده و آنچه را که خودشان در اینجا ابداع کرده‌اند، با خودشان ببرند؛ نه، این‌ها را به شاگردانشان منتقل کردند.
آیت‌الله‌العظمی وحید خراسانی شاگردان برجسته‌ای دارند که هرکدامشان در واقع استاد بزرگی هستند؛ مرحوم میرزا جوادآقای تبریزی این‌چنین‌اند، یا مرحوم آقای شبیری باز به همین صورت چنین وضعیتی دارند. درنتیجه، درعین‌حالی که تا دیگران بیایند و جای این‌ها را پر بکنند یک خلأیی و یک فترتی حاصل می‌شود و آن نفوذ معنوی به این راحتی و به این زودی پر نمی‌شود، ولی اولاً طبعِ کار این را ایجاب می‌کند و همیشه این‌طور بوده است؛ اگر در گذشته هم آدم ملاحظه بکند، مثلاً در زمان اساتید مرحوم آقای خویی ـ مثل مرحوم آیت‌الله میرزای نائینی، یا آقا ضیاء عراقی، یا آقا شیخ محمدحسین اصفهانی ـ خب این‌ها ویژگی‌های عجیبی داشتند؛ شما ملاحظه کنید در ظرف چند سال از دنیا رفتند و این‌طوری نیست که همیشه همه این بزرگان بمانند.
تازه این یک لطفی است که خدا امروزه به ما کرده است و امکاناتی که امروزه فراهم آورده، این است که ما الان امکانات پزشکی خوبی داریم. معمولاً بزرگان در گذشته به سن شصت یا هفتاد که می‌رسیدند، دیگر آن کارایی خودشان را از دست می‌دادند یا وفات می‌کردند؛ اما بحمدالله امروزه معمولاً مراجع ما حول‌وحوش صد سال سن دارند که از دار دنیا می‌روند. و درنتیجه، تجاربشان منتقل می‌شود، کتاب‌هایشان برجسته می‌شود و گاهی مواقع، مجموعه کارهایشان برجسته می‌شود.
من گاهی خودم شاهد بودم که برخی از بزرگان ما وقتی در قید حیات بودند، ما نمی‌دانستیم که از نظر علمی چه مایه‌ای دارند؛ اما وقتی فوت کردند و مجموعه کتاب‌های این‌ها چاپ شد و به دست آوردیم، دیدیم چه گنجینه‌هایی بودند و چه آثاری از خودشان باقی گذاشتند! این یک واقعیتی است. یک وقت مثلاً تلقی من نسبت به مرحوم آیت‌الله مشکینی این بود که بالاخره یک مجتهد و مدرس باسابقه‌ای است و درعین‌حال در مسائل سیاسی هم از اول با امام بودند و حمایت کردند و هم در خبرگان و هم در جامعه مدرسین نقش‌های مختلفی داشتند؛ اما از نظر علمی نمی‌دانستم در چه جایگاهی هستند، تا اینکه، این «موسوعه آیت‌الله مشکینی» چاپ شد. دیدم ایشان حواشی استدلالی بر «تحریرالوسیله» دارد که انصافاً خوب است، باز حواشی استدلالی بر کتاب «عروةالوثقی» دارد که آن هم ارزشمند است، و کارهای علمی، فقهی و اصولی بسیار ارزشمندی از ایشان باقی مانده که گاهی مواقع در زمان حیات برایشان میسور نمی‌شد که خودشان آن‌ها را چاپ و احیا بکنند.
در نتیجه بحمدالله حوزه بارور و غنی بوده است و الان هم همین‌طور است. الان افاضل و فضلای بسیار ارزشمندی در حوزه هستند که می‌توانند بالاخره آن خلئی را که از رفتن این بزرگان ایجاد می‌شود پر کنند و جای نگرانی نیست.
آیا جامعه مدرسین حوزه علمیه قم مجدداً لیستی را منتشر و افرادی را به‌عنوان مرجع معرفی خواهد کرد، یا دیگر قصد تکرار چنین تجربه‌ای را ندارد؟
الان زمینه‌اش نیست. ببینید، جامعه مدرسین آن موقعی این کار را کردند که مرحوم امام فوت کرده بود، بعد مرحوم آقای گلپایگانی و بعد مرحوم آقای اراکی، این‌ها همه رفته بودند؛ خب حالا بعدش چه کسی باشد؟ بعد نشستند و روی چند نفر کار کردند؛ یعنی خودشان تصمیم گرفتند و با رأی‌گیری‌ای که در داخل جامعه مدرسین داشتند، بالاخره چند نفر را پیشنهاد کردند. الان که آقایان و بزرگان هستند؛ با وجود این بزرگان که معنا ندارد دیگر کسان دیگری را در کنار این‌ها مطرح کنند. خدا این بزرگان را حفظ کند؛ با فرض اینکه این بزرگان نباشند، آن موقع وظیفه‌شان این است که کاری بکنند و در موقع خودش این کار را می‌کنند.
آن روش گذشته و آن نوع انتخاب را هم شما قبول داشتید؟ اینکه در آن شرایط، شخصیت‌هایی مثل آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی را در لیست قرار ندادند؟
ببینید، من یک نکته‌ای عرض کنم؛ بعضی وقت‌ها تصمیمات با رأی‌گیری انجام می‌گیرد و گاهی آن رأی را هم لازم ندارد و یا اینکه غفلت می‌شود. این‌طور نیست که تعمدی باشد؛ و لذا وقتی که آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی، مطرح شدند، عملاً آقایان ایشان را به‌عنوان مرجع پذیرفتند. این‌طوری بود که اعضای شورای عالی حوزه وقتی می‌خواستند توسط جامعه مدرسین انتخاب بشوند، همان‌طور که اسامی را برای حضرات مراجع می‌فرستادند، برای آیت‌الله‌العظمی صافی هم می‌فرستادند، ایشان اظهارنظر می‌کردند و خدمتش می‌رفتند؛ یعنی معامله‌ای که با ایشان شد، همان معامله‌ای بود که با دیگر مراجع می‌شد.
شاید اقبال عمومی به آیت‌الله صافی سبب شد که جامعه مدرسین نسبت به‌ایشان تغییر عقیده دادند.
صرفِ اقبال نیست؛ البته اقبال هم نقش دارد، چراکه از بعضی جهات دیگر، مثل جهات سیاسی و امثال آن، مرحوم آقای صافی گلپایگانی از بعضی از آقایان دیگر شاید مطرح‌تر هم بودند؛ این‌طور نبود که مطرح نباشند. بالاخره در نهایت ببینید، اگر آقایان روی این مسئله و در ویژگی‌های یک مرجعی که حد نصاب را از جهات مختلفِ جامعه ما دارد کار بکنند، شما می‌بینید به یک جایی می‌رسد که در نهایت باید رأی‌گیری کرد؛ وقتی رأی نیاورد، چه کارش می‌شود کرد؟ کاری نمی‌شود کرد!
خود من در ارتباط با مسائل حوزه یک نظری در جلسه شورا داشتم و خیلی هم رویش اصرار داشتم، ولی تقریباً تنها بودم؛ خب نباید انتظار داشته باشم که حالا حتماً رأی من مورد توجه قرار بگیرد! نه، بالاخره جمع وقتی که با هم کار می‌کنند، لازمه‌اش مسئله رأی‌گیری است و لازمه‌اش این است که ببینید اکثریت چه می‌گوید.
مواضع سیاسی و جناحی آقایان جامعه مدرسین در چنین مواقعی در انتخاب افراد و در رأی اعضا اثرگذار است؟
نمی‌شود که مواضع سیاسی طرف هم موردتوجه قرار نگیرد.
نه، منظورم این نبود، منظورم این بود که آیا انتخاب مرجع تحت‌الشعاع نگاه جناحی و سیاسی اعضای جامعه مدرسین، قرار نمی‌‌گیرد تا کسی را انتخاب کنند که به میل خودشان باشد؟
نه، ولی بالاخره در چارچوب اعتقادشان این است که کسی را انتخاب کنند که از نظر سیاسی هم آن نصاب لازم را دارد.
یکی از موضوعاتی که رهبری بارها تاکید داشتند موضوع حفظ وحدت و انسجام بوده منتها برخی در مزار رهبر شهید در حرم امام رضا (ع) حاضر می شوند و نه حرمت حرم را حفظ می کنند و نه حرمت مزار رهبر شهید و نه حتی حرمت کلام و تاکید رهبری را بر موضوع وحدت و انسجام! شعارهای تند علیه مسئولین کشور و مذاکره سر می دهند. اساساً آیا این کار درست است مخصوصا در حرم اهل‌بیت (ع)، چه توصیه‌ای به مردم دارید؟
اولاً آنجا که حرم نیست، یکی از رواق‌ها است. ثانیاً همیشه یک آدم‌هایی بوده‌اند که تند بوده‌اند و از این شرایط هم استفاده می‌کردند، کاری نمی‌شود کرد. الان در اجتماعات شما ملاحظه می‌کنید گاهی موقع‌ها تندروی می‌کنند و کارس نمی‌شود کرد؛ مدام هم که بخواهی برخورد کنی و به هم بزنی، مفید فایده نیست.
ولی الان باید توصیه کرد به اینکه تندروی بد است. نباید مسئولین نظام را تضعیف کرد؛ کسانی که دارند زحمت می‌کشند و بالاخره کشور را در این شرایطی که شرایط بسیار سختی است ـ و برای هر کشوری سخت است ـ دارند می‌گردانند و خوب هم می‌گردانند، نباید این‌ها را تضعیف کرد و نباید خدای‌نکرده به این‌ها بی‌احترامی بکنند. این سرِ جای خودش است.
ولی بالاخره اینکه کجا یک چنین کارهایی می‌کنند یا نمی‌کنند، من از کم‌وکیفش اطلاع ندارم؛ اما هرجا اگر تندروی بشود، ما قبول نداریم. باید سعی کرد وحدت را حفظ کرد؛ یعنی به عبارت دیگر، ما نباید کاری بکنیم که شعارمان و حرفمان باعث بشود این وحدتی که بحمدالله الان هست شکسته شود. الان بین مسئولین وحدت خوبی هست و بین اکثریت مردم هم وحدت خوبی هست؛ تندروی‌هایی که به این وحدت آسیب وارد بکند نادرست است، کار غلطی است و آقایان هم باید حواسشان جمع باشد که به این وحدت آسیب وارد نشود.
ببینید، باید توجه داشته باشید الان مسئولین نظام ما اولاً همه با هم هماهنگ‌اند و ثانیاً همه باور دارند که خودشان را با سیاست‌های کلی نظام و رهبری هماهنگ کرده‌اند و دارند کار انجام می‌دهند. درنتیجه نباید، آن‌طور که تعبیر می‌کنند، «کاسه داغ‌تر از آش» شد و چنین وضعیتی پیش آورد. بالاخره حضرات باید سعی بکنند با مسئولین نظام و با رهبری حرکت بکنند، نه اینکه جلوتر حرکت بکنند؛ جلوتر حرکت کردن غلط است، خیلی فاصله داشتن و عقب ماندن هم غلط است.
ما عینِ همین مسئله را در اوایل اسلام هم، داشتیم که بعضی‌ها تندروی داشتند و گاهی موقع‌ها نسبت به امامان معصوم ما (ع)، مثلاً نسبت به امام باقر و امام صادق (ع) تندروی داشتند؛ گاهی موقع‌ها خودِ آن‌ها از قوم وخویش‌های حضرات بودند و چنان تعبیراتی می‌کردند و چنین وضعیتی داشتند. تازه این رفتارها مناسبِ شأن خود رهبری و حضرت امام ـ رهبر فقید ـ هم نیست. بله، درنتیجه باید سعی کرد وحدت حفظ بشود.
ببینید، ممکن است فرض کنید بنده یک فکری و یک ایده‌ای داشته باشم؛ اولاً بر چه اساسی و در چه چارچوبی است؟ این یک؛ ثانیاً باید توجه داشته باشم که احتمالاً کسانی که در رأس کار هستند این‌ها را می‌فهمند و حالی‌شان است، و تازه مگر همه باید تسلیم حرف من بشوند؟ بالاخره ما باید فکر جمعی را موردتوجه و مورد احترام قرار بدهیم؛ این خیلی مهم است.
بعضی وقت‌ها که صحبتِ مذاکره پیش می‌آید ـ خب مذاکره مستقیم را هیچ‌کس دنبالش نیست ـ بعضی‌ها می‌گویند چه؟ می‌گویند: «بزن و برو! بزن و برو!» آخر چه کار بکنیم؟ دشمن بیش از ما، مسلح است و تعارف هم ندارد! ما باید تدبیر را به کار بگیریم؛ درعین‌حالی که باید عزت خودمان را حفظ بکنیم، درعین‌حال باید حساب بکنیم که کمترین خسارت به مردم ما وارد بشود، کمترین خسارت به زیرساخت‌های ما وارد بشود و خودمان را از این شرایط دربیاوریم.
به عبارتی، «درعین‌حال» که در جبهه مقابله با دشمن باید دست از سلاح برنداریم، هوشیاری خودمان را از دست ندهیم و خودمان را آماده‌تر از گذشته کنیم؛ درعین‌حال باید آن روال دیپلماسی معقولی را که متناسب با عزت ما است را دنبال کنیم. این‌طور نیست که ما خیال بکنیم فقط «بزن و برو» در کار است! یک‌وقت شما در یک‌جا یک‌باره کاری را شروع بکنید و آن‌ها ده برابر بر سر شما بریزند و زیرساخت‌های شما را از بین ببرند و نابود بکنند؛ همه هم این تحمل را ندارند! این را باید توجه داشته باشیم. ممکن است یک تعدادی تحملشان، زیاد باشد و تاب‌آوری کنند و با همه مشکلات هم کنار بیایند، ولی همه آحاد کشور این‌طور نیستند؛ تعارف ندارد، تاب‌آوری آن‌ها محدود است. باید یک‌طوری عمل کنیم که مسئله برای آن‌ها قابل توجیه، قابل‌فهم و قابل‌درک باشد؛ لذا باید با تدبیر عمل بشود.
توجه هم داشته باشیم که مسئولینی که الان سر کار هستند، همه‌شان سوابقشان خوب است و نسبت به نظام و نسبت به رهبری هم واقعاً سنگ‌تمام گذاشته‌اند و می‌گذارند؛ و بالاخره آن چیزی را که عقل، عقل جمعی، تدبیر و درعین‌حال عزت ایجاب می‌کند، دارند انجام می‌دهند و پیش می‌برند.
اینکه ما پلاکاردهای نادرست با نوشته‌های خیلی تندوتیز را به‌دست بگیریم و یا با شعارهای نادرست، افرادی و اشخاصی را متهم بکنیم، این‌ها نه کار صحیحی است و هم خلاف شرع است؛ این‌طور نیست که انسان بتواند از آن‌ها دفاع بکند.
حدود یک سال سخت را پشت سر گذاشتیم و دو جنگ به ما تحمیل شد؛ اما با مقاومتی که صورت گرفت، ترامپ و نتانیاهو بحمدالله در کشورهای خودشان شکست خوردند. این مقاومت را چطور ارزیابی می‌کنید و نظر شما چیست چه نکاتی خطاب به مردم و مسئولین دارید؟
ببینید، این مقاومت نشان داد که وقتی شما مقاومت کردید، ظرفیت خودتان را به کار گرفتید، عزت خودتان را حفظ کردید و از دشمن نهراسیدید ـ درعین‌حالی که عُدّه و عِدّه آن‌ها با شما قابل مقایسه نبود و تعارف هم ندارد؛ این‌طور که گفته می‌شود چهار هزار فروند از هواپیماهای جنگی شوخی نیست! از آن‌طرف دنیا بیایند و از بسیاری از ظرفیت‌های خودِ منطقه یا از دریا استفاده بکنند، ناوهایشان بیایند و از آنجا پرواز بکنند، این که شوخی نیست؛ آمریکا که همسایه ما نیست ـ اینکه رزمندگان ما مقاومت کردند، مسئولین ما مقاومت کردند، جا نخوردند و این‌طور عمل نکردند که گویا همه‌چیز تمام شده است، بلکه به آن کارها و وظایفی که داشتند عمل کردند، خیلی نقش داشت در اینکه بالاخره دشمن متوجه شد فایده ندارد.
البته الان هم در شرایطی که ما قرار گرفته‌ایم، احتمال یک حمله سنگین از ناحیه آمریکا خیلی محتمل است و این‌طور نیست که آن را منتفی بدانیم. بالاخره ترامپ، افعی زخم‌خورده‌ای است و درعین‌حال می‌خواهد یک کاری انجام بدهد که بگوید ما فلان کار را انجام دادیم، نابود کردیم و چنین و چنان کردیم! ولی بحمدالله ملاحظه می‌کنید که هم مسئولین به این مسئله توجه دارند و هم نظامیان ما توجه دارند؛ آن‌ها تهدید می‌کنند، این‌ها هم تهدید می‌کنند و حتی تهدید می‌کنند به چیزهایی که تا حالا به کار نگرفته‌ایم و از حالا به کار می‌گیریم، که آن‌ها ترس از همین دارند و این خیلی مهم است.
درنتیجه، این‌ها تجارب بسیار مهمی است که اولاً ما به دشمن اعتماد نکنیم و ثانیاً توجه داشته باشیم که کشورهای مختلف اعتماد به این افراد را تجربه کرده‌اند؛ این‌ها نمی‌توانند امنیت یک کشوری را تأمین بکنند. ما باید روی پای خودمان بایستیم، خلأهای خودمان را در زمینه‌های مختلف پر بکنیم و قدرتمندِ قدرتمند باشیم ـ چه از نظر نظامی، چه از نظر سیاسی، چه از نظر اجرایی و چه از نظر اقتصادی ـ تا بتوانیم در این دنیایی که هیچ قانونی و هیچ مسئله حقوقی‌ای بر آن حاکم نیست بمانیم.
الان دیگر نه روی شورای امنیت حساب می‌کنند، نه آن اعلامیه جهانی حقوق بشر و نه هیچ‌کدام از این‌ها نمی‌توانند نقشی ایفا بکنند. شما می‌بینید این مقدار آدم‌کشی و نسل‌کشی در غزه داشتند و انگار نه انگار! هر کاری می‌خواستند کردند. یادم نمی‌رود قبل از این دو جنگی که پیش آمد ـ قبل از جنگ اخیر و قبل از ماه رمضان بود ـ وقتی از یکی از مسئولین وزارت امور خارجه سؤال کردند، ایشان گفت همه‌چیز محتمل است و اشاره کرد به اینکه الان دنیا به شرایط قبل از جنگ جهانی دوم برگشته است و هیچ‌کدام از این نهادها، نه شورای امنیت و نه سازمان ملل، نمی‌توانند نقش خودشان را ایفا بکنند. شما ملاحظه می‌کنید نتانیاهو این‌طور در دادگاه لاهه محکوم شد، اما دیدید ترامپ چطور دادگاه را تهدید کرد و آن‌ها نتوانستند هیچ کاری بکنند!
تمام این‌ها نشان می‌دهد که ما باید قوی بشویم و وحدت خودمان را حفظ بکنیم؛ این‌ها تجارب خیلی مهمی است. ما باید بر خدا و بر خودمان اعتماد کنیم و امکانات را در زمینه‌های مختلف فراهم کنیم. این قوت و قدرت در زمینه‌های مختلف خیلی نقش دارد برای اینکه ان‌شاءالله بتوانیم در این دنیای آشفته بمانیم و بر آن اهدافی که داریم غالب بشویم.
بحمدالله شما ملاحظه می‌کنید که ما تنها هم نیستیم؛ شما ببینید در یمن چه می‌کنند ـ تعارف هم ندارد ـ یا همین الان حزب‌الله لبنان همین‌طور است، عراق همین‌طور است و جاهای دیگر هم همین‌طور. مردم دنیا خیلی هوشیار شده‌اند؛ حتی در کشورهای مختلف الان شما ملاحظه می‌کنید تنفری که علیه آمریکا به وجود آمده است، یک مقدارش مربوط به این است که می‌گویند چرا آمریکا به ایران حمله کرده است؟ به چه دلیل؟ و چون آمریکا این کار را کرده، نتیجه‌اش این شده است که ما در دنیا این مشکلات اقتصادی را پیدا کرده‌ایم!
سؤال پایانی؛ با مرجعیت شروع کردیم، با مرجعیت هم تمام کنیم. باتوجه‌به تکثر و تعدد مرجعیت در آینده و ـ حالا اگر شما بپذیرید ـ فاصله‌ای که نسل جدید با این نهاد پیدا کرده است و اینکه به‌هرحال دیگر مثل سابق مقلدین متمرکز نخواهد بود، آیا مرجعیت منطقه‌ای و محلی خواهد شد؟
مثل گذشته خواهد بود؛ در گذشته هم این‌طور نبوده است. بالاخره مردم به عده‌ای از بزرگان اعتماد می‌کنند و بزرگان هم اگر لازم باشد رصد می‌کنند. طبیعتاً وضعیت اگر بهتر از گذشته نشود، کمتر از گذشته نخواهد بود. بله، مثل گذشته خواهد بود و هیچ مشکلی نیست.