سال ۱۴۰۲، به همراه یکی از دوستان خبرنگارم، فرصتی دست داد تا در دانشگاه صنعتی شریف به دیدار استاد مهدی گلشنی برویم؛ دیداری که اگرچه در ظاهر یک ملاقات کاری و گفتوگویی رسانهای بود، اما برای من خاطرهای ماندگار شد.
آنچه بیش از هر چیز در آن دیدار به چشم میآمد، سادگی استاد و حافظه درخشانشان بود؛ مردی که با وجود سالها فعالیت علمی و برخورداری از جایگاهی ممتاز در جهان علم، بیتکلف و صمیمی سخن میگفت. در کلامش نه اثری از فاصله گرفتن از جامعه علمی و نسل جوان دیده میشد و نه نشانی از فراموش کردن ریشهها.
مهدی گلشنی صرفاً یک استاد دانشگاه نبود؛ او از چهرههای اثرگذار و پیشگام علم در ایران بود. دانشآموخته فیزیک دانشگاه تهران و دارای دکترای فیزیک از دانشگاه کالیفرنیا در برکلی آمریکا در سال ۱۹۶۹، با تخصص در فیزیک ذرات بنیادی، از سال ۱۳۴۹ به دانشگاه صنعتی شریف پیوست و سالها در این دانشگاه به تدریس و پژوهش پرداخت. او از پیشگامان توسعه فیزیک بنیادی در ایران بود و در کنار فعالیت تخصصی در فیزیک، نقشی مهم در شکلگیری و گسترش فلسفه علم در کشور ایفا کرد.
بنیانگذاری گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف در سال ۱۳۷۴، ریاست دانشکده فیزیک این دانشگاه در دو دوره، معاونت آموزشی دانشگاه و ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تنها بخشی از کارنامه علمی و مدیریتی اوست. عضویت در فرهنگستان علوم ایران و آکادمی علوم جهان اسلام نیز نشاندهنده جایگاه او در جامعه علمی بود.
استاد گلشنی در طول حیات علمی خود آثار متعددی در حوزه فیزیک، فلسفه علم و نسبت میان علم و دین تألیف و ترجمه کرد. دریافت جایزه تمپلتون در حوزه علم و دین، انتخاب بهعنوان چهره ماندگار فیزیک ایران، دریافت نشان درجه یک دانش و جایزه علمی علامه طباطبایی و دو نوبت دریافت جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، بخشی از افتخارات این استاد برجسته است.
اما آنچه در پس گفتوگو با استاد گلشنی بیش از همه اهمیت داشت، دغدغه ایران بود؛ دغدغه سرزمینی که میتوانستند آن را از فاصلهای دورتر و در موقعیتی متفاوت تماشا کنند، اما ماندن و خدمت کردن در آن را برگزیده بودند.
استاد گلشنی از جمله دانشمندانی بود که فرصتهای فراوانی برای ادامه زندگی و فعالیت علمی در خارج از کشور داشتند. پیشنهادهایی که میتوانست مسیر زندگی حرفهای ایشان را به کلی تغییر دهد، اما تعلق خاطر به ایران، فرهنگ ایرانی و مسئولیتی که در قبال این سرزمین احساس میکردند، در تصمیمشان برای بازگشت و ماندن در ایران نقشی تعیینکننده داشت.
برای ایشان علم صرفاً مسیری برای پیشرفت فردی یا کسب اعتبار جهانی نبود؛ علم باید در خدمت جامعه و پیشرفت کشور قرار میگرفت. شاید همین نگاه بود که باعث میشد درباره سرنوشت دانشگاه، دانشجویان و آینده علمی ایران با حساسیت سخن بگویند.
امروز که بسیاری از دانشجویان و نخبگان جوان، در جستوجوی فرصتهای بهتر راهی کشورهای دیگر میشوند و گاه دیگر به ایران بازنمیگردند، مرور زندگی و انتخاب استاد گلشنی معنای دیگری پیدا میکند. نمیتوان از جوانان خواست که چشم بر محدودیتها، دشواریها و فرصتهای نابرابر ببندند؛ اما باید از خود پرسید چه بر سر دانشگاه و جامعهای آمده است که نمیتواند سرمایههای انسانی خود را به ماندن و ساختن امیدوار کند؟
گلشنی را باید از همین منظر نیز به یاد آورد؛ بهعنوان استادی که دغدغه رفتن یا ماندن نخبگان را صرفاً یک موضوع شخصی نمیدید، بلکه آن را به سرنوشت ایران و آینده علم در این سرزمین پیوند میزد.
تلختر آنکه دفتر کار این استاد در دانشگاه صنعتی شریف، در ۱۷ فروردین ۱۴۰۵، در پی تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران و حمله به این دانشگاه، ویران شد؛ تصویری تلخ و معنادار از آسیب دیدن جایی که باید مأمن اندیشه، گفتوگو، پژوهش و ساختن آینده باشد.
امروز با درگذشت استاد مهدی گلشنی، یکی از سرمایههای علمی و فکری کشور را از دست دادهایم؛ اما آنچه از او باقی میماند، تنها آثار علمی، سالها تدریس و پژوهش و تربیت شاگردان نیست. میراث او، باور به پیوند علم و فرهنگ، اهمیت ریشهها و مسئولیت دانشمند در برابر سرزمین خویش است.
شاید مهمترین درسی که از آن دیدار کوتاه در دانشگاه شریف با خود بردم، همین باشد: میتوان جهانی اندیشید، در قلههای علم ایستاد و فرصتهای فراوانی در جهان داشت، اما ایران را از یاد نبرد.
یادش گرامی؛ برای مردی که دغدغه ایران داشت.