انتشار چهار کتاب کودک با موضوع موزه، اتفاقی قابل توجه در حوزه ادبیات کودک و فعالیت‌های فرهنگی موزه‌هاست. این مجموعه که به همت کتابخانه و موزه ملی ملک منتشر شده، تلاشی برای معرفی موزه و میراث تاریخی و هنری آن به مخاطبان کودک از مسیر داستان و تصویرگری است؛ تجربه‌ای که اهمیت آن فراتر از معرفی چند شیء تاریخی به کودکان می‌رود.
پایگاه خبری جماران، مطهره کشاورز محمدیان: «دیوار ماجرا»، «قلمدان عجیب»، «کارآگاه نیمو» و «پهلوانان نمی‌میرند» چهارکتاب مستقل‌اند که در قالب کتاب تصویری خلق شده‌اند. هر کتاب از مسیری متفاوت، کودکان را با بخشی از میراث تاریخی و هنری موزه ملک آشنا می‌کند: «دیوار ماجرا» با موضوع موزه علم، «قلمدان عجیب» با محوریت هنر لاکی‌کاری، «کارآگاه نیمو» با موضوع سکه و «پهلوانان نمی‌میرند» با موضوع تمبر. هر نویسنده و تصویرگر با سبک و سیاقی مجزا از هم به خلق اثری ادبی پرداخته‌اند که هرکدام در جای خود نیاز به معرفی و بررسی دارند.
اما اهمیت این مجموعه را نمی‌توان تنها در معرفی اشیای تاریخی خلاصه کرد. این کتاب‌ها می‌کوشند اشیایی را که معمولاً در ویترین‌ها و از طریق توضیحات تاریخی به مخاطب معرفی می‌شوند، به موضوع روایت و تجربه ادبی برای کودک تبدیل کنند. در این فرایند، شیء تاریخی از جایگاه یک موضوع صرفاً اطلاعاتی فراتر می‌رود و می‌تواند به نقطه آغاز کنجکاوی، کشف و تخیل تبدیل شود. مخصوصاً اینکه نویسندگان و تصویرگران در این آثار چهار موقعیت و فضای متفاوت را برای تخیل‌ورزی و دانش‌اندوزی مخاطبان فراهم کرده‌اند.
تبدیل یک شیء به موضوع داستان، انتخاب زاویه دید، طراحی شخصیت، ساختن موقعیت روایی و ایجاد رابطه میان متن و تصویر، بخشی از فرایند خلاقه‌ای است که به دانش تاریخی به‌تنهایی فروکاستنی نیست. به همین دلیل، انتشار چنین مجموعه‌ای را باید در کنار اهمیت موزه‌داری و معرفی میراث‌فرهنگی، از منظر ادبیات کودک و ظرفیت‌های کتاب تصویری نیز بررسی کرد.
مدیریت این پروژه بر عهده تهمینه حدادی، نویسنده، تصویرگر و روزنامه‌نگار حوزه کودک‌ونوجوان بوده است. نام عاطفه ملکی جو، سمیه سیدیان، سپیده نیکرو، ویدا کریمی، نیلوفر نیک‌بنیاد، ناهید زمانی و عاطفه فتوحی نیز به‌عنوان پدیدآورندگان در کتاب‌ها درج شده است.
حضور پدیدآورندگانی باتجربه در حوزه ادبیات کودک و تصویرگری، در کنار مدیریت پروژه، بخشی از فرایند شکل‌گیری این مجموعه است؛ فرایندی که شناخت موضوع تاریخی، انتخاب ایده، خلق روایت و تصویر و هماهنگی میان اجزای مختلف اثر را در بر می‌گیرد؛ بنابراین، معرفی چنین مجموعه‌ای صرفاً معرفی محصول نهایی یک فعالیت انتشاراتی نیست؛ فرصتی برای شناخت تجربه‌ای ادبی و هنری نیز هست.
رونمایی از کتاب‌ها؛ فرصتی برای معرفی خالقان
برگزاری مراسم رونمایی این چهارکتاب، در کنار آغاز فعالیت بخش کودک موزه ملک، فرصتی برای معرفی مجموعه و گفت‌وگو درباره چگونگی شکل‌گیری آن فراهم می‌کند. این مراسم می‌تواند مخاطبان را با مسیری آشنا کند که طی آن، موضوعاتی برگرفته از اشیای تاریخی به داستان‌هایی برای کودکان تبدیل شده‌اند؛ مسیری که نقش نویسندگان، تصویرگران و مدیر پروژه در آن قابل‌چشم‌پوشی نیست.
این مراسم بعدازظهر سه‌شنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۵ در سالن همایش کتابخانه و موزه ملک به نمایش درآمدند. مراسمی که در آن وزیر آموزش‌وپرورش، مدیرعامل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و........ حضور داشتند و با سخنرانی‌هایی همراه بود.
آنچه در این میان اهمیت دارد، صرفاً شکل برگزاری یک مراسم نیست؛ بلکه نحوه بازنمایی فرایند تولید یک اثر فرهنگی و سهم افرادی است که در شکل‌گیری آن مشارکت داشته‌اند. رونمایی از کتاب، فرصتی برای معرفی خود اثر است، اما می‌تواند به فرصتی برای شناخت تجربه آفرینش آن نیز تبدیل شود.
در مجموعه‌ای که بر پیوند میان میراث تاریخی و ادبیات کودک استوار است، این موضوع اهمیت بیشتری دارد. مخاطب تخصصی ممکن است بخواهد بداند چگونه یک شیء تاریخی به نقطه آغاز یک داستان تبدیل شده، نویسنده برای پیونددادن اطلاعات تاریخی با روایت چه انتخاب‌هایی داشته و تصویرگر چگونه در ساختن جهان بصری کتاب نقش ایفا کرده است. این پرسش‌ها بخشی از شناخت یک تجربه ادبی و هنری‌اند و پاسخ به آن‌ها می‌تواند به ارزیابی ظرفیت‌های چنین پروژه‌هایی برای فعالیت‌های آینده موزه‌ها کمک کند.
ناشر و سفارش‌دهنده، جایگزین خالق اثر نیست
در بررسی این موضوع باید میان نقش نهاد سفارش‌دهنده، ناشر، مدیر پروژه و پدیدآورندگان تمایز قائل شد. یک نهاد فرهنگی می‌تواند ایده یک پروژه را مطرح کند، منابع لازم را تأمین کند، سفارش‌دهنده یا ناشر اثر باشد و زمینه انتشار و معرفی آن را فراهم آورد. این نقش‌ها در تحقق پروژه اهمیت دارند؛ اما جایگزین نقش نویسنده در آفرینش متن و تصویرگر در خلق جهان بصری اثر نمی‌شوند.
همکاری با یک نهاد فرهنگی به معنای محوشدن هویت حرفه‌ای پدیدآورندگان در هویت‌سازمانی آن نهاد نیست. اعتبار یک پروژه فرهنگی نیز لزوماً با برجسته‌شدن نام نهاد برگزارکننده افزایش پیدا نمی‌کند؛ معرفی درست سهم مشارکت‌کنندگان می‌تواند به شناخت دقیق‌تر ابعاد پروژه و اعتبار حرفه‌ای آن کمک کند.
این مسئله درباره مدیر پروژه نیز صدق می‌کند. مدیریت یک پروژه فرهنگی، بسته به حدود مسئولیت تعریف‌شده، می‌تواند شامل هماهنگی میان ایده اولیه، نویسندگان، تصویرگران، مراحل تولید و اهداف نهایی باشد. ازاین‌رو، در معرفی یک مجموعه، باید میان مسئولیت‌های اجرایی و خلاقه افراد تفاوت گذاشت و سهم هرکدام را متناسب با نقش واقعی‌شان توضیح داد.
چرا این موضوع در ادبیات کودک اهمیت دارد؟
کتاب کودک، به‌ویژه کتاب تصویری، حاصل رابطه میان متن، تصویر، طراحی و مخاطب است. تصویر در این قالب صرفاً وسیله‌ای برای تزیین یا توضیح متن نیست؛ می‌تواند اطلاعات تازه‌ای منتقل کند، جزئیات روایی بسازد، فضای داستان را شکل دهد و بخشی از معنای اثر را به وجود آورد. در بسیاری از کتاب‌های تصویری، تجربه خواندن از رابطه میان نوشته و تصویر شکل می‌گیرد؛ رابطه‌ای که نمی‌توان آن را به یکی از این دو عنصر تقلیل داد.
این ویژگی در کتاب‌هایی که با موضوع موزه و اشیای تاریخی تولید می‌شوند، اهمیت ویژه‌ای دارد. هدف چنین آثاری می‌تواند فراتر از آشناکردن کودک با نام و پیشینه یک شیء باشد؛ آن‌ها می‌توانند راهی برای شکل‌گیری کنجکاوی، تجربه داستانی و رابطه‌ای تازه میان کودک و میراث‌فرهنگی باز کنند.
اگر موزه‌ها می‌خواهند کودکان را به مخاطبانی کنجکاو و پرسشگر تبدیل کنند، توجه به خلاقیت و تجربه انسانی پشت کتاب‌هایی که برای آن‌ها تولید می‌شود نیز بخشی از همین رویکرد است. نمی‌توان از اهمیت روایت و تخیل در نزدیک‌کردن کودک به تاریخ سخن گفت، اما در معرفی آثاری که با همین هدف نوشته و تصویرگری شده‌اند، سهم پدیدآورندگان و فرایند شکل‌گیری آن‌ها را نادیده گرفت.
مجموعه «دیوار ماجرا»، «قلمدان عجیب»، «کارآگاه نیمو» و «پهلوانان نمی‌میرند» از این منظر می‌تواند تجربه‌ای قابل‌بررسی در حوزه پیوند ادبیات کودک و موزه‌داری باشد. این تجربه، علاوه بر کیفیت نهایی کتاب‌ها، از حیث شیوه تولید، همکاری میان عوامل مختلف و نحوه معرفی عمومی آثار نیز اهمیت دارد؛ به‌ویژه اگر قرار باشد زمینه‌ای برای پروژه‌های مشابه در دیگر موزه‌ها فراهم کند.
احترام به خالقان، بخشی از مسئولیت فرهنگی است
ارزش یک کتاب را نمی‌توان تنها با مراسم رونمایی آن سنجید. کیفیت روایت‌ها، تصویرگری‌ها، نحوه ارتباط آثار با اشیای تاریخی و امکان برقراری ارتباط با مخاطب کودک، معیارهای مهم‌تری برای ارزیابی این مجموعه‌اند. بااین‌حال، کیفیت اثر و شیوه معرفی آن دو موضوع جدا از یکدیگر نیستند.
نهاد فرهنگی‌ای که سفارش‌دهنده، ناشر یا میزبان یک پروژه است، در کنار مسئولیت‌های مربوط به تولید و انتشار، در نحوه معرفی عمومی آن نیز نقش دارد. به‌رسمیت‌شناختن پدیدآورندگان، معرفی دقیق نقش‌ها و فراهم‌کردن امکان بازتاب تجربه آن‌ها، بخشی از مناسبات حرفه‌ای در تولید و عرضه آثار فرهنگی است؛ نه امتیازی تشریفاتی که بتوان آن را بی‌اهمیت دانست.
نقد شیوه معرفی یک اثر فرهنگی، به معنای نادیده‌گرفتن نقش نهاد سفارش‌دهنده یا اهمیت فعالیت آن نیست. مسئله، توجه به همه اجزای فرایند تولید است؛ فرایندی که در آن ایده، سرمایه‌گذاری، مدیریت، نویسندگی، تصویرگری و انتشار، هرکدام سهم و جایگاه مشخصی دارند. معرفی منصفانه این سهم‌ها نه از اعتبار نهاد فرهنگی می‌کاهد و نه اهمیت فعالیت آن را کم می‌کند؛ بلکه تصویری کامل‌تر و دقیق‌تر از آنچه واقعاً خلق شده است، به مخاطب ارائه می‌دهد.
در نهایت، اگر قرار است این مجموعه به‌عنوان تجربه‌ای تازه در حوزه ادبیات کودک و معرفی موزه‌ها شناخته شود، نحوه روایت شکل‌گیری آن نیز اهمیت دارد. کتاب‌ها حاصل کار کسانی‌اند که دانش، تجربه و خلاقیت خود را برای تبدیل موضوعات تاریخی به تجربه‌ای ادبی و بصری به کار گرفته‌اند. دیده‌شدن این تلاش، بخشی از مسئولیت فرهنگی در برابر آثاری است که با همکاری نهادها و پدیدآورندگان شکل می‌گیرند.
در نهایت سؤال شفاف همان است که تهمینه حدادی در صفحه مجازی‌اش منتشر اینکه: آیا راه‌اندازی بخش کودک موزه ملک، بدون ایده‌پردازی، مدیریت و خلاقیت نویسندگان و تصویرگران ممکن بود؟ اگر چنین است، پس نقش کسانی که این مجموعه را خلق کردند در این اتفاق دقیقاً چه بوده است و چرا در روایت رسمی آن جایی ندارند؟
سابقه حرفه‌ای افرادی که از آن‌ها نام‌برده شد بیانگر این است که موزه ملک کاملاً هوشمندانه به سراغ افرادی رفته است که بتوانند اتفاق پر کیفیت را برای آنان رقم بزند. اما چگونه می‌توان خالقان یک دستاورد فرهنگی را در لحظه معرفی همان دستاورد به حاشیه راند؟ اگر این اتفاق حاصل کار آنهاست، چرا در روایت رسمی موزه، سهم سازندگانش به حاشیه می‌رود؟
