پایگاه خبری جماران، محمد تقیزاده: تصور کنید یک بازنشسته در شهری کوچک، از تاخیر در واریز حقوق ماهانه خود گلایه دارد. یا یک کارگر ساختمانی از پرداخت نشدن حق بیمهاش توسط کارفرما به ستوه آمده است. این مسائل در نگاه اول، کاملاً از جنس دغدغههای ملموس، معیشتی و اجتماعی هستند. اما در اکوسیستم شبکه اجتماعی ایکس (توئیتر سابق)، مسیر این گلایههای ساده به سرعت تغییر میکند.
بررسی عمیق بیش از ۱۷ هزار پست در یک بازه 6ماهه نشان میدهد چگونه یک تاخیر اداری، اختلال در یک سامانه خدمات الکترونیک یا یک برخورد نامناسب در یک شعبه، در کمتر از ۴۸ ساعت به خوراک شبکههای سیاسی تبدیل شده و با کلیدواژههایی نظیر «فساد سیستماتیک» و «فروپاشی» قاببندی میشود. این گزارش، با تمرکز بر دادههای یک نهاد خدماترسان بزرگ، مکانیسم تبدیل نارضایتیهای خرد اجتماعی به بحرانهای کلان امنیتی را واکاوی میکند.
۱. سرآغاز روایتها؛ وقتی «تجربه روزمره» سلاح میشود
برای درک اینکه چگونه یک نهاد اجتماعی به هدف حملات امنیتی تبدیل میشود، ابتدا باید ببینیم چه کسانی روایتها را میسازند. فضای ایکس حول این موضوع، یک فضای کاملاً ارگانیک و آزاد نیست. توزیع محتوا توسط چند شبکه مرکزی هدایت میشود که میتوان آنها را «شکارچیان نارضایتی» نامید.
نقطه شروع بسیاری از این بحرانها، نه اکانتهای سیاسی، بلکه کاربران عادی و روزمرهنویس هستند. این افراد تجربههای واقعی خود از مراجعه به مراکز درمانی یا باجههای اداری را منتشر میکنند. دادهها نشان میدهد که این پستهای ساده و به ظاهر بیخطر، بیشترین میزان بازدید و همذاتپنداری را در میان افکار عمومی به دست میآورند. اما همین محتواها، ناخواسته «مواد خام» اولیه را برای ماشینهای عملیات روانی فراهم میکنند.
چرا این پستها تا این اندازه اثرگذارند؟ چون از بالاترین سطح «اصالت» برخوردارند. کاربری که مینویسد داروی بیماریاش پوشش داده نشده یا هزینه سونوگرافی با بیمهاش همخوانی ندارد، در واقع یک ماده خام بسیار قدرتمند و باورپذیر تولید میکند. وقتی طنز تلخ یک شهروند درباره «سه ثانیه نفس کشیدن بدون بیمه» هزاران لایک میگیرد، شبکههای سازمانیافته بلافاصله آن را برمیدارند و به ابزار روایت خود بدل میکنند.

هنگامی که یک گلایه معیشتی وایرال میشود، شبکههای سازمانیافته سیاسی بلافاصله آن را شکار میکنند. این شبکهها با استفاده از بازنشر انبوه (بیش از ۵۸ درصد از کل محتوای این حوزه را بازنشرها تشکیل میدهند)، ماهیت گلایه را تغییر میدهند. در این مرحله، تجربه زیسته یک شهروند، دیگر یک «نارسایی اداری» نیست؛ بلکه به عنوان سندی برای «ناکارآمدی سیستماتیک» بازتولید میشود. در کنار این شبکههای سیاسی، اکانتهای جعلی و ترولها نیز نقش پررنگی دارند؛ هویتهای فیک با نامهای مذهبی یا متناقض که تنها با فحاشی و ایجاد تنش، سعی در منحرف کردن افکار عمومی و گرفتن لایک دارند و فضای گفتگو را مسموم میکنند. این حسابها نه برای دفاع از نظام و نه برای اعتراض، بلکه صرفاً برای «انحراف افکار عمومی» وارد میشوند و با تنشهای بیهدف، الگوریتم را دستکاری میکنند تا گفتگو از مسیر اصلی خود دور شود.

۲. چرخش روایت؛ از گلایه صنفی به بحران امنیتی
چگونه یک مشکل اداری ساده به یک تهدید امنیتی تبدیل میشود؟ اینجاست که «چرخش روایت» رخ میدهد. کاربران دیگر از واژگان اداری مثل «درخواست» یا «پیگیری» استفاده نمیکنند؛ بلکه زبان به سمت واژگان خصمانه میرود: «دزدی»، «چپاول»، «حقالناس» و «ورشکستگی».

زمانی که یک تجربه فردی با یک رویداد جمعی گره میخورد، نهاد خدماتی از یک «مسئله اداری» به یک «بحران اجتماعی» تبدیل میشود. دو نوع «شوک» در اینجا نقش کاتالیزور را بازی میکنند. نخست شوکهای مدیریتیاند؛ مثلاً عزل شبانه و ناگهانی مدیران ارشد یک نهاد، که تصمیمی داخلی است اما در فضای مجازی بلافاصله با هشتگهایی مثل «کودتا» و «بیکفایتی» ترجمه شده و به یک بحران سیاسی بدل میشود. کاربران با اشاره به شیوههای عزل و نصب در دولتهای پیشین، این تغییر را نشانه عدم ثبات مدیریتی و هرجومرج قلمداد میکنند. دوم شوکهای سختافزاری و فیزیکیاند؛ حوادثی مانند بمباران کارخانههای داروسازی وابسته به این نهادها، که باعث اوجگیری هشتگهای ضدجنگ و انتقاد از ناتوانی سیستم در تامین دارو میشود. اینجاست که یک حمله فیزیکی در روایت مجازی به «شکست راهبردی» نظام ترجمه میشود.
در این مرحله، برند نهادی وارد حوزه امنیتی میشود؛ دیگر این نهاد فقط مسئول پرداخت حقوق نیست، بلکه به عنوان یک «تهدید وجودی» برای معیشت مردم معرفی میشود.
۳. ضرباهنگ هفتگی و تهرانزدایی از نقشه اعتراضات
یکی از جالبترین یافتهها، تمرکز زمانی و جغرافیایی تولید محتوا است. دادهها نشان میدهد که تولید محتوای اعتراضی تصادفی نیست. نزدیک به ۴۶ درصد از کل محتوای شش ماه، تنها در دو روز یکشنبه و دوشنبه منتشر شده است. این یک «آیین هفتگی» است؛ بازتابی از تجمعات میدانی کارگران و بازنشستگان در روزهای یکشنبه و موج بازنشر تصاویر و شعارهای آنها در روز دوشنبه. تبدیل شدن یک روز خاص به نماد اعتراض، نشان میدهد که نارضایتی پراکنده، در حال تبدیل به یک «جنبش سازمانیافته» است.

از نظر جغرافیایی نیز پایتخت دیگر مرکز اصلی التهاب نیست. نام شهرهایی که پیشتر در حاشیه اخبار بودند، اکنون به نمادهای اعتراضی تبدیل شدهاند. «شوش» با بیش از ۲۸۰۰ تکرار، «خوزستان»، «اهواز» و «کرمانشاه» در صدر جدول قرار دارند. این جابهجایی پیام مهمی دارد: مطالبات از مسائل سیاسی طبقه متوسط شهری (تهران)، به مسائل ریشهای معیشتی و کارگری در طبقات فرودست (حاشیهها) تغییر جهت داده است. جابهجایی کانون اعتراض به شهرهای حاشیهای و صنعتی یک پیام امنیتی-اجتماعی مهم دارد: پیوند خوردن مسائل خدماتی با احساس «محرومیت منطقهای» و مطالبات هویتی، پتانسیل تبدیل شدن به بحرانهای ضدمرکز را به شدت بالا میبرد.
۴. تاکتیکهای قاببندی؛ از همنشینی هشتگها تا مصادره قربانیان
شبکههای سیاسی چگونه خشم عمومی را رادیکال میکنند؟ آنها از تکنیک «همنشینی هشتگها» استفاده میکنند. هشتگهای کاملاً صنفی و مشروع مانند «#بازنشستگان» (با بیش از ۲۲۰۰ تکرار)، به صورت عامدانه با هشتگهای رادیکال نظیر «#قیام_تا_سرنگونی» و «#نه_به_اعدام» در یک پست ترکیب میشوند. این کار برای دو هدف است: اول، دور زدن الگوریتمهای توئیتر برای دیده شدن؛ دوم، پمپاژ محتوای براندازانه به فید کاربرانی که فقط به دنبال اخبار معیشتی هستند.
یکی دیگر از پیچیدهترین لایههای روایتسازی، «مصادره قربانیان» است. هرگاه یکی از قربانیان حوادث سیاسی یا امنیتی، وابستگی حداقلی به نهادهای خدماتی داشته باشد (مثلاً بازنشسته بودن یکی از اعضای خانواده یا انتقال مجروح به بیمارستانهای ملکی)، رسانههای معاند بلافاصله این پیوند را برجسته میکنند. در این روایت، نهاد خدماتی دیگر یک درمانگر نیست، بلکه به عنوان «شریک در سرکوب» معرفی میشود تا خشم عمومی را مستقیماً به سمت ساختارهای خدمترسان هدایت کند.
یک نمونه عینی، حادثه گوهردشت کرج است؛ وقتی مشخص شد یکی از قربانیان، مادری بازنشسته از این نهاد بوده، شبکههای حقوق بشری و تحلیلگران رسانههای برونمرزی این پیوند را به کمپینی بزرگ از هشتگها تبدیل کردند. نمونهای دیگر انتقال یک مجروح امنیتی به بیمارستان ملکی این نهاد است که به سرعت به سوژهای برای نمایش «همدستی نظام درمانی با سرکوب» بدل شد. هر دو مورد یک الگو را نشان میدهند: کوچکترین ارتباط اداری، در روایت دشمن به شراکت در نقض حقوق بشر ارتقا مییابد.
۵. پروژهسازی بینالمللی؛ انتقال بحران به خارج از مرزها
خطرناکترین بعد این شبکه روایت، تلاش برای تبدیل یک مسئله داخلی به یک پرونده امنیتی بینالمللی است. در این کمپینها، تمرکز از داخل کشور به مدیران اسبق، شرکتهای تابعه و فعالیتهای اقتصادی در خارج از مرزها معطوف میشود. شبکههای سازمانیافته با اقدام هماهنگ، شروع به منشن کردن حسابهای رسمی مقامات و نهادهای امنیتی غربی میکنند. هدف آنها، ارائه اطلاعات (درست یا غلط) از وابستگان ساختارهای اقتصادی نظام در خارج از کشور و درخواست برای اخراج یا مصادره اموال آنهاست. در این مسیر، نام کشورهایی مانند استرالیا، سیاتل و کانادا به عنوان نمادهای فرار سرمایه و فساد برجسته میشود. جریانهای فکری مختلف (از سلطنتطلبان تا چپگراها و مجاهدین) هر کدام با روایتهای خاص خود، سعی در مصادره این مطالبات دارند.
جریان سلطنتطلب با این روایت که «تامین اجتماعی از دستاوردهای مدرن پهلوی بود که جمهوری اسلامی آن را نابود کرد»، بهدنبال مشروعیتبخشی به گذشته است. سازمان مجاهدین خلق با هشتگهایی مانند «انقلاب ملی ایران» نهاد را بخشی از «فساد ساختاری نظام» معرفی میکند، و جریان چپ و برانداز با شعاری مثل «قیام تا سرنگونی» میکوشد مطالبات صنفی را انقلابی کند.
این جریانسازی، بسترسازی روانی برای اعمال فشارهای حقوقی بینالمللی و توجیه تحریمهای ثانویه علیه زیرساختهای اقتصادی-اجتماعی کشور است.
تحلیل نهایی
- آنچه در این گزارش بررسی شد، یک چرخه کامل تخریب روایت است. در عصر شبکههای اجتماعی، خط مقدم دفاع امنیتی، نه در مرزهای جغرافیایی، بلکه دقیقاً در «میز خدمت» سازمانهای خدماتی (شعب بیمه، بیمارستانها و ادارات) قرار دارد. بحرانهای امنیتی در خلأ متولد نمیشوند؛ آنها ریشه در انباشت نارضایتیهای خردِ خدماتی دارند. رویکردهای سنتی روابط عمومی و صدور تکذیبیه، دیگر کارایی ندارند و حتی میتوانند خشم را بیشتر کنند.
- نکته کلیدی این است که در فضای ایکس، «ادراک» مردم مهمتر از «واقعیت» است. یک نهاد خدماتی برای بقای اعتبار خود باید از «پاسخگویی انفعالی» به «مدیریت پیشدستانه» و «روایتسازی خلاق» روی بیاورد. اصلاح نارساییهای خدماتی پیش از تبدیل شدن به بحران رسانهای، و پایش هوشمند نقاط تلاقی «مطالبات اجتماعی» با «عملیات روانی»، یک ضرورت امنیتی است.
- وقتی تجربه شهروندان در مواجهه با باجههای اداری با اختلال یا بیاحترامی همراه شود، نارضایتی رسوب میکند و بهسرعت توسط شبکههای پنهان بستهبندی و رادیکالیزه میشود. بنابراین نهادهای خدماتی باید علاوه بر اصلاح میز خدمت، توان خود را در تولید «روایتهای جایگزین» بالا ببرند تا خشم روزمره شهرستانها به ماده خام ماشینهای عملیات روانی بدل نشود. صیانت از برند نهادهای خدماترسان امروز بخشی جداییناپذیر از پدافند غیرعامل و امنیت ملی است.