تحلیل گفتمان و شبکه اجتماعی کاربران در واکنش به اینترنت طبقاتی/ اینترنت «پرو» در آینه توییتر؛ روایت «رعیت» در برابر «شهروند درجه یک»

پایگاه خبری جماران: محمد تقی زاده: در ماه‌های پایانی سال ۱۴۰۴ و اوایل ۱۴۰۵، طرحی با عنوان «اینترنت پرو» در ایران اجرایی شد. طرحی که به گفته مسئولان، برای تأمین دسترسی ضروری کسب‌وکارها در شرایط بحران طراحی شده بود، اما در فضای عمومی به سرعت با واکنش‌های منفی گسترده‌ای مواجه شد.

اینترنت پرو به کاربران خاص(اغلب از طریق احراز هویت سطح بالا) امکان می‌داد با قیمتی بالا (هر گیگابایت ۴۰ هزار تومان) به اینترنت بین‌الملل دسترسی پیدا کنند. در مقابل، عموم مردم همچنان با اینترنت ملی و محدود و کند روبه‌رو بودند.

این گزارش به تحلیل واکنش کاربران توییتر به این طرح می‌پردازد. هدف اصلی، پاسخ به دو سؤال است:

۱. مردم چه می‌گویند؟ (تحلیل محتوا و گفتمان توییت‌های پربازدید)

۲. ساختار اعتراض چگونه است؟ (تحلیل شبکه بازنشر و الگوی ارتباط بین کاربران)

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که با وجود خشم عمومی گسترده، ساختار شبکه به گونه‌ای است که این نارضایتی به یک جنبش متحد و هماهنگ تبدیل نشده است. مردم «یک‌صدا» مخالفند، اما «یک‌صدا» حرف نمی‌زنند.

 بخش اول: مردم چه می‌گویند؟ (تحلیل گفتمان)

برای درک فضای ذهنی کاربران، توییتهای پربازدید درباره اینترنت پرو در دو ماه فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۵ تحلیل شد. نتیجه این تحلیل نشان می‌دهد که فضای توییتر به شدت تحت تأثیر چهار گفتمان اصلی است.

۱. گفتمان غالب: «اینترنت حق عمومی است، نه امتیاز فروشی»

بیش از نیمی از توییت‌های پربازدید به نوعی به این گفتمان تعلق دارند. کاربران، اینترنت پرو را نه یک «خدمت ویژه» که یک «تبعیض سازمان‌یافته» می‌دانند. آنها تأکید می‌کنند که دسترسی به اینترنت پرسرعت و بدون فیلتر، یک حق همگانی است و نباید به امتیازی برای گروه خاص تبدیل شود.

شهروند درجه یک = خط سفیدها، شهروند درجه دو = اینترنت پرو، رعیت = استفاده از اینترنت ملی

این توییت که صدها بار بازنشر شده، به خوبی خلاصه‌ای از این گفتمان است. کاربران خود را به سه طبقه تقسیم می‌بینند: آنهایی که اینترنت بدون محدودیت دارند (خط سفید)، آنهایی که با پرداخت پول می‌توانند اینترنت بگیرند (پرو) و توده مردم که به اینترنت ملی و محدود دسترسی دارند.نکته جالب، تأکید بر واژه «رعیت» است. این واژه نشان می‌دهد کاربران اینترنت ملی را نه یک «خدمت»، بلکه یک «تحقیر» می‌بینند.

 ۲. گفتمان دوم: «قیمت نجومی در برابر کیفیت پایین»

بسیاری از توییت‌ها به طور مستقیم به قیمت‌گذاری اعتراض دارند. یک خانواده چهار نفره طبق محاسبات کاربران، ماهانه ۱۲ میلیون تومان باید برای اینترنت پرو پرداخت کند. در مقابل، کاربران به استارلینک(اینترنت ماهواره‌ای ایلان ماسک) اشاره می‌کنند که با ۲۸ دلار در ماه(حدود ۵ میلیون تومان)، اینترنت نامحدود، بدون فیلتر و با سرعت بسیار بالا ارائه می‌دهد.

«دستی دستی خودتون ملت رو انداختید تو بغل استارلینک. مرسی»

این توییت طعنه‌آمیز نشان می‌دهد کاربران، سیاست‌گذاری اینترنت را نه تنها ناکارآمد، بلکه ضدتوسعه می‌دانند. به جای اینکه مردم به سمت استفاده از خدمات داخلی تشویق شوند، سیاست‌های محدودکننده آنها را به سمت راهکارهای خارجی (و غیرقابل کنترل برای حاکمیت) سوق می‌دهد.

 ۳. گفتمان سوم: «اینترنت پرو = ابزار رصد و کنترل»

یک گفتمان مهم دیگر به مسأله حریم خصوصی و رصد مربوط می‌شود. اینترنت پرو نیازمند «احراز هویت سطح بالا» است. کاربران به درستی حدس می‌زنند که این احراز هویت، راهی برای اتصال هویت واقعی افراد به فعالیت‌های آنلاین آنهاست.

«هدف اصلی اینترنت پرو تشخیص هویت و رصد کاربره»

نکته ترسناک‌تر برای کاربران، گزارش‌های پراکنده از دستگیری افراد به دلیل فعالیت در اینترنت پرو است. اگرچه این گزارش‌ها به سختی قابل راستی‌آزمایی هستند، اما در فضای توییتر به عنوان یک «هشدار جدی» بازنشر می‌شوند.

«برادر یکی از دوستانم که دانشجوی بی‌حاشیه‌ای است دستگیر شده. ظاهرا رصد فعالیت‌هایش در اینترنت پرو دلیل دستگیریش است.»

این توییت‌ها هراس از تبدیل شدن اینترنت به یک «چشم‌بین همگانی» را تشدید می‌کند. کاربران دیگر اینترنت را «فضای آزاد» نمی‌بینند، بلکه «میدان مین» می‌بینند.

 ۴. گفتمان چهارم: «طنز سیاه به مثابه مقاومت غیرمستقیم»

در کنار خشم صریح، یک گفتمان طنزآمیز و گاه فحاش نیز وجود دارد. کاربران با شوخی کردن با موقعیت، فشار روانی را تخلیه می‌کنند.

«رفیقم اینترنت پرو فعال کرده بود ۴ تا توییت ساده اعتراضی گذاشته بود اومدن بردنش»

«اینترنت پرو خریدم. بعد از سوال و جواب و پرسیدن کدملی و اسکن جهره و کوفت و زهرمار فعال شد. گوشی رو گذاشتم رفتم ناهار خوردم و برگشتم، دیدم مسیج داده سهمیه امروز شما تمام شد.»

این توییت‌ها اگرچه خنده‌دار به نظر می‌رسند، اما در باطن ناامیدی عمیق را نشان می‌دهند. کاربران نمی‌توانند وضعیت را تغییر دهند، پس دست به طنز می‌زنند. این طنز، یک «مقاومت ضعیف» است؛ نه برای تغییر، بلکه برای تاب آوردن.

 ۵. گفتمان پنجم: «مقاومت نمادین نهادهای صنفی»

نظام پرستاری، سازمان نظام مهندسی و شرکت اندروپی (مدیریت یوتیوبرهای ایرانی) از جمله نهادهایی هستند که به صراحت اعلام کردند اینترنت پرو را نمی‌خواهند. این اقدامات اگرچه نمادین است، اما تأثیر روانی بزرگی دارد.

سازمان نظام پرستاری اولین نهاد رسمی کشوره که پیشنهاد دسترسی به اینترنت پرو را رد کرده و گفته تا زمان رفع محدودیت‌های دسترسی عموم مردم به اینترنت بین‌الملل، درخواست هیچ امتیاز ویژه‌ای را برای اعضای خود نخواهد داشت.

این نهادها با این کار، خود را هم‌راستای مردم معرفی می‌کنند و فاصله خود را با سیاست‌های تبعیض‌آمیز حکومت نشان می‌دهند. این یک شکاف نمادین بین حاکمیت و نهادهای صنفی است.

 بخش دوم: ساختار شبکه چگونه است؟ (تحلیل الگوی بازنشر)

اگر بخش اول نشان داد که چه می‌گویند، بخش دوم نشان می‌دهد که چگونه می‌گویند. الگوی بازنشر (ریتوییت) بین کاربران، تصویری از ساختار قدرت و جریان اطلاعات در شبکه ارائه می‌دهد.

 ۱. یک شبکه قطبی و خوشه‌خوشه

تحلیل شبکه نشان می‌دهد که کاربران در چندین خوشه مجزا قرار می‌گیرند که ارتباط کمی با هم دارند. به زبان ساده: همه مخالف اینترنت پرو هستند، اما در حباب‌های جدا از هم حرف می‌زنند.

- خوشه سیاسی-اعتراضی: بزرگ‌ترین خوشه. کاربرانی که مستقیماً به جنبه‌های سیاسی و تبعیض‌آمیز طرح حمله می‌کنند.

- خوشه فنی-انتقادی: کاربرانی که بیشتر روی قیمت، کیفیت و مقایسه با استارلینک تمرکز دارند.

- خوشه طنز سیاه: کاربرانی که با جوک و فحش، نارضایتی خود را تخلیه می‌کنند.

- خوشه ایدئولوژیک (ضدچپ): خوشه‌ای کوچک و حاشیه‌ای که موضوع را به چپ‌ها و بی‌حجابی ربط می‌دهد.

نکته مهم: ارتباط بین این خوشه‌ها بسیار ضعیف است. یعنی کاربران خوشه فنی، محتوای خوشه طنز را به ندرت بازنشر می‌کنند و بالعکس. این یعنی یک «صدای واحد» وجود ندارد.

 ۲. چند هاب بزرگ، بقیه دنباله‌رو

بازنشرها به شدت متمرکز است. یعنی چند کاربر معدود (هاب‌های اصلی) بیشترین بازنشر را دریافت می‌کنند و بقیه کاربران عمدتاً نقش «دنباله‌رو» دارند.

هاب‌های اصلی عبارتند از:

- HosseinGhatib و yasharsoltani: بزرگترین هاب‌ها. هر چه این دو نفر بگویند، ده‌ها و صدها بار بازنشر می‌شود.

- filterbaan و alirezatnezhad_: هاب‌های فنی-انتقادی.

- souzangar و Ammir: نقش «پل» را دارند. یعنی محتوای یک خوشه را به خوشه دیگر منتقل می‌کنند.

معنی این تمرکز: اگر حاکمیت بخواهد با منتقدان گفتگو کند، کافی است با همین چند هاب اصلی وارد مذاکره شود. بقیه شبکه عمدتاً دنباله‌رو هستند و صدای مستقلی ندارند.

 ۳. شبکه عمودی است، نه افقی

کاربران عادی تقریباً هیچ‌گاه محتوای یکدیگر را بازنشر نمی‌کنند.به عبارت دیگر، رابطه بازنشر همیشه یک‌طرفه است: از هاب (تولیدکننده اصلی محتوا) به سمت کاربران عادی. اما کاربران عادی به ندرت حرف هم را بازنشر می‌دهند.

توییتر در این بحث، بیشتر شبیه رادیو است تا میدان گفت و گو. یک عده حرف می‌زنند و بقیه گوش می‌کنند. گفتگوی افقی و ساخت یک روایت جمعی، تقریباً وجود ندارد.

 ۴. گروه‌های کوچک و جدا از هم

شبکه به بیش از ۱۳۰ گروه کوچک و جدا از هم تقسیم شده است. یعنی تعداد زیادی خوشه ۲-۳ نفره وجود دارند که به هیچ وجه به گفتمان اصلی متصل نیستند.

معنی این یافته: نارضایتی از اینترنت پرو، یک «جنبش» نیست. تکه‌تکه و پراکنده است. هر کسی در گوشه‌ای از شبکه، به تنهایی ناراحت است.

 بحث و نتیجه‌گیری: یک اعتراض منفعل و پراکنده

 ۱. تضاد بین خشم و ساختار

از نظر محتوا، فضای توییتر یکپارچه خشمگین است. تقریباً هیچ کاربری از اینترنت پرو دفاع نمی‌کند. اجماع بر «تبعیض آمیز بودن»، «گران بودن» و «ناامن بودن» طرح وجود دارد.

اما از نظر ساختار، شبکه به شدت پراکنده و قطبی است. مردم در حباب‌های خودشان حرف می‌زنند، با هم تعامل ندارند و به جای «ساخت یک روایت جمعی»، فقط به حرف چند هاب اصلی گوش می‌دهند.این یعنی یک «نارضایتی عمومی» هست، اما یک «جنبش متحد» نیست. انرژی اعتراض وجود دارد، اما سازمان‌یافته و هماهنگ نیست.

 ۲. چرا این ساختار مهم است؟

این ساختار برای حاکمیت یک نقطه ضعف و یک نقطه قوت همزمان است.نارضایتی گسترده و اجماع بر «تبعیض» بودن اینترنت پرو، سرمایه اجتماعی نظام را کاهش می‌دهد. حتی اگر اینترنت پرو متوقف شود، خاطره «اینترنت طبقاتی» در ذهن مردم باقی می‌ماند.

نقطه قوت برای حاکمیت:  از آنجا که شبکه پراکنده و فاقد تعامل افقی است، پتانسیل تبدیل شدن به یک «اعتراض خیابانی» یا «جنبش هماهنگ» را ندارد. مردم ناراحتند، اما قرار نیست به خیابان بریزند. آنها در حباب‌های خودشان می‌مانند و فقط غر می‌زنند.

 ۳. پاسخ نهایی به سوال پژوهش

واکنش کاربران توییتر به اینترنت پرو چگونه است و این واکنش چه ساختاری دارد؟واکنش کاربران شدیداً منفی است. آنها اینترنت پرو را نماد تبعیض، گرانی و رصد می‌دانند. اما ساختار این واکنش پراکنده، قطبی و عمودی است. مردم «یک‌صدا» مخالفند، اما «یک‌صدا» حرف نمی‌زنند. هر کسی در حباب خودش می‌ماند و به جای گفت و گو با دیگران، فقط به چند هاب اصلی گوش می‌دهد.

این یعنی: فضای مجازی ایران در قبال اینترنت پرو، یک «میدان اعتراض منفعل» است؛ نه یک «اُپوزیسیون سازمان‌یافته.»