در جهان امروز، فضای مجازی به بستری تبدیل شده است که در آن مرز میان واقعیت و جعل، حقیقت و روایتسازی بهسادگی مخدوش میشود و مهمتر نقش پر رنگی در شکل گیری یا تغییر هویت افراد دارد. در چنین فضایی، یکی از ابزارهای اثرگذار در پروژههای نفوذ فرهنگی و اجتماعی، بهرهبرداری ابزاری از زنان و تبدیل آنان به واسطهای برای ترویج الگوهای مصرفگرایانه، تغییر ارزشهای فرهنگی و تضعیف بنیانهای اجتماعی جوامع هدف است. مسئله، نه زنان بهعنوان کنشگران اجتماعی، بلکه نگاه ابزاری و بهرهکشی از جایگاه و تصویر آنان در راستای اهداف شوم استمعاری در عصر مدرنتیه است.
این مسئله را میتوان در پرتو تحلیلهای فرانتس فانون، متفکر ضد استعمار، درباره نقش زنان الجزایری در مناسبات استعماری فرانسه بررسی کرد. فانون در کتاب «بررسی جامعهشناسی یک انقلاب»، نشان میدهد که استعمار فرانسه چگونه پوشش، جایگاه اجتماعی و نقش زنان الجزایری را به عرصهای برای مداخله فرهنگی و تضعیف ساختارهای سنتی جامعه تبدیل کرد. از این منظر، استعمار تنها به اشغال خاک و کنترل منابع محدود نمیشود؛ بلکه در پی نفوذ به ذهن، فرهنگ، خانواده و نظام ارزشی جامعه نیز هست.
در واقع الگوهای جدید استعمار، ابزارهای رسانهای و شبکههای اجتماعی میتوانند همان کارکرد را با سازوکارهایی پیچیدهتر دنبال کنند. راهبرد آنان ترویج بی حیایی، هنجارشکنی، تضعیف حساسیت نسبت به ارزشهای بومی، تبدیل انسان بهویژه زنان به کالایی نمایشی و تضعیف بنیانهای اجتماعی است. تمرکز بر حوزه زنان از آنجاست که بر هویت اجتماعی تأثیری ژرف میگذارد؛ غربیها بر این باورند که برای استثمار و استعمار دیگران، اگر زنان آن سرزمین را در دست بگیرند، همهچیز به دنبال آن خواهد آمد. امامخمینی (ره) که به خوبی میدانست استعمار به دنبال چیست لذا بر نقش محوری زنان در تربیت انسان و انتقال ارزشها تأکید داشتند. در منظومه فکری ایشان، زن مربی جامعه است و اگر زنان از هویت و ارزشهای اصیل تهی شوند، کل جامعه آسیب میبیند.
در همین چارچوب، به دیدگاههای برژینسکی درباره نحوه مواجهه ایالات متحده امریکا با ایران نیز میتوان توجه کرد. در گزارشی که سال ۲۰۰۴ نگاشته تأکید شده است که توسل به جنگ مستقیم و فشار نظامی علیه ایران میتواند به جای تضعیف ساختار سیاسی، موجب تقویت همبستگی داخلی و تشدید احساسات ملیگرایانه ایرانیان شود. بهرهگیری از ابزارهای غیرنظامی، نفوذ فرهنگی و رسانهای و تأثیرگذاری تدریجی بر نگرش و افکار عمومی جامعه ایران میتواند جایگزین کمهزینهتری برای تقابل نظامی باشد. در این رویکرد، شبکههای ارتباطی و رسانهای نه صرفاً ابزار انتقال اطلاعات، بلکه ظرفیتهایی برای شکلدهی به ادراک عمومی، تغییر نگرشها و تأثیرگذاری بر جهتگیریهای اجتماعی و سیاسی جامعه محسوب میشوند. منطق این تحلیل آن است که گاهی برای تضعیف یک جامعه و حکومت، نیازی به تخریب مستقیم زیرساختهای آن نیست؛کافی است پیوندهای هویتی، اعتماد اجتماعی، حافظه تاریخی و احساس تعلق سرزمینی آن جامعه بهتدریج فرسوده شوند. جامعهای که نسبت به تاریخ، فرهنگ، سرزمین و سرمایههای هویتی خود بیتفاوت شود، ممکن است در برابر فشارهای بیرونی آسیبپذیرتر گردد و حتی بدون اشغال نظامی، بخشی از استقلال فکری و فرهنگی خود را از دست بدهد.
جنگ اخیر امریکا و اسرائیل با ایران نشان داد که تقابل نظامی با ایران برخلاف محاسبات اولیه، به تقویت همگرایی ملی منجر شد اما یک بُعد دیگر جنگ آنها علیه ایران جنگ نرم فرهنگی است که به دنبال حذف هنجارهای فرهنگی و اجتماعی و هویت اصیل ایرانی اسلامی با تغییر ذائقه ایرانیان و ترویج سبک زندگی غربی است که اگر غفلتی صورت بگیرد در درازمدت میتواند حتی پیامدهایی عمیقتر و ماندگارتری از خسارت یک جنگ مستقیم در پی داشته باشد.
استعمار نوین به دنبال استحاله فرهنگی و هویتی جامعه ایرانی است. با ترویج آیینهای وارداتی مانند هالووین و ولنتاین، قبحزدایی از برخی رفتارها و ترویج بیحیایی در میان دختران ایرانزمین- که در طول تاریخ به عفت و حیا شناخته شدهاند- تلاش میشود از این مسیر به هویت فرهنگی و اجتماعی ایران ضربه وارد شود. در واقع، از طریق شبکههای اجتماعی، میدان تقابل از تسخیر سرزمین به تسخیر ذهنها تغییر یافته است؛ روندی که میتواند پیشزمینه هرگونه اضمحلال و سلطه باشد. اگر دشمن در این مسیر موفق شود، به تعبیر برژینسکی، دیگر نیازی به صرف هزینههای هنگفت نظامی نخواهد بود بنابراین، مسئله اصلی در مواجهه با استعمار نوین، صرفاً مقابله نظامی یا سیاسی نیست؛ بلکه صیانت از هویت، بنیان خانواده، کرامت انسانی و توجه ویژه به سرمایه های غنیِ فرهنگی ایرانی اسلامی است.