پایگاه خبری جماران، محمد تقی زاده: سالها شکاف دیجیتال در ایران با «دسترسی» تعریف میشد؛ اما پیمایش تلفنی ۹۵۹ نفره از سراسر کشور نشان میدهد در سال ۱۴۰۴ این شکاف جابهجا شده است. اینترنت دیگر یک امتیاز یا ابزار محدود نیست؛ بخشی عادی از زندگی روزمره است. مسأله تازه، نه «داشتن اینترنت»، بلکه «چقدر، برای چه و چگونه» آنلاین بودن است. ۴۳ درصد نسل Z بیش از چهار ساعت در روز آنلایناند، در حالی که نیمی از نسل X کمتر از دو ساعت آنلایناند؛ و همین تفاوت در شدت حضور، الگوی استفاده، منبع خبر و مواجهه با بحران را نیز تغییر داده است.
این گزارش بر پایه پیمایش «رفتارشناسی آنلاین ایرانیان در سال ۱۴۰۴» نوشته شده که در گزارش یکتانت با عنوان «بازاریابی دیجیتال ایران در سال ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵» و با همکاری شرکت پژوهش بازار رسانه امروز (emrc) منتشر شده است. در این بازنویسی، بخشهای تبلیغات و خرید آنلاین کنار گذاشته شده و پنج محور اصلی بررسی میشود: مدت و هدف استفاده، صبح دیجیتال، پیامرسانها و خبر، رفتار در قطعی اینترنت و عادیشدن هوش مصنوعی.
روششناسی و اعتبار دادهها
پیمایش برای برآورد الگوهای کلی رفتار، نگرش و عادتهای دیجیتال طراحی شده است. حاشیه خطای ۳٫۲ درصد برای کل نمونه قابل قبول است، اما در تفکیک نسلی زیرگروهها کوچکتر میشوند و خطا بالا میرود؛ پس اعداد نسلی را باید «جهتگیری» خواند، نه برآوردی دقیق. دادهها توصیفیاند و برای نتیجهگیری علّی به مصاحبه، تحلیل محتوا یا دادههای طولی نیاز دارند. در تقسیمبندی نسلی، نسل Z شامل گروههای ۱۴ تا ۱۸ و ۱۹ تا ۲۷ ساله، نسل Y شامل ۲۸ تا ۳۶ و ۳۷ تا ۴۵ ساله و نسل X شامل ۴۶ تا ۵۴ و ۵۵ تا ۶۵ ساله است.
اینترنت عادی شده، اما شدت حضور یکسان نیست
یافته بنیادی پیمایش این است که مسأله دیگر «داشتن اینترنت» نیست، بلکه «چقدر و برای چه» آنلاین بودن است. میانگین استفاده روزانه در کل نمونه ۴ ساعت است و ۶۴ درصد ایرانیان از اینترنت برای ارتباط با خانواده و دوستان استفاده میکنند. اما همین اینترنت عادیشده در نسلهای مختلف شدت و کارکرد متفاوتی دارد: ۴۳ درصد نسل Z بیش از ۴ ساعت در روز آنلایناند، در حالی که این سهم در نسل Y به ۳۴ درصد و در نسل X به ۲۴ درصد میرسد. نزدیک به نیمی از نسل X کمتر از ۲ ساعت در روز آنلاین هستند. نتیجه آن است که بازار ارتباطات و محتوا نمیتواند یک پیام و یک الگوی مصرف واحد برای همه بسازد.

الگوی هدف استفاده این شکاف را عمیقتر میکند. نسل Z اینترنت را بیشتر برای تماشای فیلم، سریال و ویدیو (۷۳ درصد)، گوشدادن به موسیقی (۶۸ درصد)، وقتگذرانی (۶۶ درصد) و ابزارهای هوش مصنوعی (۶۰ درصد) به کار میگیرد. در مقابل، نسل X سهم بالاتری در ارتباط با خانواده و دوستان (۶۵ درصد)، دنبالکردن اخبار (۶۴ درصد) و خدمات بانکی (۶۲ درصد) دارد. نسل Y در خرید اینترنتی پیشتاز است. تصویر کلی این است که نسل Z اینترنت را «مصرف سرگرمی و تعامل» میبیند، نسل X آن را «ابزار ارتباط، خبر و خدمات» و نسل Y میان این دو ایستاده است.

صبح دیجیتال؛ پنجرهای که زودتر از صبحانه باز میشود
نخستین فعالیت پس از بیدار شدن نشان میدهد «صبح دیجیتال» رفتاری فراتر از مرزهای نسلی است: ۴۶ درصد نسل Z، ۴۵ درصد نسل Y و ۴۱ درصد نسل X روز را با چککردن شبکههای اجتماعی و پیامرسانها شروع میکنند. تفاوت در صبحانه است؛ ۳۴ درصد نسل X روز را با صبحانه آغاز میکنند، در برابر ۲۷ درصد نسل Y و ۲۳ درصد نسل Z. از نگاه ارتباطی، پنجره طلایی توجه برای دو نسل جوانتر زودتر باز میشود و برای نسل X کمی دیرتر؛ ساعت اول روز برای جوانترها بیشتر «دیجیتال» است و برای مسنترها هنوز «خانوادگی و فیزیکی.»

پیامرسانها؛ زیرساخت ارتباط و خبر
پیامرسانها کانال اصلی خبر و ارتباط شدهاند. دایرکت اینستاگرام و روبیکا با ۸۱ درصد استفاده در یک سال گذشته پرکاربردترین پلتفرمهای بررسیشدهاند، اما «استفاده» با «استفاده زیاد» یکی نیست و دایرکت اینستاگرام با ۴۰ درصد بالاترین سهم کاربران پرمصرف را دارد. واتساپ، تلگرام، ایتا و بله با فاصله کم در رتبههای بعدیاند. شاد با ۲۵ درصد، سروشپلاس با ۲۰ درصد و ایکس با ۱۱ درصد در سبد ارتباطی عمومی جایگاه محدودتری دارند؛ ایکس نشان میدهد نقش سیاسی و خبری لزوماً به فراگیری عمومی نمیانجامد.

دریافت خبر بین سه لایه پراکنده است: پیامرسانها، رسانههای رسمی و شبکه اطرافیان. پیامرسانها با ۵۵ درصد استفاده متوسط یا زیاد از تلویزیون (۳۹ درصد) جلوترند و سایتهای خبری (۴۴ درصد) و دوستان و آشنایان (۴۲ درصد) در ادامه میآیند. اینستاگرام ۲۶ درصد، چهرههای فعال فضای مجازی ۲۰ درصد، شبکههای تلویزیونی غیرداخلی ۱۶ درصد و پیشنهادهای گوگل ۱۵ درصد را دارند، و روزنامه با ۳ درصد و ایکس با ۲ درصد حاشیهایاند. پیامرسان هم کانال خبر است، هم ارتباط شخصی و هم توزیع محتوا؛ به همین دلیل در تحلیل ارتباطات بحران نمیتوان آن را صرفاً یک «اپلیکیشن پیام» دید.

قطعی اینترنت رفتار را متوقف نمیکند، جابهجا میکند
در دورههای قطعی اینترنت، گفتوگو با خانواده و دوستان، ورزش و پیادهروی و گشتوگذار در شهر رایجترین فعالیتهای جایگزین در همه نسلها بوده است. پس از آنها نسل Z به موسیقی، فیلم و بازی با موبایل رو آورده و در نسل X و Y آشپزی هم جزو صدرنشینان بوده است. یعنی قطعی اینترنت رفتار را متوقف نمیکند؛ آن را از فضای آنلاین به آفلاین و از پلتفرمهای خارجی به سرگرمیهای در دسترس منتقل میکند.
شیوه حفظ ارتباط هم تفاوت نسلی روشنی دارد. ۷۰ درصد نسل X و ۶۲ درصد نسل Y به تماس تلفنی تکیه کردهاند و در نسل Z بیشترین سهم از آنِ ارتباط حضوری بوده است. نکته مهمتر اینکه فقط ۲ درصد گفتهاند در این شرایط هیچ راهی برای ارتباط با خانواده و دوستان پیدا نکردهاند: شبکه اجتماعی آفلاین همچنان کار میکند و بحران دسترسی به فروپاشی ارتباط نمیانجامد.

هوش مصنوعی عادی میشود، اما رایگان نه
هوش مصنوعی در ایران در حال عادیشدن است، اما نه به شکل پرداختمحور. ۵۷ درصد ایرانیان از این ابزارها استفاده میکنند و ۹۲ درصد کاربران آنها با ChatGPT کار کردهاند (۳۴ درصد استفاده زیاد). پس از آن Google Gemini با ۱۹ درصد، دستیار بله با ۱۷ درصد و GapGPT با ۱۶ درصد قرار دارند و بقیه بسیار پایینترند. ۸۶ درصد هیچ هزینهای برای این ابزارها نکردهاند و فقط ۱۴ درصد تجربه پرداخت داشتهاند؛ ۲ درصد حتی بیش از ۲ میلیون تومان در ماه هزینه کردهاند. مدل غالب «استفاده رایگان» است و تمایل به پرداخت، حتی در نسلهای جوانتر، گسترده نیست.


کاربردها هم نسلی است. نسل Y و X بیشتر برای جستوجوی اطلاعات سراغ هوش مصنوعی میروند، در حالی که نسل Z بیشترین کاربرد را در یادگیری و آموزش، تولید محتوای تصویری، خلاصهسازی و ترجمه و تحلیل و مشاوره عمیق دارد. نسل Z روزانهترین کاربر است و نسل X بیشترین عدم استفاده و عدم قصد استفاده را دارد؛ با این حال ۲۶ درصد نسل X میخواهند سال آینده شروع کنند و ۲۰ درصد نسل Y در آستانه ورودند. تحلیل راهبردی این است که هوش مصنوعی ابتدا بهعنوان «ابزار رایگان جستوجو و یادگیری» عادی میشود و بعد میتواند به زیرساخت خدمات تبدیل شود؛ اما مدل درآمدی آن احتمالاً نه اشتراک عمومی، بلکه تبلیغات، خدمات سازمانی و ابزارهای داخلی خواهد بود.
جمعبندی نهایی
- اگر پنج یافته را کنار هم بگذاریم، تصویر روشن است. اینترنت عادی شده و شکاف در شدت حضور است: ۴۳ درصد نسل Z بیش از ۴ ساعت آنلایناند و نیمی از نسل X کمتر از ۲ ساعت؛ پس پیام ارتباطی و رسانهای را باید بر اساس شدت حضور تقسیم کرد، نه فقط سن.
- پیامرسانها با ۵۵ درصد از تلویزیون با ۳۹ درصد جلو افتادهاند و مرکز ثقل ارتباط آنلاین را دایرکت اینستاگرام و روبیکا با ۸۱ درصد استفاده تشکیل میدهند.
- صبح دیجیتال پنجرهای مشترک است، چون بیش از ۴۰ درصد هر سه نسل روز را با شبکههای اجتماعی و پیامرسانها شروع میکنند، هرچند نسل X صبحانه را هنوز با فاصله بیشتری در اولویت دارد.
- دو یافته آخر به بحران و آینده مربوطاند. در قطعی اینترنت مردم به ارتباط حضوری، تلفن، موسیقی، فیلم و بازی پناه بردهاند و فقط ۲ درصد هیچ ارتباطی برقرار نکردهاند؛ یعنی بحران دسترسی رفتار را جابهجا میکند، نه متوقف.
- و هوش مصنوعی با ۵۷ درصد استفاده، ۹۲ درصد سهم ChatGPT میان کاربران و ۸۶ درصد کاربر بدون پرداخت، در مسیر عادیشدنِ رایگان است؛ نسل Z روزانهترین کاربر آن و نسل X مقاومترین گروه در برابر آن است.
منبع داده ها: گزارش سالانه یکتانت در 140