مصطفی نوری زاده، استاد دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران در گفت و گو با خبرنگار اقتصادی جماران، به تشریح دلایل نگرانی انسانها از تزریق واکسنها پرداخت و اظهار کرد: ترس و تردید بشر از واکسیناسیون موضوع تازهای نیست و تقریباً از زمان پیدایش نخستین واکسنها وجود داشته است. بخشی از این نگرانیها به ترس طبیعی انسان از ورود یک ماده خارجی به بدن، عوارض احتمالی، بیاعتمادی به شکستهای دارویی و نهادهای بهداشتی و بخشی دیگر به باورهای فرهنگی و اطلاعات نادرست مربوط میشود. از سوی دیگر، انسان معمولاً خطرات قابل مشاهده و فوری را بیشتر از خطرات احتمالی و نامرئی درک میکند. برای مثال، ممکن است والدین از تب خفیف کودک پس از واکسن نگران شوند، اما احتمال ابتلای او به بیماریهایی مانند سرخک، سیاهسرفه یا فلج اطفال و عوارض جدی آنها را کمتر در نظر بگیرند. متاسفانه شبکههای اجتماعی نیز با انتشار داستانهای شخصی، تصاویر تکاندهنده و اطلاعات بدون پشتوانه علمی، گاهی این نگرانیها را تشدید و انسانها را ترغیب به این تفکر می کنند که عده ای می خواهند با تولید و تزریق واکسن ما رو بکشند حال باید دید چه سودی از ترساندن مردم نصیب آنها خواهد شد.
این استاد دانشگاه در ادامه بیان کرد: مخالفت با واکسیناسیون تقریباً همزمان با پیدایش واکسن آغاز شد. ادوارد جنر در سال ۱۷۹۶ با استفاده از ویروس آبله گاوی، روشی برای پیشگیری از آبله انسانی معرفی کرد. این دستاورد یکی از نقاط عطف تاریخ پزشکی بود که متاسفانه از همان ابتدا با مقاومتهایی مواجه شد. در قرن نوزدهم، بهویژه در انگلستان، گروههایی علیه واکسیناسیون اجباری شکل گرفتند. برخی افراد معتقد بودند واکسن با آزادی فردی و باورهای مذهبی آنها تعارض دارد و برخی نیز از عوارض احتمالی آن میترسیدند. در سالهای بعد، انتشار ادعاهای نادرست درباره ارتباط واکسنها با بیماریهایی مانند اوتیسم، نگرانیها را افزایش داد. با این حال، مطالعات گسترده علمی ارتباط علّی میان واکسنها و اوتیسم را تأیید نکردهاند.
هیچ دارو یا مداخله پزشکی نمی تواند صد در صد بدون عارضه باشد
اما از طرفی هر اتفاقی پس از تزریق واکسن الزاما ناشی از واکسن نیست
وی گفت: هیچ دارو یا مداخله پزشکی را نمیتوان صددرصد بدون عارضه دانست. واکسنها نیز از این قاعده مستثنا نیستند. شایعترین عوارض واکسن ها معمولاً درد، قرمزی و تورم محل تزریق، تب خفیف، خستگی و بدندرد هستند که اغلب طی مدت کوتاهی برطرف میشوند. در موارد بسیار نادر، واکنشهای جدی مانند حساسیت شدید یا برخی عوارض اختصاصی وابسته به نوع واکسن ممکن است اتفاق بیفتد..
از طرف دیگر، هر اتفاقی که پس از تزریق واکسن رخ دهد، الزاماً ناشی از واکسن نیست. برای مثال، اگر فردی چند روز پس از واکسیناسیون دچار یک بیماری شود، صرفاً همزمانی این دو اتفاق، رابطه علت و معلولی را ثابت نمیکند. به همین دلیل، نظامهای نظارتی پزشکی، عوارض احتمالی را ثبت و بررسی میکنند.
شایعات واکسنهای کرونا از دروغ تا واقعیت
واکسن های کرونا وارد DNA نمی شوند / عوارض نادری در التهاب عضله قلب داشتیم
نوری زاده بر این باور است که دوران کرونا یکی از بزرگترین نمونههای انتشار اطلاعات نادرست در تاریخ پزشکی معاصر بود. در آن دوران، برخی افراد ادعا میکردند واکسنهای کرونا باعث مرگ گسترده مردم میشوند، میکروچیپ وارد بدن میکنند، افراد را تحت کنترل قرار میدهند یا با ایجاد خاصیت مغناطیسی، آهنربا را به محل تزریق میچسبانند.
لازم به توضیح است هیچ شواهد علمی معتبری برای وجود میکروچیپ یا ابزار ردیابی در واکسنهای کرونا وجود نداشت. همچنین ترکیبات این واکسنها به شکلی نبود که بتوانند در محل تزریق میدان مغناطیسی ایجاد کنند. برخی نیز ادعا میکردند واکسنهای مبتنی بر فناوری mRNA ژنتیک انسان را تغییر میدهند. این ادعا هم نادرست است. mRNA واکسنهای کرونا وارد هسته سلول، یعنی محل نگهداری DNA، نمیشود و پس از انجام وظیفه خود تجزیه میشود.
حالا که چند سال از آغاز واکسیناسیون سراسری در دنیا کرونا گذشته است، میتوان با اتکا به دادههای گسترده میلیونها نفر، این ادعاها را ارزیابی کرد. البته واکسنهای کرونا نیز مانند سایر واکسنها عوارض احتمالی داشتند و برخی عوارض نادر، از جمله التهاب عضله قلب در گروههایی از دریافتکنندگان بعضی واکسنها، شناسایی و بررسی شدند. بنابراین، موضع علمی نه انکار عوارض است و نه پذیرش شایعات بی پایه و اساس، بلکه بررسی دقیق شواهد است.
نکته مهم این است که واکسن کرونا قرار نبود مانع صددرصدی ابتلا شود. هدف اصلی آن کاهش خطر بیماری شدید، بستری شدن و مرگ بود. در نتیجه، ابتلای برخی افراد پس از واکسیناسیون به معنای بیاثر بودن واکسن نیست.
واکسن با طب سنتی و استفاده از گیاهان دارویی منافات دارد؟
این استاد دانشگاه اظهار کرد: اساساً تقابل ضروری میان واکسیناسیون و طب سنتی وجود ندارد. استفاده از برخی گیاهان دارویی، تغذیه مناسب، خواب کافی و فعالیت بدنی میتواند در حفظ سلامت عمومی و بهبود برخی جنبههای عملکرد بدن مؤثر باشد. اما این اقدامات جایگزین واکسن نیستند.
باید توجه داشت که تقویت عمومی بدن با ایجاد ایمنی اختصاصی در برابر یک عامل بیماریزا تفاوت دارد. واکسن به سیستم ایمنی آموزش میدهد تا یک عامل عفونی مشخص و اختصاصی را شناسایی کند و در مواجهه بعدی، پاسخ دفاعی مناسب، سریع و در خور آن عفونت داشته باشد.
حتی اگر فردی از فرآوردههای گیاهی استفاده میکند، نباید تصور کند که این محصولات میتوانند جای واکسن سرخک، فلج اطفال، هپاتیت یا سایر واکسنهای ضروری را بگیرند. همچنین طبیعی بودن یک ماده به معنای بیخطر بودن آن نیست و فرآوردههای گیاهی نیز ممکن است عوارض یا تداخل دارویی داشته باشند.
چرا با وجود رعایت بهداشت، تغذیه مناسب و تقویت سیستم ایمنی، باز هم باید واکسن بزنیم؟
نوری زاده با اشاره به آنکه بسیاری از عوامل بیماریزا بسیار مسری هستند و حتی افراد سالم با سیستم ایمنی طبیعی نیز ممکن است به آنها مبتلا شوند خاطرنشان کرد: تغذیه مناسب و رعایت بهداشت اهمیت زیاد دارد اما نمیتواند بهتنهایی از ابتلا به بیماریهایی مانند سرخک، فلج اطفال، هپاتیت B یا سیاهسرفه جلوگیری کند. واکسیناسیون علاوه بر محافظت فردی، در کاهش انتقال برخی عفونتها و ایجاد ایمنی جمعی نیز نقش دارد. وقتی درصد مناسبی از جامعه در برابر یک بیماری ایمن باشند، زنجیره انتقال آن دشوارتر میشود و افرادی که به دلایل پزشکی امکان دریافت واکسن ندارند نیز تا حدی محافظت میشوند. کرونا بهترین مثال برای این موضوع است. افزایش سطح ایمنی در جامعه با واکسن موجب کاهش زنحیره انتقال ویروس از جامعه ای شد که مدتی قبل در کشور ما روزانه بین ۶۰۰ تا 700 جان انسانها را می گرفت.
یکی از مهمترین دستاوردهای واکسیناسیون، کاهش چشمگیر بیماریهایی است که در گذشته موجب مرگومیر و معلولیت گسترده میشدند. برای مثال، ریشهکنی جهانی آبله نتیجه یک برنامه گسترده واکسیناسیون بود.
ارتباط بین ناباروری، سرطان، اختلالات ژنتیکی و بیماریهای خودایمنی با واکسیناسیون
این محقق واکسن اظهار کرد: متاسفانه برخی ها معتقدند ارتباط مستقیمی بین استفاده از واکسنها و بیماری هایی مانند ناباروری، سرطان، اختلالات ژنتیکی و بیماریهای خودایمنی وجود دارد، این ادعاها را نمیتوان بهصورت کلی و بدون بررسی شواهد پذیرفت. برای مثال، شواهد علمی معتبر از ارتباط علّی میان واکسنها و اوتیسم حمایت نمیکنند. همچنین برای ادعای اینکه واکسنهای کرونا باعث تغییر DNA یا ناباروری میشوند، شواهد قابل اتکایی وجود ندارد.
در مورد سرطان و بیماریهای خودایمنی نیز باید هر واکسن و هر پیامد را جداگانه بررسی کرد. در مقابل، بعضی واکسنها اساساً برای پیشگیری از سرطان طراحی شدهاند. واکسن هپاتیت B با کاهش خطر عفونت مزمن میتواند از بخشی از موارد سرطان کبد پیشگیری کند و واکسن HPV نیز خطر ابتلا به سرطانهای مرتبط با ویروس پاپیلومای انسانی را کاهش میدهد. که یکی از عوامل مهم ایجاد سرطانهایی مثل سرطان رحم است.
آیا همه افراد باید همه واکسنها را دریافت کنند؟
نوری زاده در پاسخ به این سوال که آیا انسانها باید از تمام واکسن های موجود استفاده کنند گفت: خیر برخی از واکسن ها تحت شرایط خاص و زمان خاص برای برخی افراد توصیه می شود اما واکسن هایی که در تقویم واکسیناسیون هستند باید توسط کل جمعیت هدف استفاده شوند. متاسفانه جبهه هایی که علیه واکسنها شکل می گیرد بسیار خطرناک است. برای نمونه با اینکه سرخک در اروپا و آمریکا ریشه کن شده بود به علت عدم تزریق واکسن برای کودکان از طرف برخی از خانواده ها در آمریکا امسال ۵ کودک امریکایی به علت سرخک فوت کردند.
واکسن ها برای همیشه در بدن نمی مانند و تجزیه می شوند
وی با اشاره به نحوه آزمایش های انجام شده بر روی واکسنها بیان کرد: واکسنها پیش از دریافت مجوز، مراحل مختلفی از بررسیهای آزمایشگاهی، مطالعات حیوانی و کارآزماییهای بالینی فازهای یک، دو، سه، چهار انسانی را پشت سر میگذارند. این فرایند بهگونهای طراحی شده است که ایمنی و اثربخشی واکسن بهتدریج و با افزایش تعداد شرکتکنندگان ارزیابی شود. برای مثال در فاز یک بیست تا صد نفر، فاز دو صدها نفر، فاز سه هزاران نفر مورد آزمایش و بررسی قرار می گیرند و حتی در فاز چهار که پس از تایید واکسن است، عوارض، اثر بخشی و خطرات واکسن در جامعه مطالعه می شود و امکان دارد جلوی تزریق واکسن گرفته شود.
لازم به توضیح است یکی از نگرانیهای رایج مردم، عوارض طولانیمدت واکسن است. یعنی ممکن است برخی بر این باور باشند که واکسن امروز تزریق شود، اما چند سال بعد باعث سرطان، ناباروری یا بیماریهای مزمن شود.
برای پاسخ به این سؤال باید ابتدا یک موضوع اساسی را در زیستشناسی واکسنها درک کنیم. واکسن قرار نیست برای همیشه در بدن باقی بماند. بلکه قرار است سیستم ایمنی را آموزش دهد. بیشتر اجزای واکسن پس از انجام وظیفه خود، طی فرایندهای طبیعی بدن تجزیه، متابولیزه یا دفع میشوند.
سیستم ایمنی نیز آنتیژن واکسن را شناسایی میکند و با کمک سلولهای ایمنی و سازوکارهای پاکسازی بدن، آن را کنترل و حذف میکند و سپس حافظه ای از این پاسخ در بدن شکل می گرد تا در مواجهه های بعدی به همان عفونت پاسخ داده شود.
اگر سیستم ایمنی حافظه ایجاد میکند چرا بعضی واکسنها نیاز به یادآور دارند؟
استاد دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران گفت: حافظه ایمنی به معنای محافظت همیشگی و صددرصدی نیست. میزان آنتیبادیها ممکن است با گذشت زمان کاهش پیدا کند و قدرت محافظت نیز تحت تأثیر عواملی مانند نوع واکسن، سن فرد، وضعیت سیستم ایمنی و تغییرات عامل بیماریزا قرار بگیرد.
برای مثال، ویروس آنفلوانزا مرتب تغییر میکند و به همین دلیل واکسن آن باید متناسب با سویههای در گردش بهروزرسانی شود. در برخی واکسنهای دیگر نیز دوز یادآور برای افزایش سطح آنتیبادیها و تقویت پاسخ حافظه ایمنی توصیه میشود. در واقع، دوز یادآور به سیستم ایمنی فرصت میدهد تا دوباره با آنتیژن مواجه شود و پاسخ دفاعی خود را تقویت کند.
مهمترین پیام به افرادی که هنوز درباره واکسنها تردید دارند
نوری زاده در پایان خاطرنشان کرد: من معتقدم هیچ فردی نباید به دلیل پرسیدن سؤال یا داشتن نگرانی مورد سرزنش قرار گیرد. تردید زمانی خطرناک میشود که جای خود را به باور قطعی به اطلاعات نادرست بدهد. واکسنها محصول سالها تحقیق، آزمایش و نظارت علمی هستند و مانند هر دارو یا مداخلات پزشکی، باید فواید و خطرات آنها بهصورت واقعبینانه ارزیابی شود.
نباید فراموش کنیم که بسیاری از بیماریهایی که امروز کمتر با آنها مواجه میشویم، زمانی عامل مرگ کودکان، معلولیت و بحرانهای بزرگ بهداشتی بودند. کاهش شیوع این بیماریها به معنای بیخطر شدن آنها نیست بلکه تا حد بسیار زیادی حاصل موفقیت واکسیناسیون است.
واکسیناسیون نه یک باور شخصی، بلکه تصمیمی مبتنی بر شواهد علمی و یکی از مهمترین دستاوردهای پزشکی پیشگیرانه است. بهترین راه مقابله با ترس، سانسور سؤالها یا تمسخر افراد نگران نیست، بلکه آموزش، شفافیت و گفتوگوی علمی و دسترسی مردم به اطلاعات معتبر از منابع معتبر است. به بیان دیگر وقتی در مورد عوارض واکسن صحبت میشود باید پرسید، آیا این عارضه در مطالعات علمی معتبر گزارش شده است؟ چند نفر از دریافتکنندگان واکسن به آن مبتلا شدهاند؟ آیا میزان وقوع آن در افراد واکسینهشده بیشتر از افراد واکسینهنشده بوده است؟ آیا رابطه علت و معلولی اثبات شده یا فقط دو اتفاق همزمان رخ دادهاند؟خطر ابتلا به بیماری موردنظر و عوارض آن در مقایسه با خطر واکسن چقدر است؟ در نهایت، هدف از واکسیناسیون ایجاد ایمنی با کمترین خطر ممکن است. در نهایت هیچ مداخله پزشکی بدون ریسک نیست، اما تصمیم درست باید بر اساس مقایسه علمی منافع و خطرات گرفته شود، نه بر اساس ترس، شایعات و تجربههای فردی منتشرشده در شبکههای اجتماعی.