مراسم تکریم مفاخر تعلیم و تربیت و تجلیل از شهید والامقام دکتر سیدکمال خرازی و پیشکسوتان نظام تعلیم و تربیت، روز دوشنبه ۱۱ آبان‌ماه، با حضور جمعی از استادان دانشگاه، مدیران اجرایی حوزه آموزش و پرورش و پژوهشگران این حوزه در فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران برگزار شد.
به گزارش جماران، علی‌اکبر صالحی در این مراسم، تعلیم و تربیت را فراتر از یکی از بخش‌های اجرایی کشور و از ارکان بنیادین شکل‌گیری جامعه، تمدن، توسعه و اقتدار ملی دانست و تأکید کرد: تعلیم و تربیت صرفاً یک بخش از کشور نیست؛ بنیاد کشور است.
وی با تشبیه جامعه به درختی که استحکام و بالندگی آن به سلامت ریشه‌هایش وابسته است، گفت: اقتصاد، صنعت، سیاست و امنیت، شاخه‌های پیشرفت کشورند و ریشه همه آنها انسانی است که تربیت می‌شود. از همین رو، مهندس، پزشک و قاضی، همگی مسیر خود را از کلاس اول و در کنار معلم آغاز می‌کنند.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به اینکه نخستین کلمه نازل‌شده بر پیامبر اکرم(ص)، «اقرأ» به معنای «بخوان» است، تعلیم و تربیت را فراتر از انتقال اطلاعات و دانستنی‌ها توصیف کرد و آن را دمیدن روح آگاهی، شکوفایی فطرت و پیوند انسان با افق‌های معنایی دانست.
وی با استناد به آیه‌ای از قرآن کریم که تزکیه و تعلیم را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد، یادآور شد: اسلام نه آموزش بی‌اخلاق را می‌پذیرد و نه اخلاق تهی از دانش را؛ بنابراین، پرورش علمی و اخلاقی انسان باید هم‌زمان و در پیوند با یکدیگر دنبال شود.
صالحی همچنین حضور وزیر آموزش و پرورش و جمعی از مسئولان و شخصیت‌های علمی و فرهنگی در این مراسم را نشانه‌ای از توجه دولت به جایگاه راهبردی آموزش و پرورش دانست و بر ضرورت قرار گرفتن تعلیم و تربیت در کانون توجه برنامه‌های توسعه‌ای کشور تأکید کرد.
وی با اشاره به ریشه‌های تاریخی توجه به آموزش و تربیت در ایران، یادآور شد: اخلاقیات مبتنی بر پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک از بن‌مایه‌های فرهنگ ایرانی بوده است.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با استناد به روایت هرودوت درباره شیوه تربیت پسران ایرانی در عصر هخامنشی گفت: آنان از پنج تا بیست‌سالگی سه مهارت سوارکاری، تیراندازی و راستگویی را می‌آموختند؛ نکته‌ای که به گفته او، نشان‌دهنده جایگاه تربیت اخلاقی در کنار مهارت‌های عملی در نظام تربیتی ایران باستان است.
وی همچنین مرکز علمی جندی‌شاپور را نمونه‌ای از سنت دیرپای دانش‌ورزی و تعامل تمدن‌ها در ایران دانست و گفت این مرکز تنها محل گردآوری دانش نبود، بلکه عرصه گفت‌وگوی تمدن‌ها، ادیان و آموزش، به‌ویژه در حوزه اخلاق پزشکی، به شمار می‌رفت. به گفته صالحی، ایرانیان از دیرباز بر این باور بوده‌اند که دانش باید در خدمت آبادانی و دادگری قرار گیرد.
صالحی با اشاره به استمرار این سنت پس از ورود اسلام به ایران افزود: ایرانیان نه‌تنها دانش را کنار نگذاشتند، بلکه آن را در سایه آیینی که منادی علم و عدالت بود، گسترش دادند.
وی از نقش خواجه نظام‌الملک در تأسیس نظامیه بغداد و شکل‌گیری نهاد آموزشی سازمان‌یافته یاد کرد و ابن‌سینا، فارابی، خوارزمی، ابوریحان بیرونی، خواجه نصیرالدین طوسی و غزالی را از چهره‌هایی برشمرد که در بستر این فرهنگ علمی و تربیتی بالیدند.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی همچنین آثاری چون «قابوس‌نامه»، «اخلاق ناصری» و «گلستان» سعدی را در شمار متون برجسته‌ای دانست که در کنار ارزش ادبی، حامل آموزه‌های تربیتی‌اند.
وی با یادآوری جایگاه فردوسی در این سنت فرهنگی، بیت «توانا بود هر که دانا بود / ز دانش دل پیر برنا بود» را بیانگر باور دیرینه ایرانیان به قدرت دانایی دانست و سپس به تحولات آموزش نوین در ایران اشاره کرد.
صالحی تأسیس دارالفنون به ابتکار امیرکبیر و تلاش‌های میرزا حسن رشدیه، با وجود سنگ‌اندازی‌ها و تهدیدها، برای استقرار مدرسه نوین را از نقاط عطف تاریخ آموزش کشور برشمرد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت معرفی چهره‌های اثرگذار تعلیم و تربیت به نسل جوان، از جبار باغچه‌بان به‌عنوان پیشگام آموزش کودکان ناشنوا یاد کرد؛ شخصیتی که در روزگاری که آموزش این کودکان کمتر مورد توجه بود، برای آنان مدرسه ساخت، روش آموزشی ابداع کرد و کتاب نوشت.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی تلاش‌های باغچه‌بان را نمونه‌ای از تبدیل محدودیت‌های موجود به فرصت آموزش و شکوفایی استعدادهای کودکان دانست.
وی همچنین محمد بهمن‌بیگی را از چهره‌های ماندگار آموزش عشایری معرفی کرد که با گسترش مدرسه در میان ایل قشقایی و کوچ‌نشینان، امکان تحصیل را برای کودکانی فراهم ساخت که دسترسی آسانی به مدارس شهری نداشتند.
صالحی با اشاره به تجربه آموزشی او، این رویکرد را یادآور شد: اگر کودک نمی‌تواند به مدرسه بیاید، مدرسه باید به سوی او برود. کتاب «بخارای من، ایل من» روایتگر زندگی و تلاش‌های بهمن‌بیگی است.
وی در ادامه از توران میرهادی، پیشگام آموزش پیش‌دبستانی و ادبیات کودک، یاد کرد و بر نگاه او به ضرورت جدی گرفتن کودک و گفت‌وگوی محترمانه با او تأکید کرد. همچنین از استاد شهید مرتضی مطهری و اثر او «تعلیم و تربیت در اسلام» در پیوند دادن مباحث تربیتی با اندیشه دینی و شهید محمدعلی رجایی به‌عنوان معلمی که حتی در جایگاه ریاست‌جمهوری نیز به هویت معلمی خود افتخار می‌کرد، نام برد.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی در کنار این چهره‌های شناخته‌شده، بر ضرورت توجه به معلمان گمنامی تأکید کرد که با وجود امکانات محدود و دشواری‌های فراوان، عمر خود را صرف آموزش فرزندان این سرزمین کرده‌اند؛ آموزگارانی که گاه برای رسیدن به مدرسه مسیرهای طولانی را پیاده طی کرده یا از حقوق اندک خود برای تهیه لوازم مورد نیاز دانش‌آموزان هزینه کرده‌اند.
وی با استناد به سخنی از امام صادق(ع) مبنی بر اینکه مردم را با رفتار خود به نیکی دعوت کنید، نه صرفاً با زبان، اظهار داشت: نسل جوان بیش از آنکه به شنیدن نصیحت نیاز داشته باشد، به دیدن الگوهایی نیازمند است که به آنچه می‌گویند عمل می‌کنند. از این رو، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها، مدارس و انجمن‌هایی چون انجمن مفاخر تعلیم و تربیت باید زندگی و خدمات این بزرگان را با زبانی ساده، جذاب و قابل‌فهم به جامعه معرفی کنند؛ چراکه الگو، یکی از بی‌واسطه‌ترین راه‌های تربیت است.
صالحی در ادامه سخنان خود، یاد شماری از چهره‌های درگذشته و شهدایی را که در کنار مسئولیت‌های مختلف، دغدغه ارتقای آموزش و پرورش و دانش کشور را داشتند، گرامی داشت.
وی از استاد خود، شهید دکتر سیدکمال خرازی، به‌عنوان بنیان‌گذار علوم شناختی در ایران و از پیشگامان آموزش دیجیتال یاد کرد و با اشاره به خدمات او در عرصه دیپلماسی، گفت: دغدغه مهم خرازی برخورداری کشور از نظامی کیفی، مستحکم و فراگیر در آموزش و پرورش بود.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی همچنین به تحصیل او در مدرسه علوی و تأثیر تجربه آموزشی آن مدرسه بر معیارهای مورد نظرش در این حوزه اشاره کرد.
وی شهید دکتر علی لاریجانی را نیز دانشمندی برخاسته از حوزه فلسفه و ریاضیات توصیف کرد که در مسئولیت‌هایی همچون شورای عالی انقلاب فرهنگی، رسانه، مجلس و امنیت ملی خدمت کرده بود. لاریجانی در عرصه‌های مختلف مسئولیت، بر مبنای آموزه‌های شهید مطهری، بر پرورش انسان متوازن و رشد هماهنگ استعدادهای انسانی تأکید داشت.
صالحی همچنین یاد دو پیشکسوت آموزش و پرورش، مرحوم دکتر صدری و مرحوم مهندس علاقمندان، را گرامی داشت و خدمات آنان را بدیع و ماندگار توصیف کرد.
وی تأکید کرد: این شخصیت‌ها از میان ما رفته‌اند، اما میراث علمی و تربیتی آنان همچنان پیش روی جامعه قرار دارد.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با تشبیه دولت به باغبانی که مسئولیت مراقبت از ریشه‌های درخت را بر عهده دارد، سرمایه‌گذاری در آموزش و پرورش را ضرورتی دانست که آثار آن در کوتاه‌مدت به‌طور کامل نمایان نمی‌شود، اما ثمراتش در سال‌های آینده آشکار خواهد شد.
وی در همین زمینه از توجه و حمایت دولت و رئیس‌جمهور نسبت به آموزش و پرورش قدردانی کرد و گفت: دکتر مسعود پزشکیان به نقش ریشه‌ای این نهاد باور دارد و با وجود گرفتاری‌ها و فشارهای موجود، همراهی دولت را از آن دریغ نکرده است.
صالحی توجه رئیس‌جمهور به مدرسه، معلم و کلاس درس را پیامی روشن برای سایر دستگاه‌های اجرایی دانست و تأکید کرد که آموزش و پرورش باید در شمار اولویت‌های اصلی کشور در مسیر توسعه قرار گیرد.
وی با اشاره به اهمیت کیفیت فضای آموزشی گفت: دانش‌آموزی که در کلاسی روشن و مناسب، با میز و نیمکت سالم، کتابخانه و آزمایشگاه تحصیل می‌کند، بدون آنکه نیازی به توضیح باشد، احساس می‌کند کشور برای او اهمیت قائل است. چنین احساسی می‌تواند زمینه دلگرمی و مشارکت او در آینده کشور را تقویت کند.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی در عین حال خواستار تداوم این رویکرد و توجه بیشتر به مناطق محروم شد و تجربه مدارس عشایری محمد بهمن‌بیگی را الگویی ارزشمند برای گسترش عدالت آموزشی دانست.
وی با اشاره به شرایط امروز کشور، تحولات فناوری و پیچیدگی‌های جهانی، تأکید کرد: نظام تعلیم و تربیت باید زمینه پرورش نسلی متعهد، خلاق، وطن‌دوست و پرسشگر را فراهم آورد. چنین هدفی مستلزم تجهیز نسل آینده به دو بال سالم معنویت و دین از یک سو و دانش و خرد از سوی دیگر است.
صالحی با تأکید بر اهمیت شیوه مواجهه با مفاهیم دینی در فرآیند تربیت، یادآور شد: آشنایی با دین باید از مسیر محبت و علاقه شکل بگیرد تا فرد با شناخت و تجربه معنویت، داوطلبانه و مشتاقانه به سوی ارزش‌ها و مناسک دینی گرایش پیدا کند.
وی همچنین بر ضرورت توجه هم‌زمان به صلاحیت علمی و سلامت اخلاقی در انتخاب و تربیت معلمان تأکید کرد و افزود: در نظام‌های ارزشیابی آموزشی نباید تنها حافظه و توان بازگویی مطالب سنجیده شود، بلکه پرسشگری و مسئولیت‌پذیری دانش‌آموزان نیز باید مورد ارزیابی قرار گیرد. برخورداری از مدرک تحصیلی به‌تنهایی برای ایفای نقش تربیتی کافی نیست و معلم باید از شایستگی علمی و اخلاقی متناسب برخوردار باشد.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی در بخش دیگری از سخنان خود، معلمان، مدیران و کارکنان آموزش و پرورش را به دلیل صرف بخش مهمی از عمر خود برای تعلیم و تربیت فرزندان دیگران، شایسته قدردانی دانست و با استناد به حدیث «مَن لَمْ یَشْکُرِ الْمَخْلُوقَ لَمْ یَشْکُرِ الْخَالِقَ»، سپاسگزاری از معلمان را فراتر از یک ادب اجتماعی و بخشی از شکرگزاری در برابر خداوند توصیف کرد.
وی با یادآوری سروده احمد شوقی درباره جایگاه معلم و نیز بیت مشهور مولانا «ای برادر تو همه اندیشه‌ای / مابقی خود استخوان و ریشه‌ای»، نقش معلم را در شکل‌گیری اندیشه و شخصیت انسان برجسته دانست و گفت معلم، معمار اندیشه است؛ هرچند ممکن است در جامعه به اندازه شأن و جایگاه خود پاداش نگیرد، اما در ذهن و زندگی صدها شاگرد اثر ماندگار بر جای می‌گذارد.
صالحی تأکید کرد: تکریم معلم نباید به بیان عباراتی همچون «خسته نباشید» محدود شود، بلکه تأمین معیشت آبرومندانه و فراهم کردن شرایط مناسب زندگی برای معلمان نیز باید بخشی از نظام قدردانی از آنان باشد.
وی در جمع‌بندی سخنان خود، معلمان، مکتب‌داران، حکیمان، فرهیختگان و سربازان وطن را از عوامل اصلی ساخت و صیانت از ایران دانست و با اشاره به پایداری فرهنگی این سرزمین در برابر فراز و نشیب‌های تاریخی، گفت ریشه استواری ایران در فرهنگ غنی و تمدنی است که بر تعلیم و تربیت تکیه داشته است. در پی ویرانی‌ها و هجوم‌ها نیز مکتب‌خانه‌ها دوباره شکل گرفته و چراغ آموزش در این سرزمین روشن مانده است.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با یادآوری سخنی از رهبر شهید در دیدار جمعی از معلمان و فرهنگیان استان کرمان در اردیبهشت ۱۳۸۴ درباره جایگاه معلمی، اظهار داشت: منزلت معلمی یعنی تأثیرگذاری در روند تاریخی و مرزبندی فرهنگی یک ملت.
وی در پایان، مأموریت امروز نظام آموزشی را توجه به آموزش به‌عنوان اساس رشد کشور، تجهیز مدارس، پاسداشت جایگاه معلمان، معرفی الگوهای برجسته به نسل جوان و زنده نگه داشتن یاد چهره‌های اثرگذار علمی و تربیتی دانست و بر ضرورت تداوم حمایت دولت از مسیر ارتقای آموزش و پرورش تأکید کرد.
صالحی در پایان با بهره‌گیری از استعاره ریشه و درخت، بار دیگر بر جایگاه معلم در ساخت آینده کشور تأکید کرد و گفت: اگر ریشه را آب بدهیم، درخت خودش شاخه می‌دهد و آب این ریشه، معلم است.
