در پی ابلاغ قانون جدید انتخابات شوراهای اسلامی، براساس مواد ۲۱ تا ۲۵ قانون انتخابات شوراها، چگونگی برگزاری انتخابات تناسبی در حوزههای انتخابیه با جمعیت بیش از ۵۰۰ هزار نفر، تشریح شد.
به گزارش جماران، انتخابات شوراهای اسلامی کشور به استناد تبصره ماده ۲۵ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، در دوره هفتم فقط در حوزه انتخابیه تهران، ری و تجریش و از دوره هشتم به بعد، در تمامی حوزههای انتخابیه دارای بیش از ۵۰۰ هزار نفر جمعیت بهصورت تناسبی برگزار خواهد شد؛ موضوعی که قرار است نخستینبار در نظام انتخاباتی کشور به اجرا گذاشته شود.
بهمنظور آگاهی عمومی با این شیوه از انتخابات و بهرهبرداری مردم، احزاب و گروههای سیاسی، مجموعه پرسش و پاسخهای حقوقی و اجرایی درباره نحوه برگزاری انتخابات تناسبی تهیه شده است که در اختیار مخاطبان قرار میگیرد.
۱) انتخابات فهرستی(تناسبی) چیست؟
در انتخابات فهرستی (تناسبی)، احزاب و جبهههای سیاسی قانونی که از وزارت کشور مجوز لازم را کسب نمودهاند، در مهلت زمانی مقرر در قانون انتخابات شوراها، اقدام به ارائه و ثبت فهرست انتخاباتی به میزان کرسی مورد نیاز حوزه انتخابیه نموده، که این فهرستها به تناسب آرایی که در نتیجه انتخابات به دست میآورند، از کرسیها سهم کسب میکنند.
۲) تفاوت انتخابات فهرستی با قانون قبلی انتخابات شوراهای اسلامی کشور چیست؟
در قانون قبلی انتخابات شوراها، اکتساب رأی به صورت اکثریت نسبی بوده به گونهای که پس از رتبهبندی تمامی نامزدها، منتخبین به ترتیب بیشترین رأی، به میزان کرسی مورد نیاز، یک کرسی کسب مینمودند. در انتخابات فهرستی، طبق محاسباتی که در قانون آمده، هر فهرست به تناسب میزان رأیی که کسب نموده است، تعداد کرسی معینی به آنها تعلق میگیرد. البته به استناد تبصره ماده ۲۵ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، انتخابات فهرستی در دوره هفتم در حوزه انتخابیه تهران، ری و تجریش و از دوره هشتم در همه شهرهای بیشتر از ۵۰۰ هزار نفر جمعیت، برگزار خواهد شد.
۳) دلیل تغییر قانون قبلی شورا و برگزاری انتخابات فهرستی چیست؟
با برگزاری انتخابات به صورت فهرستی، به اکثر فهرستها که دارای گرایشهای مختلف سیاسی هستند، امکان کسب کرسی فراهم میگردد و امکان اینکه از هر گرایشی وارد شورای اسلامی شوند بیشتر خواهد بود. در قانون قبلی، طی دورههای گذشته فهرستها به صورت غیر رسمی منتشر میگردید و اغلب تنها نامزدهای یک فهرست وارد شورا میشدند.
۴) آیا در انتخابات فهرستی (تناسبی)، احزاب جدید و فهرستهای کوچک هم امکان حضور در انتخابات و کسب کرسی را پیدا میکنند؟
بله، به استناد ماده ۲۱ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور؛ تمامی احزابی که مجوز لازم را از وزارت کشور داشته باشند، امکان حضور در انتخابات فهرستی و ارائه فهرست را دارند، ولیکن با توجه به اینکه در هفتمین دوره انتخابات شوراهای اسلامی کشور مقرر است فقط در حوزه انتخابیه تهران، ری و تجریش که تعداد کرسیهای این حوزه ۲۱ کرسی است، نظام انتخابات فهرستی برگزار گردد، میبایست فهرست آنها حداقل ۱۴ نفر عضو داشته باشد در غیر این صورت فاقد حدنصاب قانونی است و اعضای آن باید به صورت منفرد به رقابت انتخاباتی بپردازند.
۵) آیا در انتخابات فهرستی یک فرد میتواند هم عضو یک فهرست باشد و هم به صورت مستقل نامزد باشد؟
خیر، به استناد بند ۱ ماده ۲۱ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، هر فردی که برای نامزدی شورا ثبتنام کرده است، پس از تأیید صلاحیت، یا به صورت عضوی از یک فهرست و یا به عنوان یک نامزد منفرد میتواند به رقابت انتخاباتی بپردازد. لازم است شهروندان بدانند چنانچه فقط به یک فرد یا چند فرد که عضو فهرست میباشند رأی بدهند، یک رأی به سبد آن فهرست افزوده خواهد شد و باعث میشود تراز آن فهرست نیز به تناسب فهرستهای دیگر بالا برود.
۶) مسئولیت قانونی فهرستهای انتخاباتی با چه کسی است؟
به استناد ماده ۲۱ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، فهرستهای انتخاباتی توسط دبیران کل احزاب، جبههها و یا ائتلافهای انتخاباتی و یا نمایندههای تامالاختیار آنان که قبلا بایستی به وزارت کشور معرفی شده باشند، به هیأت اجرایی شهرستان که در این دوره فرمانداری تهران میباشد ارائه میگردد. هیأت اجرایی موظف است به استناد ماده ۱۰ آییننامه اجرایی قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، شاخصهای ذیل را در فهرستهای ارائه شده بررسی نموده و پس از تأیید نهایی به استناده ماده ۱۱ آییننامه مزبور، نام فهرست و اعضای آن را در آگهی اسامی نامزدهای حوزه انتخابیه درج نماید.
۱- صحت تأییدیه اعضای یک فهرست جهت حضور در آن فهرست.
۲- عدم عضویت یک فرد در بیش از یک فهرست.
۳- به حد نصاب رسیدن فهرست به میزان حداقل دو سوم کرسیهای مورد نیاز آن حوزه.
۴- عدم تکرار نام نامزد در یک فهرست.
۵- عدم استفاده از عناوین یا عنوان غیرمجاز برای فهرست.
۶- عدم حضور داوطلبان فاقد صلاحیت در فهرست.
۷) آیا احزاب میتوانند بدون اجازه نامزد، نام او را در فهرست انتخاباتی خود درج و به فرمانداری ارائه دهد؟
به استناد تبصره ۳ ماده ۸ آیین نامه اجرایی قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور حضور نامزدها در فهرستهای انتخاباتی منوط به رضایت و تأییدیه رسمی همه نامزدهاست. این تأییدیه به معنای اعلام حضور خود نامزد در فهرست و همچنین تأیید حضور سایر اعضاء در همان فهرست هم میباشد.
۸) اگر بعد از شروع هفتمین دوره شورا، یکی از منتخبین که عضو فهرست بوده فوت نماید و یا به هر دلیلی سلب عضویت شود و یا استعفا دهد، جایگزین او چگونه انتخاب می شود؟
به استناد بند الف ماده ۲۶ آیین نامه اجرایی قانون انتخابات شوراها چنانچه فرد مستعفی، سلب عضویت شده یا فوتی، عضو فهرست انتخاباتی باشد،
فرد جایگزین و علیالبدل او میبایست عضو همان فهرست به ترتیب بالاترین رای براساس تعداد کرسی علیالبدل اختصاص یافته باشد. در غیر این صورت نامزد عضو فهرستهای دیگر یا نامزد منفردی که بالاترین رای را کسب کرده، جایگزین او میشود.
۹) آیا نامزدهایی که عضو فهرست هستند، کد نامزدی جداگانه هم به آنها تعلق میگیرد؟
به استناد ماده ۱۸ آیین نامه اجرایی قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور به منظور جلوگیری از تخلفات و خطاهای احتمالی و نیز تسهیل در شمارش آراء و امر نظارت، حفظ آرای واقعی مردم و جلوگیری از تضییع حقوق نامزدها، وزارت کشور برای هر نامزد انتخابات اعم از منفرد یا عضوی از یک فهرست انتخاباتی، یک شناسه منحصر به فرد تخصیص میدهد. هر فهرست انتخاباتی نیز به صورت مستقل دارای یک شناسه است. اختصاص شناسه به نامزدها و فهرستها توسط سامانه انتخابات وزارت کشور انجام میپذیرد و از طریق فرمانداران و بخشداران در اختیار احزاب، جبههها و نامزدها قرار میگیرد.
۱۰) آیا نامزدهای عضو فهرست میتوانند بهطور جداگانه ستاد تبلیغاتی تشکیل داده و تبلیغات انتخاباتی بپردازند؟
به استناد تبصره ۲ ماده ۹۲ آییننامه اجرایی قانون انتخابات شوراها؛ افراد حاضر در فهرستها میتوانند بصورت مستقل نیز ستاد انتخاباتی داشته باشند.
۱۱) رأی شهروند به فرد است یا فهرست؟
به استناد ماده ۲۳ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، در دوره هفتم انتخابات، شهروندان در حوزه انتخابیه تهران، ری و تجریش میتوانند به یک لیست کامل ۲۱ نفره رأی دهند، یا به اندازه ۲۱ نفر به نامزدهای انفرادی رأی دهند. همچنین میتوانند بشکل ترکیبی هم رأی دهند، به این صورت که هم میتوانند به نامزدهای منفرد و هم به نامزدهایی از فهرستهای مختلف رأی دهند. در این صورت رأی آن نامزد فهرستی برای آن فهرست هم لحاظ خواهد شد.
۱۲) اگر یک حزب یا جبهه سیاسی پس از انتخابات منحل شود یا نماینده آن از حزب خارج شود، وضعیت کرسی او چه خواهد شد؟
به استناد ماده ۱۳ آییننامه اجرایی قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور با توجه به اینکه حضور نامزدها در یک فهرست منوط به عضویت آنها در آن حزب یا جبهه نیست، لذا فرد منتخب به فعالیت خود در شورا ادامه خواهد داد.
۱۳) آیا نامزد میتواند به طور مستقل در انتخابات شرکت کند؟
بله، به استناد ماده ۲۱ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور هر نامزد عضویت در شورای اسلامی شهر، پس از تأیید صلاحیت، میتواند به صورت نامزد منفرد (مستقل) یا عضوی از یک فهرست، در انتخابات با دیگر نامزدها رقابت کند.
۱۴) سهم هر فهرست از کرسیها چگونه محاسبه میشود؟
به استناد ماده ۲۴ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، سهم تعداد کرسیهای هر فهرست، از تقسیم کل آرای آن فهرست بر کل آرای صحیح ضربدر تعداد کرسیهای مورد نیاز آن حوزه انتخابیه بهدست میآید.
برای بدست آوردن کل آرای فهرست: مجموع آرای هر نامزد عضو فهرست انتخاباتی که یا به صورت انفرادی کسب نموده یا از طریق آرایی که از فهرست کسب کرده است، حاصل میشود. به عبارتی مجموع آرای نامزدهای یک فهرست کل آرای آن فهرست محسوب میشود.
برای بدست آوردن آرای صحیح حوزه انتخابیه: از مجموع کل آرای فهرست و آرای نامزدهای منفرد به دست میآید.
۱۵) اگر سهم تعداد کرسیهای اختصاص یافته به یک فهرست، اعشاری شود، عدد به دست آمده چگونه گرد میشود؟
عدد به دست آمده به هیچ وجه گرد نمیشود. به استناد بند ۳ ماده ۲۴ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، در محاسبه سهم تعداد کرسیهای هر فهرست در ابتدا تخصیص سهم براساس عدد صحیح فهرستها میباشد؛ سپس کرسیهای توزیعنشده با رعایت سقف تعداد کرسیهای اعضای اصلی حوزه انتخابیه، بین فهرست یا فهرستها به ترتیب از بالاترین سهم که عدد صحیح و اعشار آنها بیشتر از سایر فهرستها میباشد به صورت یک به یک اختصاص داده میشود.
۱۶) اگر یک فهرست رأی کافی نیاورد چه میشود؟
پس از تخصیص سهم به فهرستها (که از تقسیم کل آرای آن فهرست بر کل آرای صحیح ضربدر تعداد کرسیهای مورد نیاز آن حوزه انتخابیه بهدست میآید)، هر فهرست دارای یک عدد صحیح و اعشار خواهد شد، لذا چنانچه فهرستی دارای عدد صحیح کمتر از ۱ (به عنوان مثال ۷۴/۰ ) باشد با توجه به اینکه عدد صحیح آن صفر است، هیچ سهمی به آن فهرست تعلق نمیگیرد و به عبارتی رأی کافی را کسب ننموده است.
۱۷) آیا در انتخابات فهرستی، نامزدهایی که عضو هیچ فهرستی نیستند و به صورت منفرد در انتخابات شرکت کردهاند شانسی برای کسب کرسی در شورا دارند؟
بله، به استناد بند ۳ ماده ۲۴ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، در این دوره از انتخابات چنانچه نامزد و یا نامزدهای منفردی پس از رتبهبندی کل نامزدها، جزو ۲۱ نفر نخست باشند، با رعایت سهم بدست آمده (در این مرحله نامزدهای منفرد به عنوان یک فهرست تلقی شده و سهم آنان محاسبه میگردد) به ترتیب رأی بیشتر، عضو منتخب شناخته شده و کرسی کسب مینمایند. ولیکن چنانچه پس از تخصیص سهم، مثلا کسب سهم ۴۰/۳ که عدد صحیح آن نشاندهنده ۳ سهم میباشد، نامزد منفردی جزو ۲۱ نفر نخست نباشد سهمی به آنان تعلق نمیگیرد.
لازم به ذکر است به استناد بند ۲ ماده ۲۵ قانون مذکور، پس از تخصیص سهم کرسی برای اعضای علیالبدل به هر فهرست، فهرستی که دارای عدد صحیح نباشد و یا تعداد کافی را نداشته باشد، تعداد اعضای علیالبدل باقیمانده با رعایت سقف تعداد اعضای علیالبدل به ترتیب بیشترین رأی به نامزدهای باقیمانده منفرد اختصاص داده میشود.
۱۸) اگر در شمارش آرا و محاسبه سهم کرسیها اشتباه شود چه میشود؟
در انتخابات هفتمین دوره شوراهای اسلامی کشور که در سالجاری برگزار میشود مقرر است تمامی فرآیندها اعم از اخذ رأی، شمارش، تنظیم صورتجلسه، تجمیع، محاسبه آرای فهرستها و تخصیص سهم به آنها به صورت کاملا الکترونیکی برگزار گردد، لذا امکان محاسبه اشتباه آراء در این صورت وجود ندارد. ولیکن چنانچه دستگاه اخذ رأی الکترونیکی در شعبی از شعبات به هر دلیلی دچار مشکل شده و فرآیند اخذ رأی از حالت الکترونیکی خارج گردد، ادامه رأیگیری به صورت نیمه الکترونیکی (صدور تعرفه کاغذی) ادامه مییابد.
همچنین قانون برای نمایندگان نامزدها نیز در صورت مشاهده تخلف، امکان اعلام اعتراض به فرآیند انتخابات و بازشماری آرا را پیشبینی کرده است.
۱۹) آیا برگه رأی در انتخابات تناسبی متفاوت است؟
بله، با توجه به برگزاری انتخابات تمام الکترونیکی، دستگاههای اخذ رأی الکترونیکی به گونهای طراحی شده که رأیدهندگان میتوانند نوع رأیدهی را انتخاب نمایند. در صورت برگزاری اخذ رأی به صورت دستی نیز تمهیدات لازم اندیشیده شده، تعرفهها به گونهای طراحی شدهاند که قسمتی برای نوشتن نام فهرست و ذیل آن جدولی به تعداد کرسیهای حوزه انتخابیه برای نوشتن نام افراد به تعداد مورد نیاز طراحی شده است. این نکته قابل توجه است که چنانچه رأیدهنده نام فهرستی را در قسمت فهرست درج نماید و همزمان اسامی تعدادی نامزد اعم از فهرستی و منفرد را در جدول اسامی درج نماید، فقط فهرست نوشته شده خوانده میشود و اسامی جدول ذیل آن در آرا لحاظ نمیگردد.
۲۰) اگر نامزد از فهرست خارج شود، تکلیف رأی او چیست؟
طبق بند ۲ ماده ۲۱ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، خروج نامزد از فهرست فقط تا ۵ روز قبل از شروع تبلیغات انتخاباتی نامزدها امکانپذیر میباشد، چنانچه نامزد طی موعد مقرر اقدام به خروج از فهرست نماید پس از آن به عنوان نامزد منفرد (مستقل) به رقابت انتخاباتی ادامه خواهد داد و اجازه وارد شدن به فهرست دیگری را ندارد.
۲۱) آیا یک حزب میتواند هر اسمی برای فهرست خود انتخاب کند؟
خیر، به استناد تبصره بند ۳ ماده ۲۱ قانون انتخابات شوراها شاخصهایی درنظر گرفته شده که هیأت اجرایی حوزه انتخابیه مربوطه موظف به بررسی و تأیید و یا رد عنوان فهرست می باشد، اهم شاخصها عبارتند از:
• عدم استفاده از عنوان وهنآمیز یا مغایر با شئون دینی یا فرهنگی یا نامناسب برای عنوان فهرست
• عدم استفاده از عناوین دارای دلالتهای قومی، قبیلهای، نژادی یا مانند آن برای عنوان فهرست
• استفاده از عناوینی که منع قانونی دارد یا توسط دستگاهها و نهادهای عمومی موضوع ماده (۵) قانون خدمات کشوری منع شده
• عدم استفاده از عناوینی که توسط فهرستهای دیگر مورد استفاده قرار گرفته است و یا عناوین مشابه که عرفا موجب اشتباه میشود
۲۲) آیا یک نامزد میتواند در چند فهرست قرار گیرد؟
به استناد بند ۲ ماده ۲۱ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، عضویت هر نامزد انتخاباتی در بیش از یک فهرست ممنوع است.
۲۳) وزارت کشور چگونه از اشتباه در محاسبه جلوگیری میکند؟
با توجه به اینکه قانون، وزارت کشور را در زمینه نوسازی شیوههای اخذ رأی و شمارش آرا و استفاده از فناوریهای نوین، مکلف کرده است، وزارت کشور از طریق طراحی و ساخت دستگاههای تمام الکترونیک اخذ رأی که عوامل انسانی در آن دخیل نبوده و تمامی مراحل اعم از اخذ رأی، تجمیع و سهمبندی فهرستها از طریق سامانه انتخابات انجام میشود و همچنین تمامی مجریان انتخابات آموزش لازم را در این خصوص سپری کردهاند. لازم به ذکر است چنانچه دستگاه اخذ رأی الکترونیکی در شعبی از شعبات به هر دلیلی دچار مشکل شده و فرآیند اخذ رأی از حالت الکترونیکی خارج گردد و رأیگیری به صورت نیمه الکترونیک (صدور تعرفه کاغذی) ادامه یابد، وزارت کشور دوره های مورد نیاز آموزشی را برای مجریان برگزاری انتخابات بالأخص اعضای شعب اخذ رأی برگزار نموده است.
۲۴) آیا مردم باید قبل از انتخابات آموزش ببینند؟
با توجه به اینکه این دوره از انتخابات با دورههای قبل متفاوت بوده و مقرر است تمام الکترونیکی برگزار گردد و همچنین در حوزه انتخابیه تهران، ری و تجریش به صورت تناسبی و فهرستی برگزار گردد، وزارت کشور تمهیدات لازم جهت آموزش عمومی از طریق موشنگرافی و فیلمهای آموزش را اندیشیده است.
۲۵) اگر شهروند به نتیجه انتخابات اعتراض داشته باشد چه میشود؟
به استناد ماده ۶۸ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور و ۱۱۲ آئیننامه اجرایی آن، هر شخص حقیقی و حقوقی می تواند تا ۲ روز پس از اعلام نتیجه اخذ رأی انتخابات، شکایت خود را به هیأت اجرایی تحویل دهد، شکایات واصله در جلسه مشترک هیأتهای اجرایی و نظارت مربوطه مورد بررسی قرار گرفته و هیأت اجرایی پیشنهاد خود را جهت طی مراحل بعدی، به هیأت نظارت مربوطه ارسال نماید.
۲۶) آیا شهروندان میتوانند از سوابق و برنامههای فهرستها و نامزدها مطلع شوند؟
بله، وزارت کشور سامانهای را طراحی کرده است که در ایام منتهی به انتخابات، جهت بهرهبرداری شهروندان نشانی آن متعاقباً اطلاعرسانی خواهد شد. در این سامانه، شهروندان میتوانند اطلاعاتی از جمله مشاهده اخبار و اطلاعیههای انتخاباتی، مشاهده و بررسی اطلاعات نامزدها و احزاب، مشاهده فهرست منتخب برای دسترسی و بررسی آسانتر نامزدهای مورد نظر و حتی یافتن شعب اخذ رأی نزدیک را در آن سامانه مشاهده نمایند.
