جماران-آن چه در پی می آید متن کامل جلسه دوم درس گفتار تهذیب اخلاق است که توسط استاد دکتر احمد عابدی، استاد عرفان و فلسفه و فقه حوزه و دانشگاه القاء شده است.در این جلسه، عابدی با بیان تاثیر بدن بر مزاج و مراج و بر نفس، بیان می دارد که نوع اعتدال انسان ها با یکدیگرمتفاوت است. وی تذکار می دهد که در تهذیب اخلاق توجه به بدن هم ضروری است چون اگر بدن فاسد باشد، توانایی حمل روح را نخواهد داشت.در ادامه متن کامل این درس گفتار از نظر خوانندگان گرامی می گذرد.
تاثیر بدن بر مزاج و مزاج بر نفس
جلسه قبل، توضیحی عرض کردم درباره این که از بدن، مزاج درست میشود؛ یعنی مزاج فرزند بدن است و از مزاج، نفس درست میشود، روح درست میشود. پس روح، زاییده ی مزاج انسان است و مزاج، زاییده بدن است. لذا، اخلاقیات، فضایل و رذایلِ روح، تحت تأثیر مزاج است و مزاج هم، تحت تأثیر بدن است. بنابراین، غذایی را که ما میخوریم، حرفهایی که ما میشنویم، چیزهایی را که نگاه میکنیم، اینها، روی مزاج تاثیر می گذارند و مزاج، روی روح، تأثیر میگذارد.
برای تهذیب نفس، ابتدا باید مزاج را معتدل کرد
پس کسی که میخواهد اخلاق خودش را یا روح را یا نفس را تهذیب بکند، باید مزاجش معتدل باشد. اعتدالِ مزاج، یک مقدارش به خورد و خوراک است، یک مقداری به استراحت است، یک مقداری به ورزش است و یک مقداری به مسائل معنوی است . اعتدال، باعث میشود که مزاج معتدل بشود.
چرا در قطب شمال پیامبری مبعوث نشد؟
این که هیچ وقت در قطب شمال، پیغمبر نبوده، با این که آدم، از زمان حضرت نوح (ع) تاکنون، اسکیموها در قطب شمال زندگی میکردند،به این علت است که آن سرمای قطب شمال، نمیگذارد انسانی که در آن جا زندگی می کند، معتدل بشود؛ لذا آن جا کسی پیغمبر نمیشود، کسی امام نمیشود. مراد این است که اعتدال، باید از همه جهت بوده باشد.
اعتدال انسان ها با یکدیگر متفاوت است
باید توجه داشت که اعتدال هر انسانی با اعتدال انسان دیگر، فرق میکند. در واقع، اعتدال همه انسان ها یک جور نیست. مثلاً ببینید چقدر یک انسان غذا بخورد، می گوییم که معتدل خورده است؟ این، بستگی دارد به این که مثلا شکم آن شخص چقدر است، معدهاش چقدر است، سنش چقدر است، فعالیتش چقدر است. یک مقدار غذایی را اگر کسی بخورد، ممکن است زیاد خورده باشد اما اگر همان مقدار را، کس دیگری بخورد، ممکن است کم خورده باشد. پس اعتدال، نسبت به افراد مختلف هم مختلف است؛ یعنی ممکن است یک منطقهایی برای من اعتدال باشد، اما آن منطقه برای شما اعتدال نباشد. آن منطقه اخلاق من را خوب میکند، همان منطقه، اخلاق شما را بد میکند. این، نکته اول بود که عرض کردیم که فضایل و رذایل روح، تحت تأثیر مزاج است و مزاج، تحت ثأثیر بدن است.
بدن مرکب روح است،اگر بدن خراب شود روح نیز خراب می شود
اگر کسی به بدن خودش خوب نرسید، روحش هم خراب میشود؛ چرا که بدن، مرکب روح است. اگر این مرکب خراب شد، روح هم خراب میشود و لذا باید به بدن هم خوب برسیم نه این که فقط به روح برسیم. به بدن باید خیلی برسیم.
آیت الله بهجت(ره) به خوردن چه چیزی توصیه می کرد؟
خدا رحمت کند آیتالله بهجت را ، خیلی زیاد تأکید میکرد که مثلاً پسته خوب بخورید یا زیاد پسته بخورید؛ به این قصد و هدف که، بدن قوی و معتدل بشود. از قدیم گفته بودند که عقل سالم، در بدن سالم است. این مطلبی بود که جلسه قبلی عرض کردم.
اولین چیز در تهذیب نفس، بررسی مسائل اعتقادی است
اما امروز، صفحه 14 و 15 از کتاب جامع السعادات، تالیف مرحوم ملا محمد مهدی نراقی را توضیح میدهیم. ببینید در تهذیب نفس، اولین چیز مسائل اعتقادی است؛ همین اصول دین، اعتقاد به توحید، اعتقاد به معاد و سایر اصول.
منکر خداوند و ملائکه، نمی تواند تهذیب نفس بکند
اگر کسی اعتقاد به خدا نداشت یا کسی اعتقاد به ملائکه نداشت، او نمی تواند تهذیب نفس کند. مرحوم نراقی میفرماید که اگر کسی، عبادت را انجام میدهد، اما انجام آن با شوق و رغبت نیست، و یا کس دیگری، فکرش، فکر بدی است، اما کارهای خوب انجام میدهد، این چنین انسان هایی نمیتوانند تهذیب نفس کنند.
تهذیب نفس چیست؟
تهذیب نفس به این است که انسان، عمل خیر را، با شوق و رغبت به عمل خیر انجام بدهد. و از گناه یا میل و رغبت دوری نماید؛ نه این که به انجام گناهی تمایل داشته باشد، اما چون خدا از آن نهی کرده، او هم به اکراه آن را ترک کند.
آن چه که در اخلاق ملکه گفته می شود، به لسان شرع ملک و فرشته نامیده می شود
بعداً بحث خواهم کرد که، آن چیزی که در اخلاق به آن ملکه میگویند، این را در لسان شرع، فرشته و ملک میگوییم. مَلَک، از خود عمل صادر نمیشود؛ یعنی این که کسی مثلاً دو سال فلان کار خیر را انجام داد، فکر کنیم که این ملکهاش شده است، این گونه نیست. این ملکه نمیشود، مگر موقعی که فکرش با آن کار باشد. یعنی مثلاً کسی، دو سال بدون علاقه نماز بخواند. این نماز به علت آن که بدون رغبت خوانده شده، در او ملکه نشده است. اما اگر کس دیگری، یک ماه نماز خوانده و البته با علاقه خوانده، این نماز در او ملکه میشود. بنابر این مطابق فرموده ی مرحوم ملا محمد مهدی نراقی، حتما لازم است که یک کار خیر، با شوق به خیر انجام شود، با علاقه به کار خیر انجام شود. کار بد هم با البته باید با تنفر از آن کار ترک و از آن پرهیز شود.
بدون ارتباط درست با ملائکه و مجردات، نمی توانیم تهذیب نفس انجام دهیم
نکته بعدی این است که در تهذیب نفس، اگر ارتباط ما با ملائکه، ارتباط با مجردات، ارتباط با این موجوداتی که خدای متعال آفریده و همه شان هم گردن من و شما حق دارند؛ رابطه درستی نباشد، نمی توانیم تهذیب نفس انجام دهیم.
ملائکه، وسائط فیضند
در واقع، ملائکه گردن ما حق دارد، لوح، قلم، عرش، کرسی اینها همه به گردن ما حق دارند؛ چون اینها وسائط فیض اند. اینها فَالْمُدَبِّراتِ أَمْرا اند. فَالْمُدَبِّراتِ أَمْرا یعنی این که ما در واقع سر سفره آنها داریم غذا میخوریم. اگر با اینها رابطه ما رابطه خوبی نباشد، تهذیب نفس نمیتوانیم بکنیم. مثالی را برمبنای سخنان نراقی عرض میکنم. البته این مثال را نراقی نزده، ولی مطلبش، مطلب مرحوم نراقی است.
علم انسان ها، به واسطه ی ملائکه است
چه کسی به بدن علم میآموزد؟ چهجوری میشود که آدم درس خوان بشود یا عالم بشود؟ آیا معلم و استاد به آدم چیز میآموزد؟ علم را همیشه میگفتند مجرد است، حرفی که از دهان معلم درمیآید، اینها مادی است. ماده که نمیتواند علت بر مجردات بشود. هیچ وقت حرف استاد، علم نیست و چیزی هم به کسی نمیآموزد. کتاب خواندن هم همین طور؛ من کتاب بگیرم دستم این چیزهایی که این جا نوشته، اینها همه مادی است، اینها همه کلماتی است که این کلمات، مادی اند. شی مادی که نمیتواند سبب یک امر مجرد بشود. یعنی نمیشود که من فقط اینها را بخوانم و عالم بشوم. ببینید نراقی در این عباراتش، در این باره چه میفرماید: فیضان أنوار العلوم علی القلوب إنما هو بواسطة الملائکة. از نظر وی، ملائکه علم به آدم میدهند.
ملائکه در خانه ای که سگ داشته باشد وارد نمی شوند
فقد قال رسول الله (ص) لَا تَدْخُلُ الملائکة بَیْتاً فِیهِ کَلْبٌ. پیغمبر فرموده است، ملائکه در خانهای که سگ باشد وارد نمیشوند. علم کار کیست؟ کار ملائکه است نه کار استاد. نه کار مباحثه است، نه کار مطالعه است، نه کار درس و بحث است. درس و بحث و کتاب و مطالعه، اینها همه معد اند نه علت؛ یعنی اینها همه زمینه فراهم میکنند.
درس و بحث و استاد، معدِّ علم آموزیند نه علت آن
بهترین شاهد بر این که استاد به انسان چیزی نمیآموزد، این است که خیلی مواقع است که شاگرد، بهتر از استاد میفهمد. اگر استاد میخواهد چیز به شاگرد بیاموزد، پس شاگرد از کجا فهمید که استاد دارد اشتباه میگوید؟ این شاهد این است که شاگرد، از جای دیگر، مطلب را فهمیده، نه از حرف استاد؛ و الا اگر حرف استاد بود که استاد خودش دارد اشتباه میگوید. گاهی دو نفر، با استعداد مساوی، سر یک کلاس مینشینند، یکی بیشتر میفهمد، یکی کمتر. استاد که یک جور گفت، هر دو هم که یک جور شنیدند، استعدادشان هم یک اندازه بود پس یکی بیشتر میفهمد یکی کمتر، معلوم میشود که استاد به کسی چیزی نمیآموزد. اینها همه مدبرات اند. هر کس ارتباطش با ملائکه بیشتر باشد، بیشتر میفهمد. هر کس ارتباطش کمتر، کمتر میفهمد. این حالا نمونه ای بود وگرنه شواهد خیلی زیاد است. استدلال عقلی و فلسفی هم دارد ولی حالا استدلالهایش را کاری نداشته باشیم.
تهذیب نفس ناطقه، اولین قدم است
اگر که ما میخواهیم تهذیب نفس بکنیم، اولین چیز در تهذیب نفس، تهذیب نفس ناطقه است؛ این که بفهمیم با خلق خدا چگونه برخورد کنیم؟ نوع معاشرت با مردم چگونه باشد؟ معاشرت ما با خدای متعال و با ملائکه چگونه باشد؟ ما هر روز چقدر با ملائکه سر و کار داریم؟ این که این همه میگفتند چهار فرشته، فرشته های اصلی اند: جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل، این به خاطر این که چهار کار، کارهای اصلی دنیا اند. علم و معرفت کار جبرئیل (ع)، رزق و کار و کسب و این جور چیزها کار میکائیل، این که زمین زنده بشود، درختها زنده بشود و آن درخت میوه بدهد آن کار رونق پیدا بکند، اینها کار اسرافیل هست. زمستان شدن و چشمه خشکیدن و درخت خشکیدن و فلان هم کار عزرائیل است.
جبرائیل،عززائیل، اسرافیل ومیکائیل چهار فرشته اصلی
یعنی این چهار تا کار اصلی ،کار این چهار فرشته ی اصلیِ خدای متعال است؛ هر چه ما ارتباطمان با اینها بیشتر باشد، آن وقت بهتر میتوانیم تهذیب نفس بکنیم. یک بخشی از تهذیب نفس، مربوط به نفس ناطقه است. یک مقداری مربوط به نفس غضبیه است، یک مقداری مربوط به نفس شهویه است.که همه آن ها با این چهار فرشته بزرگ خدای متعال، ارتباط دارند.
اسرافیل حجاب خدا است
چرا در روایات همیشه میگوید اسرافیل حجاب خداست نه جبرئیل نه میکائیل، اسرافیل حجاب خداست این یعنی چی؟این روایات خیلی زیاد است، شاید ده بیست تا روایت در بحارالانوار هست که میفرماید اسرافیل حجاب خداست. اگر کسی ارتباطش با جبرئیل بیشتر شد، جبرئیل به او بیشتر میدهد. کسی که ارتباطش با جبرئیل کم شد، جبرئیل به او کم میدهد. مسلمان و غیر مسلمان هم نداریم. اگر جبرئیل (ع) از یک کاری بدش میآید، من هم آن کار را انجام دادم، قطعاً جبرئیل به من کمتر عنایت خواهد کرد و رابطهاش با من کم میشود. اگر جبرئیل (ع) از یک کاری خوشش میآید، ما آن کار را زیاد انجام دادیم، جبرئیل به این آدم بیشتر خواهد داد. این را از روایات میشود فهمید که این فرشته، علاقهاش به چی است و ارتباطش بیشتر با چیست؟
کسی که گناه می کند، فهمش خراب می شود
در ادامه مرحوم نراقی، چند آیه و حدیث هم میآورد درباره این که کسی که گناه بکند، فهمش خراب میشود. بعد توضیح میدهد و میگوید کسی که خیلی دنبال پول برود، کم فهم میشود. کسی که مثلاً فرض کنید که دنبال عنوان و مقام و ریاست باشد، کسی که خودش را ببیند این درس خوان نمیشود. نمونههای خیلی زیادی هم در تاریخ داریم آن کتاب آداب المشق میرعماد قصههای خیلی خوبی در این باره دارد. یا کتاب جامع الحکایت عوفی آن هم در این زمینه چندتا قصه تاریخی دارد. شهیدثانی هم در کتاب منیة المرید این را از شعر نقل میکند: شکَوْتُ إلَى وَکِیعٍ سُوءَ حِفْظِی فَأرْشَدَنِی إلَى تَرْکِ المعَاصی به وَکِیع گفتم که حافظهام خوب نیست، گفت کم گناه بکن، حافظهات خوب میشود. پس بحث امروز این شد که ارتباط با ملائکه، ارتباط با مجردات با لوح با قلم، کرسی، عرش باعث علم آموزی می شود. مثلاً شما بینید عرش یعنی چی؟ حامل عرش یعنی چی؟ مستوای عرش یعنی چی؟ این که مثلاً میگویند امیرالمؤمنین، حامل عرش شد، این یعنی چی؟ فاطمه زهرا حامل عرش خداست این یعنی چی؟ بعضی جاها میگویند که پنج تن (ع) و پیغمبران اولوالعزم اینها حامل عرش خدا هستند اینها یعنی چی؟ یا مثلاً در سوره حمد میگوید که عرش خدا را روی دوش رحمان و رحیم و مالک و الله هست این یعنی چه؟ کسی در این باره ها فکر بکند اینها روی تهذیب نفس بسیار موثر هست. عرض کردم بخش اول تهذیب نفس مربوط به قوه عاقله است که آن بقیه تحت تدبیر این قوه قرار بگیرد.
ادامه دارد..