جماران-آن چه در پی می آید، جلسه اول از درس گفتارهای تهذیب اخلاقِ حجة الاسلام دکتر احمد عابدی، مدرس حوزه و دانشگاه است که در سال 91 برگزار شده است. در این جلسه، عابدی ابتدا تذکار می دهد که اخلاق چیزی متفاوت از عرفان و سیر و سلوک است. وی اخلاق را جمع خلق و به این معنا می داند که کارها به صورت ملکه، از انسان صادر شود. وی با توجه به تفاوت انسان ها از لحاظ خلقی، بیان می دارد که نیاز انسان ها به اخلاق نیز در هر انسانی متفاوت است. عابدی، مردم را در پذیرش مسائل و نکات اخلاقی، متفاوت از یکدیگر می داند. به همین علت است که برخی با شنیدن یک نکته اخلاقی آن را در زندگی خود رعایت می کنند و برخی، به رغم گوش دادن های مکرر به نصایح اخلاقی، در آن ها اثر نمی کند. وی تذکار می دهد که در سلوک اخلاقی، باید توجه داشته باشیم که نخواهیم صفات رذیله را به کلی نابود و ریشه کن کنیم؛ بلکه هدف باید این باشد که آن هارا تحت سلطه عاقله دربیاوریم. لذا از نظر وی، خشم هایی که تحت تاثیر قوه عاقله باشند، البته ممدوحند. در ادامه، عابدی بیان می دارد که آب و هوا در شکل گیری مزاج آدمی دخیلند و ضمن تعریف مزاج، اخلاق آدمی را تحت تاثیر مزاج می داند و تاکید می کند که انسان باید با رعایت دستورات شرعی و دینی، در بهبود مزاج خود بکوشد. از نظر عابدی برای اصلاح نفس، ابتدا باید از اصلاح مزاج خود آغازکنیم. وی بیان می دارد که انسان ابتدا باید از علومی که آموخته شروع کند و ببیند که این علوم او را به خدا نزدیک کرده یا دور ساخته است. از نظر وی علم واقعی، انسان را زاهد تر می کند.
در ادامه، متن کامل جلسه نخست این درس گفتار، ارائه می شود.
تفاوت اخلاق و عرفان
اولاً که اخلاق غیر از موعظه و نصیحت هست. موعظه و نصیحت چیز دیگری است.اخلاق همچنین، غیر از سیر و سلوک و غیر از عرفان هست؛ یعنی نه عرفان اخلاق میشود و نه اخلاق عرفان میشود.این ها دو چیز هستند. سیر و سلوک یک چیز است و اخلاق چیز دیگری.
معنای اخلاق
اخلاق جمع خلق است و معنای خلق این است که کارها به صورت ملکه از انسان صادر شود. این را اخلاق میگوییم. اگر یک کاری ملکه آدم شده باشد، این کار اخلاق میشود؛ یک وقت اخلاق خوب هست یک وقت هم اخلاق بد.
تفاوت انسان ها باهم
مردم بسیار با هم متفاوتند. می خواهم درباره ی تفاوتهای اخلاقی سخن بگویم. ولی اول ببینید چقدر انسانها با هم متفاوتند. حتما شما قبول دارید که مردم از جهت علم، هوش، ذکاوت بسیار متفاوتند. یک آدمی بسیار کودن است، یک آدمی هم بسیار باهوش است، این یک واقعیت است. یکی مثلاً فرض کنید درس خوان میشود و یکی اصلاً نمیتواند درس بخواند. یا مثلاً افراد از جهت رنگ و شکل و قیافه با هم خیلی تفاوت دارند. یا یک انسانی خیلی شجاع است و یک انسانی خیلی ترسو است؛ این که قابل انکار نیست. مردم از جهت قساوت قلب و نرمی دل، خیلی با هم تفاوت دارند. یک روضه ی سیدالشهداء (ع) بخوانید، یکی خیلی گریه میکند، یکی اصلاً اشک از چشمش جاری نمیشود. به هر حال مردم در صفات اخلاقی و روحی، همه یکسان نیستند.
نیاز انسان ها به اخلاق متفاوت است
اگر این جور است که یکی حافظهاش قوی است و یکی حافظهاش ضعیف، یکی حدس قوی دارد یکی حدس قوی ندارد، یکی چشمش خیلی تیزبین هست یکی چشمش ضعیف هست؛ اگر در این صفات، مردم این جور متفاوت اند، در مسائل اخلاقی هم همین گونه اند. یک آدمی زود عصبانی میشود، یک آدمی دیر عصبانی میشود. یک آدمی خیلی زود به حسادت گرایش پیدا میکند، یکی دیر، یک آدمی خیلی زود بنا میکند غیبت بکند، یک کسی به این راحتی غیبت نمیکند. در روایت هم داریم: اَلّناسُ معادِنُ کَمَعادِنِ الَّذهَبِ وَ الْفِضَّةِ. ازمردم یکی مثلاً مثل معدن سنگ است ،یکی مثل معدن طلا است، به هرحال با هم متفاوت اند. بنابراین نیاز به اخلاق در مردم متفاوت است؛ یکی خیلی به اخلاق نیاز دارد، یکی کمتر، یکی باید خیلی کتاب اخلاقی مطالعه کند، یکی کمتر.
مردم در پذیرش مسائل اخلاقی هم با هم متفاوتند
دیگر این که در پذیرش مسائل اخلاقی هم، مردم با یکدیگر متفاوت اند؛ یعنی یک کسی ممکن است، صفت اخلاقیش با کس دیگر مساوی باشد؛ مثلاً یک نفر پنجاه درصد رذایل دارد، یکی دیگر هم پنجاه درصد؛ اما این را، یک بار به او بگویی این کار را نکن، میگوید چشم! آن یکی را صد بار هم بگویی، حرف گوش نمیکند. باید هزار بار برایش بگویی. یعنی پذیرش مردم در مسائل اخلاقی هم، متفاوت است. ممکن است یک آقایی، سالی یک بار درس اخلاق برایش کافی باشد، اما یک آدمی، هر روز هم برایش درس اخلاق بگذاری، کم است؛ باید روزی، دو سه تا باشد، تا در او اثر بکند.
طبایع مردم هم با هم متفاوتند
طبیعت مردم مختلف است. بعضیها ممراض اند . بعضیها مصحاح. ممراض ها، کوچک ترین چیزی بیاید، مریض میشوند. اما بعضیها مصحاح اند. آنهایی که مصحاح اند، هر میکروبی هم بیاید مریض نمیشوند. همین که در سلامتی و مریضی، این گونه اند، در اخلاق هم همین طوراند؛ لذا نیاز افراد به اخلاق متفاوت هست.
نیاید صفات اخلاقی را ریشه کن کرد
نکته بعد این که، ما نباید صفات اخلاقی مثلاً فرض کنید رذایل را، ریشهکن بکنیم. این لازم نیست، بلکه اصلاً اشتباه هست. فرض کنید خشم یا شهوت، این نباید ریشهکن شود. انسان باید عصبانی شود، اما فقط موقع عصبانی شدن، عصبانیتش تحت تدبیر قوه عاقله باشد، این ملاک است. این درست نیست که بگوییم خشم را ریشهکن کنیم، ترس را ریشهکن کنیم، این درست نیست.
فضائل و رذایل باید اعتدال داشته باشند
آن چه که مهم است، این است که، این فضایل و رذایل، حالت اعتدال داشته باشد. ما موارد زیادی داریم که فلان مرجع تقلید عصبانی شد، خوب خیلی هم خوب است، این عیبی ندارد. نباید خشم را ریشهکن کرد. این که آن آقا، فلان جا، عصبانی شده، احتمالا به جا و درست هم بوده است. این که گاهی میشنوید بعضی از بزرگان ،عصبانی شدند، ناراحت شدند، پرخاش کردند، این کار درست است، این اشتباه نیست؛ چون نباید غضب را یا رذایل اخلاقی را نابود کرد. اگر ملاک و هدف این بود که خدای متعال اصلاً آن ها را در آدم نمیگذاشت. اخلاق میگوید آدم باید غضب داشته باشد، شهوت داشته باشد، اما تحت تدبیر قوه عاقله باشند.
برخورد پیامبر با کسانی که می خواستند شهوت را به طور کلی در خود ریشه کن کنند
در تفاسیر، احادیث زیادی نقل شده است که در زمان پیغمبر اکرم(ص)، بعضیها می خواستند این صفات را کاملا نابود کنند و البته پیغمبر آن ها را از این کارنهی میکرد. به هر حال، رذایل اخلاقی باید باشد، اما تحت تدبیر عقل. به این معنی که افراط و تفریط نشود. بعداً میرسم به این گونه مطالبی که بعضیها میگویند که آیا مثلاً همیشه اعتدال خوب است یا فقط بعضی جاها افراط و تفریط خوب است.
همه صفات اخلاقی باید تحت تدبیر عقل باشد
فعلاً عرضم این است که آدم باید خشم را داشته باشد، تهور را داشته باشد ،جبن را داشته باشد، وسواس را داشته باشد، اما همه این ها تحت تدبیر عقل باشد. وسواس وقتی بد هست که کاری به عقل ندارد. خشم باید باشد، اما معتدل؛ نه این که آن را ریشهکن کرد.
آب و هوا بر مزاج انسان تاثیر دارد
نکته بعدی این که، آب و هوا و منطقه مسکونی مزاج انسان را میسازد و مزاج، صفات روحی برای آدم درست میکند. مزاج یعنی چی؟ یعنی مزاج باعث میشود که صفات اخلاقی خوب یا بد، در آدم درست بشود.
معنای مزاج چیست؟
خود مزاج چیست؟ فرض کنید که کسی، یک جای بدنش، زخم است و چرک کرده است.او، یک مقدار گندم در دهانش بریزد و آن را بجود. خمیر که شد، آن را روی زخم بگذارد. چرک زخم، گرفته و خوب میشود. ولی اگر کسی، همان گندم را در هاون بریزد و آب دهانش را هم روی آن بریزد و آردها را خمیرش کند؛ یعنی همان گندم را با آب دهان خمیرش بکند و بگذارد روی این زخم، این بار زخم را خراب میکند و زخم بدتر میشود. فرق این دو در چه بود؟ گندمی که در دهان خمیر بشود، با هوای دهان، این یک مزاجی دارد که این خمیر، این زخم را خوب میکند. اما همان گندم، اگر در هاون کوبیده بشود و آب دهان را هم بیندازید و بگذارید روی زخم، زخم خراب میشود. این را مزاج میگویند. مزاج یعنی آن حالتی که در فضای دهان،با یک شی، ترکیب میشود. این را مزاج می گویند.
مزاج،فضایل و رذایل اخلاقی را می سازند
روشن شد که مزاج چیست؛ حالتی که در فضای دهان، با یک شی ترکیب میشود و خصوصیتی پیدا میکند، این را مزاج میگویند. شما مثلاً یک نان سنگک بگیرید، این نان سنگک را در قم که میخورید، این یک مزاجی برایتان درست میکند، همین نان را بردارید بروید یزد بخورید، همین نان را که این جا خریدید، یک اثر دیگر میکند؛ چون آن موقع در فضای دهان، در قم، با این آب و هوا خمیر شد و در دهان رفت، لذا یک اثری دارد، همین نان را آن جا بخورید، یک اثر دیگر میگذارد. هوایی که دارید استنشاق میکنید، غذایی که میخورید، سرما و گرما، اینها مزاج ایجاد میکنند. همه این را میدانند؛ مثلاً فرض کنید، خوزستانی زودتر عصبانی میشود یا رشتیها؟ این همان مزاج است. این که انسان در چه آب و هوایی زندگی میکند، چه نوع غذایی میخورد، چگونه میخورد، لقمه را میجود یا نمیجود، اینها برای آدم مزاج درست میکند و این مزاج، روح و فضایل و رذایل اخلاقی را می سازد.
رعایت دستورات دینی و شرعی، به تعادل مزاج انسان یاری می رساند
این همه که در روایات گفته می شود که چگونه سر سفره بنشینید، چگونه غذا بخورید، چگونه بجوید، مسواک بزنید، قبل از غذا دست بشویید، بعد از غذا بشویید ،بسم الله بگویید، الحمدلله بگویید، از جلویتان بخورید، فلان غذا را نخورید، به این علت است که اینها همه، تأثیر اخلاقی دارد؛ چون اینها مزاج را درست میکنند و روح یا نفس، متاثر از مزاج است. پس مزاج درست میشود. اخلاق هم میخواهد با نفس سر و کار داشته باشد. ما وقتی میخواهیم نفس خودمان را اصلاح بکنیم،اول باید مزاج را درستش کنیم.
برای اصلاح نفس، از اصلاح مزاج شروع کنیم
موقعی که دارید غذا میخورید، اگر مثلا راجع به یک چیزی فکر کردید، مثلاً آدم یک فیلم جنایی و آدم کشی نگاه میکند و غذا میخورد، این غذا یک مزاج برای آدم درست میکند، اگر چشمش روی خط قرآن هست و صدای قرآن میشنود و یک چیز هم دارد میخورد، این یک مزاج دیگری درست میکند و یک اثر دیگر دارد. مثلاً فرض کنید، چرا دین این همه سفارش میکند و میگوید که نمازتان را در مسجد بخوانید؟ آدم که درمسجد باشد، چشمش مدام آدم هایی را میبیند که در حال نماز خواندن هستند. گوشش، صداهایی را میشنود که صدای خداست و ذکر خداست. خودش هم دارد ذکر خدا میگوید. یعنی با حواسش، هر چه را میبیند نام و یاد خداست. این یک مزاج درست میکند. در خانه که نماز میخوانید، بچه سر و صدا میکند، صدای تلویزیون میآید یا مثلا تابلوهایی که به در و دیوار نصب کرده که همهاش غیر خدا است را نگاه میکند. این،البته یک مزاج دیگر درست میکند. آن نماز، انسان را از حضور قلب بازمیدارد و این نماز، انسان را به حضور قلب نزدیک میکند.پس مسائل اخلاقی، فضایل و رذایل، بستگی به مزاجها دارد و مزاجها، با همین غذاهایی که ما میخوریم، حاصل میشود. صداهایی که میشنویم، مزاج برای ما درست میکند. صحنههایی که میبینیم، اینها همه مزاج درست میکند.
بهترین مزاج، در اعتدال است
بهترین مزاج، در معتدلترین چیز است. بهترین مزاج، در اعتدال است. کسی که زیاد میخورد، بهترین غذا را هم بخورد، روحش خراب میشود؛ چون مزاجش خراب شده، روحش خراب میشود. کسی هم که کم می خورد، مزاجش خراب است. همین جور، کسی که تحرک اصلاً ندارد یا کسی که تحرک خیلی زیاد دارد، هر دو مزاجشان خراب است. یک کسی فرض کنید نیم کیلو بار هم بلند نمیکند، یکی هم وزنهبردار است که صد کیلو را بلند میکند، هر دو مزاجشان خراب میشود و آن وقت در مسائل اخلاقی دچار مشکل میشوند.
تاثیر محیط، وراثت، افکار و اخلاق پدر ومادر در انسان
محیط، ژن، وراثت، اخلاق، افکار و عقاید پدر و مادر، در فرد تاثیر دارند. فرض کنید من همین جا، در کنار شما نشسته باشم و مدام فکر بد میکنم، درحالی که هیچ حرفی هم با شما نمیزنم، اما در میان شما یک آدمی نشسته و دارد یک فکر بد میکند، این خود به خود اثر بد روی شما میگذارد و مزاج شما خراب میشود. همهاین ها تأثیر دارند، در یک آدمی ارث بیشتر تأثیر دارد و در یک آدمی، تربیت بیشتر تأثیر دارد.در یک آدمی، خوردن بیشتر تأثیر دارد؛ چرا که همان طور که گفتم :اَلّناسُ معادِنُ کَمَعادِنِ الَّذهَبِ وَ الْفِضَّةِ. یک آدمی چشمش خیلی تیزبین است، یک آدمی گوشش خیلی تیز است، یک آدمی شامهاش خیلی تیز است در واقع متفاوت هستند.
چه چیزهایی مزاج را می سازند
پس اخلاق با چه سر و کار دارد؟ با روح با نفس. روح یا نفس از کجا درست میشود؟ از مزاج. مزاج از چه درست میشود؟ از همینهایی که گفتم .پس اگر که ما میخواهیم، مسائل اخلاقی را در خودمان اصلاح بکنیم، اول باید ببینیم که چه چیزی مزاج را درست میکند. گفتم که چه چیزی مزاج درست میکند. پدر و فرزندی که کنار هم نشسته اند، اگر این پدر یک فکر بد کرد، یعتی فقط فکر کرد که فلان موسیقی را گوش بدهم، هیچ چیزی را هم اظهار نکرد، گوش هم نکرد، اما همین فکر، حتی روی این بچه هم اثر میگذارد، تأثیر میگذارد و آن بچه هم خراب میشود. از این جور چیزها، در روایات خیلی زیاد داریم. پس اصلاح را باید از این جا شروع کرد.
چگونه به اصلاح خود بپردازیم؟
ابتدا باید ببینیم که ما، چه صفاتی درونمان هست. حالا به صورت کلی این را عرض میکنم. فرض کنید من این درسهایی که تا حالا خواندم، خدایی نکرده، همهاش اشتباه بوده و حالا میخواهم درستش کنم. خوب باید اول ببینم که دیروز یا امروز، چه خواندم، بعد این را درستش کنم. بعد به آن چه که پریروز آموختم بپردازم و آن را اصلاح کنم. یعنی همین جور بروم اول، تا آن اول را به ترتیب اصلاح بکنم؛ بروم تا آن اولین الفبایی که یادگرفتم، آنها را هم اصلاح بکنم.
شهوت اولین چیزی است که در انسان پدید می آید
انسان این گونه است که اولین چیزی که در او به وجود میآید، عبارت بوده است از شهوت، شهوت خوردن. این که بچه مدام میخواهد مثلاً شیر مادرش را بخورد، این شهوت خورد و خوراک است. شهوت دیگر، شهوت مطرح شدن است. این که بچه همهاش میخواهد خودش را مطرح بکند، این از اولین شهواتی است که در ما درست شده است. بعد از این، یواش یواش، قدرت پیدا کردیم، بعد از قدرت، اراده پیدا کردیم، بعد از اراده، دنبال زیبایی و این جور چیزها رفتیم. بعد آمدیم دنبال علم رفتیم. اگر الآن بخواهیم اصلاح بکنیم اولین چیزی که باید اصلاح بکنیم علم است؛ چون فعلاً ما تا این جا آمدیم. اول که میخواهیم علم را اصلاح بکنیم، باید این کار را بکنیم؛ یعنی باید بگوییم که ما هیچ چیزی نمیدانیم؛ جز آن چه که خدا میداند. اگر این گونه شد که احساس بکنیم که علمی نداریم و اینها که یاد گرفتیم، معلوم نیست درست فهمیدیم یا اشتباه فهمیدیم و آیا اینها، ما را به خدا نزدیک کرد یا دور کرد، می توانیم اصلاح را شروع کنیم.
علم واقعی، انسان را زاهد تر می کند
یک حدیثی هست که میفرماید: مَنِ ازْدادَ فى الْعِلْمِ رُشْداً فَلَمْ یَزْدِدْ فى الدُّنْیا زُهْداً لَمْ یَزْدِدْ مِنَ اللّهِ إِلاّ بُعْداً: کسى که بر آگاهى و علم او افزوده گردد و به دورى و گریز از دنیا روى نیاورده باشد، از خدا دورتر شده است. اگر آدم درس میخواند، ببیند هر چه بیشتر درس خواند، زاهدتر شد یا زاهدتر نشد؟ اگر هر چه درس خواندیم و پولدارتر شدیم، معلوم میشود از خدا دورتر شدیم. هر کس هر چه بیشتر درس خواند، زاهدتر شد، نشان می دهد که این علم، برای خدا بوده است.
بدهکاری اولیای الهی در هنگام مرگ
زهد به معنی وابسته نبودن است. آقای بروجردی که از دنیا رفت، صد و پنجاه هزار تومان بدهکار بود. امیرالمومنین (ع) از دنیاکه رفت، بدهکار بودند. مرحوم آیت الله خوانساری، که کنار علامه طباطبایی مدفونند، شهریه حوزه میداد، اما خودش همیشه میرفت از یک کفاش در تهران، بیست تومان برای زندگی خودش قرض میکرد .توجه داشته باشید که دادن شهریه توسط مراجع به معنای پولدار بودن آن ها نیست.پس اول علم را اصلاح کنیم، بعد از علم اراده را وَمَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن یَشَاءَ الله رب العالمین بعد از آن قدرت را و بعد از آن شهوت را. یعنی به ترتیب باید اینها را اصلاح کنیم، ولی به این ترتیبی که رشد کرده، عکسش از این طرف باید اصلاح کرد.
ادامه دارد...