جماران ـ سیدعمادالدین محمودی : یکی از مهم ترین چالش های فکری و عملی در دوران زیست امروز ما بازخوانی نسبت مقوله اخلاق با سایر شئونات اجتماعی است. بدون تردید یکی از مهم ترین فاکتورهای زیست انسان مسلمان مدرن، ارائه خوانشی اخلاقی از دین ـ به مثابه مهم ترین رکن و گوهر سنت ـ در دنیای مدرن خواهد بود. ارائه قرائت های مختلف از اخلاق و زمینه های شکل دهنده جامعه اخلاقی، از مهم ترین موضوعات مد نظر روشنفکران ایرانی ـ اعم از سکولار و مذهبی ـ بوده است. آنچه در پی می آید حاصل گفت وگوی جماران با اردشیر منصوری، یکی از صاحب نظران و محققین این عرصه در خصوص تقریر روشنفکران از نسبت دین و اخلاق در جامعه ایرانی است.
در سال های اخیر برخی روشنفکران و نواندیشان دینی ایرانی از جمله مصطفی ملکیان و ابوالقاسم فنایی در آثار و گفتارشان بر زوال اخلاقیات در جامعه انگشت گذاشته اند و معتقدند که مهم ترین علت ناهنجاری های گوناگون سیاسی و اجتماعی جامعه امروز ایران، مساله اخلاق است. به نظر می رسد که بعد از دوره اصلاحات و با عبور از دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد؛ پس از نقد قرائت ایدئولوژیک از دین و همچنین نقد نگاه فقهی به دین، که نمود آن «فربه تر از ایدئولوژی» و« قبض و بسط تئوریک شریعت» عبدالکریم سروش است، مساله اخلاق به مهم ترین دغدغه روشنفکران دینی بدل شده است. به تعبیر دیگر قرائت اخلاقی از دین و توجه به مقوله اخلاق، تا پیش از این دوره چندان مورد توجه روشنفکران دینی ما نبود. از طرف دیگر؛ امروز بسیاری از اندیشمندانی که به هر روی دغدغه ی دین دارند، توجه به اخلاق را از مهم ترین فاکتورهای سنجش دین می دانند. تا جایی که برخی دین را مرادف با اخلاق تقریر می کنند. لذا از نظر شما تاکید روشنفکران بر قرائت اخلاقی از دین معلول چه اتفاقی است؟ آیا این نگاه را باید گام بعدی در راستای قرائت عقلانی از دین ـ به عنوان پروژه ای که نسل های پیشین روشنفکران دینی به آن اهتمام کرده بودند ـ دانست؟
اجازه بفرمایید ابتدا درباره صورت بندی مسئله تقریری داشته باشم. شما فرمودید که تاکید روشنفکران دینی در دوره ی اخیر به گونه ای است که گویا دین را مترادف با اخلاق می دانند. البته در سنت دینی ما این ایده وجود داشته است. برای مثال از پیامبر گرامی اسلام منقول است که ایشان هدف رسالت شان را تتمیم و تکمیل مکارم اخلاق دانسته اند؛ یعنی از این نگاه حتی اگر نتیجه ی اولیه ی بعثت را آوردن دین بدانیم، غایت و هدف متعالی بعثت نبی اخلاق است.
حال اگر بخواهیم دغدغه ی روشنفکران دینی معاصر را در ارتباط با موضوع بیان کنیم، باید از خوانش عقلانی و اخلاقی دین یاد کنیم. میان مرادف دانستن دین با اخلاق، و قرائت اخلاقی از دین تفاوت وجود دارد. به عبارت دیگر در نگاه جدید، آموزههای دینی باید از فیلتر اخلاق عبور کند. گویی خوانشهایی از دین وجود دارد یا میتواند وجود داشته باشد، که ممکن است نافی اخلاق باشد و توان ارضاء اخلاق را نداشته باشد. نزد روشنفکران دینی، اخلاق تا جایی منزلت می یابد که حتی در بازخوانی دین، آن را به عنوان صافی و محک مورد توجه قرار می دهند.
توجه روشنفکران دینی ما به اخلاق همنوا است با یک دغدغه عام و جهانی. جامعه ی جهانی، در طول یک قرن اخیر با چالشهای اخلاقی بسیار جدی رو به رو بوده است، به طوری که حتی برخی متفکران از حوزه تفکر غربی، مانند برتراند راسل، از کارنامه تجربه ی انسان مدرن از این نظر اظهار نارضایتی می کنند. یعنی معتقدند که آن وضعیت آرمانی که قرار بود مدرنیته برای انسان به ارمغان بیاورد، رقم نخورده است. از این منظر جدی ترین چالش گاه جامعه انسانی در قرن بیستم اخلاق بوده است. در این دوره به گونه ی شگفتآوری شاهد پیشرفت در حوزه علم و تکنولوژی هستیم، حتی نهادهای اجتماعی به طرز بی سابقه ای تحولات عظیم را گواهی می دهند، و قرار بود مجموع این عوامل زندگی بشر را بهبود بخشند، و انسانها زندگی سعادتمندانه ای را تجربه کنند. اما تجربه ی زیسته ی انسان ها نشان می دهد به ویژه در عرصه هایی مانند صلح و محیط زیست، وضعیت موجود با مطلوب فاصله زیادی دارد. بنابراین در میان نخبگان، دوران حاضر، به نوعی قرن چالشهای اخلاقی و نیازمند توجه مجدد به اخلاق است. اخلاق در سنت فیلسوفان تحلیلی با تقسیماتی همچون فرا اخلاق، اخلاق کاربردی و اخلاق حرفه ای، و در سنت متفکران اگزیستانس به گونه ای دیگر مورد توجه مجدد و جدی قرار گرفته است.
اگر بخواهیم بر آن موج جهانی چیزی محلی را بیفزاییم، باید از تجربه ی نیم قرن اخیر ایران و مناسبات زیستی ایرانیان، ابتدا در شرایط تجربه ی یک حکومت مدعی نوسازی و مدرنیزاسیون در زمان قبل از انقلاب، و سپس یک حکومت دینی یاد کنیم که به نحو خاصی زمینه را برای توجه مسألهی اخلاق فراهم میسازد. فضای جامعه ایرانی در حال مدرن شدن در طول دهه ی چهل و پنجاه شمسی، فضایی را رقم زد که گویی مهمترین دغدغه، چیزی جز پیشرفت نبوده است. آن زمان توسعه ی تکنولوژیک و نیز نوسازی زیرساخت های اجتماعی به عنوان مهم ترین دغدغه و نیاز مطرح بود. تجربه نشان داد آن نوع نگاه بدون ملاحظات خاص فرهنگی و به طور خاص بدون اهتمام به اخلاق توسعه، موجب فراهم شدن زندگی مطلوب و سعادتمندانه نبود که کار به انقلاب کشیده شد. به تعبیری، ما در ایران با نوعی تجربهی سکولار شدن در آن دوره مواجه بودهایم.
کسانی که با حکومت آن زمان در چالش بودند، از منظر سیاسی وضع را نامطلوب میدیدند؛ و فکر میکردند که اگر ساختار سیاسی جامعه و نوع حاکمیت تغییر کند، همه چیز درست میشود. با این رویکرد انقلابی اتفاق افتاد و حکومتی با نام دین وارد عرصه شد. این بار مردم حکومت تحت لوای دین را نیز تجربه کردند. اما به رغم تفاوت در ساخت سیاسی و این بار به رغم جانشینی دینی شدن همه چیز، به جای آن روند سکولاریزم، مردم همچنان بین وضع موجود و مطلوب فاصله میبینند. مردم عادی مشاهده می کنند به رغم احیای شعائر دینی همچنان فاصله فقیر و غنی در تزاید است و تبعیض و رشوه از سازمانهای رسمی ریشه کن نشده است و گاه به بهانه عدالت، آزادی ها محدود میشوند و گاه به رغم فعال بودن دستگاه های عریض و طویل، صدای داد خواهی به گوشی نمی رسد. در چنین وضعیتی این پرسش پدید میآید که مگر قرار نبود دین و حکومت دینی نجات بخش باشد و مطلوبیت و آسودگی به همراه آورد؟ چه اتفاقی افتاد که هنوز ما با مطلوبها فاصله داریم؟
در مقام پاسخ به پرسشهایی از این دست، این فرضیه پدیدار میشود که شاید مشکل را باید فراتر از دوگانه سکولار یا دینی بودن ساختار حکومت جست و جو کرد. متفکران ما و به ویژه نواندیشان دینی به این نکته توجه کردند که آنچه برای یک زندگی سعادتمند لازم است، اخلاق است. چون به هر حال جامعه ایران هم تجربه ی یک حکومت نسبتا سکولار را از سر گذرانده و هم یک حکومت دینی را، اما بسیاری مشکلات شبیه هم اند. آیا نتیجه این نمیشود که شاید فراتر از نوع حکومت، و در بن مایه های فرهنگی باید در جست و جوی ریشه مشکل بود؟ شاید جامعه ی ما فارغ از نوع حکومت، مشکلات مزمن دیگری دارد. چرا به رغم تغییر ساختار حاکمیتی، با فرض اینکه گفتمان غالب سیاسی را واقعا دینی بدانیم، عدالت هنوز در زندگی مردم بروز ندارد؟ چرا جامعه اسلامی ایران بر اساس دادههای پژوهشی، با شاخصهای زندگی عادلانه ی قرآنی و اسلامی، مثل مساوات و عدم تبعیض و مودت و محبت و اعتماد و امنیت عمومی، این همه فاصله دارد؟ اینجا است که ذهن متوجه می شود که فراتر از مناسبات سیاسی و حتی دینی، باید به مسائل بنیادی تری تمرکز کرد و این مسأله میتواند اخلاق باشد.
شما در خلال صحبت های تان به نهادینه شدن اخلاق در جامعه اشاره کردید. عده ای معتقدند برای تجلی و نهادینه شدن اخلاق در جامعه، ما نیازمند وجود نهادهای سیاسی و اجتماعی قدرتمند و منسجم در جامعه هستیم. اگر ما اخلاق را به مثابه یک امر عرفی، نمود پیشرفت خرد جمعی بدانیم؛ نهادینه شدن اخلاق در گرو نهادینه شدن نهادهای اجتماعی و سیاسی، و به یک معنا تقویت جامعه مدنی است. در صورتی که شما نهادینه شدن اخلاق را مقدم بر شکل گیری و انسجام ساز و کارها و نهادهای سیاسی می دانید. به طور کلی از نظر شما، تقویت جامعه مدنی و بهبود نهادهای اجتماعی و سیاسی چه تاثیری بر بروز و ظهور اخلاق در جامعه خواهد داشت؟
رابطهی اخلاق با نهادهای اجتماعی و سیاسی یک رابطهی دیالکتیکی است.یعنی قطعا اخلاق بر سیاست ورزی اثر میگذارد، و متقابلا رفتار در حوزه نهاد های سیاسی هم در نهادینه شدن اخلاق در عرصه عمومی تاثیرگذار است. به نظر من این تأثیر به هیچ عنوان یک سویه نیست. نهادهای اجتماعی مانند «اقتصاد» و «حاکمیت» روی نظام «تعلیم و تربیت» اثر میگذارند و نظام «تعلیم و تربیت» هم متولی اصلی پرورش اخلاقی فرد و جامعه است. بنابراین بنده نه تنها تاثیر نهادهای اجتماعی را بر اخلاق، نفی نمیکنم، بلکه بر آن تأکید هم میکنم. اما این نسبت را خطی و یک سویه نمیبینم.
شاید زمینة طرح سؤال شما که آیا اخلاق را باید تابعی از نهادهای اجتماعی بدانیم یا نه، نوعی ابهام در مفهوم اخلاق و نسبت آن با دیگر نظامهای هنجاری و تجویزی باشد. به رغم آن که تعاریف بسیاری در باره ی اخلاق ارائه شده و شاید نتوان به یک تعریف متفقعلیه و بدون اختلاف در این باره رسید، اما به نظر میرسد برای پیشبرد بحث اشاره ای به چیستی اخلاق و نسبت آن با دیگر نظام های هنجارین بیفایده نباشد.
متخصصان حوزة اخلاق به ما توجه میدهند که «اخلاق» تنها یکی از نظامهای هنجارگذار انسانی است. البته بر اساس طبقه بندی اندیشمندان متفاوت، نظامهای هنجار گذار متفاوت و متعددی داریم. منظور از نظامهای هنجار گذار، اموری است که با «باید» و «نباید» و با دستور و تجویز مشخص میشوند. «سنتهای قومی» و «قانون» هر کدام یک نظام هنجارین مجزای انسانی هستند که نباید آنها را با هنجارهای اخلاقی یکی دانست. برخی قانون را تجلی نهادینه شدن اخلاق در جامعه می دانند. از این منظر «اخلاق» بنیادی تر از «قانون» گرفته می شود. قوانین در جوامع مختلف کمابیش متفاوت اند، همچنانکه آداب و سنن اجتماعی از جامعه ای به جامعه ی دیگر فرق می کنند. اما اخلاق در معنای دقیق کلمه شامل ارزش های جهان شمول است. برای مثال صداقت و پرهیز از دروغ مخصوص یک قوم و جامعه ی خاص نیست.
به همین سیاق ادیان نیز متفاوت اند. آموزههای یک دین با دین دیگر، به ویژه در ساحت مناسک دینی و شریعت، تفاوتهای زیادی دارد، اما در همین ادیان می توان از جوهر مشترکی سراغ گرفت که با کمی دقت معلوم می شود این وجه اشتراک، همان وجه اخلاقی ادیان است. به نظر می آید ارزشهای اخلاقی از شعائر دینی بنیادی تراند.
اجازه بفرمایید برای روشن شدن بحث به مثالی ذهنی متوسل شویم. چنانچه شما در معرض یک دعوت دینی قرار بگیرید، دینی که در بادی امر برای شما جذاب و مطلوب به نظر میآید، اما بزودی معلوم شود در آن دین به دورغگویی و قتل عمد فرد بیگناه توصیه شده، شما چه موضعی در قبال آن دین میگیرید؟ آیا یک انسان عاقل و رشد یافته کسی است که به سبب دلدادگی اولیه به آن دین و مشاهدهی دعوت آن دین به دروغ گویی، دروغ بگوید، یا به این بیندیشد که آنچه به نام دین عرضه شده، احتمالا دین برحقی نیست؟ چرا که دین مطلوب نمیتواند دعوت به دروغ بکند. پس به نظر می رسد که ما یک درک بنیادی تری در باره ی قبح دروغ داریم. اینجا است که ما نظام هنجارگذار اخلاقی را از برساخته های اجتماعی، و حتی آموزههای دین خاص جدا میکنیم. اگر فیالجمله دین را یک نظام معرفتی-رفتاری معطوف به امر قدسی بدانیم، وجه معرفتی آن باید با ضوابط عقلانی سنجیده شود و وجه رفتاری آن با ضوابط اخلاقی. اگر دینی عبادتی را توصیه کند که در آن اخلاق نفی شده باشد؛ مثل قربانی کردن دختران در پیشگاه خدایان، سوزاندن زن شوی مرده به همراه همسر به نشانه ی وفاداری و امثال اینها؛ انسان حقیقت گرا این دین را با یک دستگاه عدالت محور محک می زند و از متابعت این آموزهها می پرهیزد، ما این دستگاه مناسب برای نقادی آن دین فرضی را اخلاق میدانیم.
داوری اخلاقی معطوف به سعادت انسان و مبتنی بر وجدان و فرمان درون است. اگر کسی به صرف هم رنگی با جماعت تن به کاری بدهد، معلوم نیست کاری اخلاقی کرده باشد. اخلاق یک انسان رشد یافته معطوف به فرمان درون است. البته در باره ی این مقوله نظریههای متفاوتی مطرح است. برای مثال؛ ممکن است دین مدارانی رفتار اخلاقی را منوط به التزام به امر الوهی بدانند. ولی متفکران دینی دیگری هم هستند که امر الوهی را تضمین کننده ی التزام به فرمان وجدان می دانند، نه رقیب و بدیل وجدان و یا خاستگاه آن. به عبارت دیگر از منظر مؤمنانه میتوانیم این طور تعبیر کنیم که خداوند فارغ از این که دین و شریعتی نازل کرده باشد یا نه، یک فطرت درونی آفریده، و ما در عمل اخلاقی با فرمان های فطرت درون مواجهیم. و اگر کسی باور کند که فطرت به اقتضای خواست خداوند است، آنجا ممکن است التزامش به اخلاق بیش از کسی باشد که به متکی بودن فطرت به امر الوهی باور ندارد. بنابراین خاستگاه اخلاق وجدان درون است و امر وجدانی اعم است از امر شریعتی، یا یک امر جمعی و قومی. اینجا است که تقلیل اخلاق به یک برساخت اجتماعی و قومی را محل تأمل بیشتر میدانیم.
فقط یک نکته را باید اضافه کنم و آن هم این که در مقام تربیت اخلاقی افراد و شهروندان، امور بیرونی قطعاً اثرگذاراند. اموری مانند خانواده، نهادهای اجتماعی و سیاسی در شکل گیری هسته های اولیه رشد اخلاقی بسیار دخیل اند. یعنی مراودات سیاسی موجود در جامعه بیشک بر روی رفتار عموم شهروندان اثر میگذارد و اخلاق اجتماعی را تحت تأثیر قرار می دهد. اما به لحاظ نظری، اخلاق آن بنیادی است که همان رفتار سیاسی از آن آبشخور ارزشهای خود را اخذ میکند.
اگر به دهه هفتاد بازگردیم، مشاهده می کنیم که روشنفکری دینی تواست با تکیه بر تز و گفتمان خود، تاثیر بسزایی در شکل گیری یک جریان اجتماعی داشته باشد. جریانی که در دوم خرداد ۷۶ توانست گفتمان اصلاح طلبی را به عنوان خواست اکثریت مردم جامعه به حاکمیت برساند. در این دوره دکتر سروش و حلقه کیان با نقد حکومت دینی، مدل اصلاح طلبی دینی را به عنوان بدیل گفتمان اسلام فقاهتی مطرح کرد. اما پس از دوره اصلاحات، چرخشی که در گفتمان روشنفکری دینی ـ فارغ از نقدهایی که ملکیان، شایگان، طباطبایی و... در مورد روشنفکری دینی ابراز کردند و ملکیان از عبارت نواندیشی دینی بهره می برد ـ به نظر می رسد، جریان نواندیش دینی، همچون دوره گذشته نتوانست با تاکید بر اخلاق، دست به جریان سازی اجتماعی بزند. به طور مثال در جریان انتخابات اخیر، شاید یکی از شعارها و خواست های مردم بازگشت اخلاق به جامعه بود؛ اما این نگاه و رویکرد معطوف به اخلاق علت رای مردم به آقای روحانی نبود. یعنی مردم به خاطر این شعار به کاندیدای مطلوب خود رای ندادند. در حقیقت بر خلاف دوره اصلاحات، خوانش اخلاقی از دین نتوانست در بسیج اجتماعی مردم موثر باشد. این مساله را شما چگونه تحلیل می کنید؟
نکته اول این که جریانهای اجتماعی چندعاملی یا به اصطلاح multi function هستند. به هیچ وجه نمی توان علت یک رخداد اجتماعی را به یک عامل معین فکری، سیاسی یا فلسفی تقلیل داد. آنچه که به نام اصلاحات و اصلاح طلبی در جامعه رقم خورد، معلول عوامل مختلفی بود، از جمله زمینه های فکری جریان موسوم به روشنفکری دینی؛ و من فعالیتهای این جریان را تنها علت شکلگیری اصلاحات نمیبینم. اما قطعا روشنفکری دینی زمینه ساز وجه تئوریک شکل گیری گفتمان اصلاحات بود.
نکته بعد این که باید توجه کنیم که امر سیاسی یک امر ملموس است. بازی سیاست، بازی قدرت است. مظهر بارز این بازی قدرت هم حاکمیت سیاسی و یا دولت است. قدرت در عرصه اجتماعی عریان تر از مسائل بنیادی همچون اخلاق بروز می کند. شما می توانید در برابر یک جریان سیاسی بایستید، با آن رقابت کنید و به جای او بنشینید. آنچه در خرداد ۷۶ اتفاق افتاد؛ سهمخواهی قشرهایی از مردم بود برای مشارکت بیشتر در امور کشور؛ چه در قالب حزب سیاسی و چه در قالب نهادهای مدنی. در لایههای اجتماعی مطالباتی انباشته شده بود که گویی در جامعه متأثر از شرایط انقلاب و سپس جنگ هشت ساله مجال بروز پیدا نمی کرد. دموکراسی خواهی به عنوان یک درخواست طبیعی در جامعه ما به تدریج استقرار یافته بود. درخواست مشارکت در مناسبات قدرت، خیلی ملموس تر است از مناسبات لایه های پنهانی یک فرهنگ که ما آن را لایه های اخلاقی یک ملت و یک تمدن می دانیم.
جریان روشنفکری تجلی یافته در طیفی که به تعبیر شما به حلقه کیان شهرت یافتند، در یک بزنگاه تاریخی به یک نیاز ملموس پاسخ دادند، که آن خوانش مدرن از دین و تنظیم مناسبات قدرت با آموزههای اسلامی بود. جامعه ای را در نظر بگیرید که از طرفی عواطف فردی و مناسبات اجتماعی اش تا مغز استخوان دینی است و حاضر نیست به سادگی از دین دست بشوید، از طرف دیگر از بروز مناسبات قدرت در عرصه عمومی ناراضی است و بوی تمامت خواهی از آموزههای آن استشمام میکند. طبیعی است که خوانش دموکراتیک از دین همان گمشدهای بود که به محض مطرح شدن فهمیده شد و زمینه را برای بروز یک گفتمان جدید فراهم ساخت.
اما مسألهی مطرح شده از سوی موج جدید نواندیشی دینی، یعنی «اخلاق و معنویت»، با لایههای پنهانی و درونی وجود انسان ارتباط برقرار می کند که به اندازه ی کنش سیاسی ملموس نیست. تصحیح منظر در باره ی اخلاق یک قوم و یک ملت به مراتب دشوارتر از تصحیح مناسبات سیاسی آن است. اصلاحات سیاسی معطوف به رقیب خارجی است و اصلاح اخلاق معطوف به خویشتن است. خوشبختانه ما در فرهنگ دینی خود آموزههای متعددی در باره ی مبارزه با نفس، به مثابه یک جهاد، یعنی «جهاد اکبر» داریم. به نظر می آید که فارغ از بازی های سیاسی، و رضایت و عدم رضایت از یک جریان سیاسی؛ مساله اخلاق ریشه در لایه های پنهان سرشت آدمی دارد.
برای آن که به این سؤال پاسخ دهیم که چرا یک موج اجتماعی جدید حول روشنفکری دینی پس از اصلاحات پدید نیامد، یک نکته ناظر بر چیستی اخلاق است، به مثابة امر پیچیدهتر از امر سیاسی و نکته ی دیگر به نظر بنده برمیگردد به زمینه های فرهنگی و تاریخی شهروند ایرانی. همچنان که که اصلاح طلبی هم به دلیل وجود مسائل و مشکلات عدیده ی تاریخی و فرهنگی به موفقیت تام و تمام دست نیافت. به نظر بنده جریان اصلاحات هم تنها یک موج اجتماعی ایجاد کرد، اما پیروز نشد. چرا که دموکراسیخواهی و مشارکت سیاسی چیزی نیست که فوری بیاید و بیدار شدن و به مقصد رسیدنش یکی باشد .مردمی که نه در تجریه ی زیسته ی خودشان، و نه در تاریخ فرهنگ شان تمرین دموکراسی نکردهاند، و یک دریافت جدی از آزادی و مشارکت ندارند، با یک اتفاق مقطعی و ورود به یک جریان سیاسی تغییر چندانی نمی کنند. شما می بینید که جریان اصلاحات، فارغ از نقدهای اصولی که بدان وارد است، بدرستی درک نشد و قدر آن دانسته نشد. اصلاحات علاوه بر جریانات تمامیت خواه داخلی، از سوی نیروهای اپوزوسیون رادیکال و خارج از نظام نیز متهم است. اصلاح طلبی و رفرم در مناسبات اجتماعی گاه یک اسم است که مصرف آن ساده به نظر میآید، اما محتوای آن به یک زمینه فرهنگی اصیل متکی است که به سادگی به دست نمی آید.
!S1! اگر اهتمام موج پیشین روشنفکری دینی نقد فهم از قدرت و ادب مقام قدرت مداری در نسبت با دین بود، این بار گویی اهتمام به نقد فهم از انسانیت و ادب مقام شهروندی است. اگر موج پیشین بیشتر ارباب قدرت را نهیب میزد، به نظر میرسد موج جدید بیشتر به نقد ظرفیت های وجودی مردم می پردازد. پیدا است که اینجا کار پیچیده تر است. اگر موج پیشین نواندیشی دینی، دین را چنان بازخوانی می کرد که از آن استبداد زدایی شود، و مشارکت سیاسی قابل استخراج باشد، این موج جدید دین را چنان باز می خواند که آن را با حقوق بشر سازگار کند. پیدا است که اینجا کار دشوارتر است. زیست اخلاقی در شرایط پیچیده ی اجتماعی و تکنولوژیک الزاماتی دارد که انگار از الزامات سیاسی بغرنج تر است.
بگذارید کمی ملموستر صحبت کنیم. همه میدانیم اخلاقا ستم کردن روا نیست، اما مردمی که پیش از این با چهارپایان عبور و مرور میکردند، درکی از ستم روا داشتن هنگام ایاب و ذهاب داشته اند که بسیار متفاوت است با ستم ناشی از عبور و مرور با اتومبیل های جدید. شرایط جدید مصادیقی نو از ستم روا داشتن به وجود میآورد که ما خود را با آن تطبیق ندادهایم. روشنفکر دینی در کوتاه زمان نمیتواند حساسیت به این مصادیق را به مردم بیاموزد. بدان گونه که این آموزه مبنای یک موج اجتماعی جدید شود. اخلاق محیط زیست، اخلاق معاشرت، اخلاق در خانواده، حتی اخلاق در هنگام رانندگی و التزام به رعایت حقوق دیگران، اجتناب از تقلب و خدعه و رشوه و دیگر فسادها در مناسبات اجتماعی و حتی آموزشی و پژوهشی و پرهیز از تحمیل سبک زندگی خود به دیگری و پذیرش تنوع الگوهای زیست، از جمله مصادیق گفتمان اخلاقی میتواند باشد که دستاورد موج جدید روشن اندیشی دینی محسوب میشود. اما این که چه زمان این مطالبات در جریانهای اجتماعی و سیاسی بروز می کنند و شاخص انتخاب مسئولان دستگاه های اجرایی و یا فی المثل در بحبوحه های انتخابات نمایندگان مجلس می شوند، به زمان نیاز دارد.
امروز به میزان تقلب و انواع بداخلاقی در رویه های رایج در دانشگاه های خودمان توجه کنید. این مسأله نه ارتباطی به یک جریان سیاسی خاص دارد، نه اصلاح طلب و نه سکولار. نقض اخلاق علمی در دانشگاه های ما شایع است و روز به روز هم پیچیده تر میشود؛ از رفتار استادی که بدون الزامات اخلاق پژوهش مقاله سازی میکند، تا رتبهاش در رده بندی دانشگاهی افزایش یابد گرفته تا دانشجویی که در امتحانات تقلب می کند تا بدون زحمت به مدرک دست یابد! نمای اطراف دانشگاه تهران جلوه گاه مقاله سازی و مقاله فروشی در فضای علمی این جامعه است و این آیا چیزی جز بداخلاقی علمی است؟ این چیزی نیست که بر کسی پوشیده باشد. اما آیا جامعه ی دانشگاهی و نهادهای عریض و طویل و متعدد و متنوع فرهنگی فعال در آن، دستگاههای مأمور کشف و برخورد با جرم در سطوح حاکمیت، رسانه ها و قشرهای مختلف مردم، در برابر این پدیده ی شگفت و شرمآور حساسیت لازم را دارند؟ پس نقض اخلاق در جامعه به مراتب پیچیده تر از یک رفتار استبدادی است و نقد آن هم به همین سان دشوار و زمان بر است. رویکرد روشنفکران متأخر دینی معطوف به مسائل مهمی است، رویکردی که بر عقلانیت اخلاق تأکید بسیاری دارد، و اهتمام آنان همچون آغاز راه و شروع یک جهاد است که ما تازه در آستانه درک آن هستیم.
به طور کلی برای تبیین نسبت و سنجش بین دین و ارزشها؛ ما با دو نوع ارزش روبه رو هستیم. دسته اول ارزش هایی هستند که دین از آنها وام گرفته است. مثل صداقت، خوش خلقی و... دسته دوم ( ارزش های ثانویه) آن دسته ارزش هایی را شامل می شود که دین آنها را به عنوان ارزش معرفی کرد. مثل امر به معروف و نهی ازمنکر، تبری، جهاد و.... در خصوص احکام ثانویه برخی قرائت هایی که مستند بر این احکام از دین صورت گرفته است؛ می تواند با برخی از ارزش های اخلاقی متعارض متعارض شمرده شود. در حقیقت می توان نوعی قرائت همراه با خشونت و یا نوعی قرائت غیر اخلاقی از دین ارائه کرد. حتی بسیاری از احکام فقهی میان زن و مرد تبعیض می گذارد. در حقیقت دین اسلام، برخی رفتارهایی که جهان امروز آن را با حقوق بشر در تعارض می بیند را در شرایط خاصی مجاز می شمارد. از نظر شما در مواجهه با آن دسته احکامی که امروز به نوعی با مصادیق جهان مدرن در تنافی است باید چه برخورد و رویکردی داشت؟
به نظر بنده نهادینه کردن اخلاق، فارغ از عوامل اجتماعی، وابسته به سه ساحت و مقام و مرتبه است: یکم، مقام و مرتبه ی «تربیت اخلاقی» که ناظر بر پرورش اولیه اخلاقی در خانواده و مراحل مقدماتی آموزش رسمی است. مقامی که متفکرانی همچون پیاژه و کولبرگ در باره ی آن تحقیقات مهمی کردند. دوم، مقام و مرتبه ی «معرفت اخلاقی» که ناظر به خودآگاهی نسبت به احکام و فلسفة آموزههای اخلاقی است که در مدرسه و دانشگاه و در پژوهش و مطالعه و مباحثه کسب می شود. سوم؛ مقام و مرتبه ی « موعظت اخلاقی» که ناظر بر ترویج و تذکار اخلاق است. به نظرم فقدان هر کدام از اینها منشأ خلأ و اشکالاتی است. انسان اگر عقل محض بود، شاید اکتفا به مقام دوم رافع مشکل بود، اما آدمی در کنار عقل بسته ی پیچیده ای از عواطف و تمایلات است، مستعد نسیان و غفلت است. پس هم زمینه سازی تربیتی و هم تذکار و موعظه ی پسین، برای نهادینه کردن آموزههای اخلاقی در عموم مردم امری جدی است.
برای مقام ترویج، یادآوری و موعظه، دین به طور خاص سازوکارهای خوبی دارد. انواع مجالس وعظ و سنت های پسندیده ی عبادی و مناسک موجود در جوامع دینی چنین کارکردی دارند. حال با توجه به چالشهای جامعه ی دینی، ما اکنون در هر سه مقام به تجدید نظر اساسی نیاز داریم.
در پاسخ به سؤال شما باید عرض کنم یکی از کارهای مهمی که روشنفکران دینی به آن مبادرت کردند، پالایش معارف دینی و سنن به جا مانده در جوامع دینی از منظر اخلاق دینی است. یعنی اینکه به دین می توان از دو منظر نگاه کرد: اول، چیستی دین؛ یعنی جوهره ی دین و دین آنچنان که باید باشد؛ دوم دین در مقام تحقق خارجی و به عنوان یک پدیده تاریخی که در جامعه ی بشری تحقق و بروز و ظهور پیدا کرده است. در حالت مطلوب و بر اساس تصویرهای ناب مؤمنانه، دین نباید و نمیتواند منشأ رفتارهای منفی و منشأ خشونت باشد. اما در مقام تحقق خارجی و آنچنان که در رفتار برخی پیروان ادیان مشاهده شده است، خشونتهایی بروز کرده است. از این منظر وجود خارجی ادیان مختلف ممکن است خاستگاه پارهای امور غیراخلاقی باشد. برای قضاوت منصفانه در این باره کافی است از منظر یک فرد بی طرف، از چشم فردی بیرونی، به آموزههای ادیان مختلف نگاهی داشته باشیم. مثلا در آیین هندوها، سیکها و یهودیان رفتارهایی وجود دارد که از منظر کسی که از بیرون بدانها می نگرد به درجات مختلفی مصداق عدول از ضوابط عقلانی و اخلاقی هستند.
بر آگاهان پوشیده نیست که پارهای از احکام مندرج در آموزههای نخستین اسلامی بعدها به اجرا گذاشته نشدند، از جمله آموزههای ناظر بر کنیزان، بردگان، غنائم جنگی، و اخیرا حقوق زنان و حتی برخی احکام جزایی در برخورد با مواردی مانند سرقت. ممکن است تبیین سنتی در این باره عبارت باشد از این که فعلا شرایط اجرای این احکام فراهم نیست، اما تبیین اصولی دیگر حاکی از منسوخ بودن برخی از این احکام، به استناد پاره ای دیگر از آموزهها است که ناسخ نامیده میشوند. به نظر میرسد دغدغه های اخلاقی ضابطه ی مهم چنین نسخی است.
و اما؛ در موارد مشاهدهی تقابل بین آموزه هایی دینی و آموزه های مربوط به حقوق بشر، میتوانیم چند موضع داشته باشیم: اول، پذیرش آن آموزههای دینی و کنار گذاشتن حقوق بشر؛ از این منظر تمام گزارههای دینی بی چون و چرا مقبول اند، و هر نوع مخالفت و برخورد نقادانه با آن ناروا است. دومین نگاه این است که به نفع حقوق بشر و به نفع دریافتهای اخلاقی آموزههای دین را نفی کنیم. و سوم موضع تأویلی است؛ یعنی این که نظر به جوهر رحمانی، عدالت محور و حکیمانه ی دین، باید فهمی از دین عرضه کرد تا خشونت و نفی حقوق بشر و نفی دستاوردهای علم جدید از آنها استخراج نشود. از این منظر اشکالی اگر باشد از فهم ما است و نه دین، لذا نباید در ظاهر دین توقف کرد.
این نگاه سوم به رویکرد نسلهای اسبق نواندیشان دینی نزدیک است، نگاه کسانی همچون مرحوم بازرگان. اما برای درک گفتمان معرفت شناختی روشنفکری دینی که شما بدان اشاره داشتید باید از تقریر چهارمی یاد کرد. این نگاه معطوف به تفکیک عرضیات دین از ذاتیات دین است. یعنی اینکه دین یک جوهرهای دارد، و آن جوهر عقلانی و عادلانه است. اما در مقام تنزل دین به تجربهی بشری و فرهنگ و زبان او، امکان راه یافتن محدودیتهای فرهنگی و جغرافیای مکانی و زمانی در دین منتفی نیست. وظیفهی مؤمن اخلاقی و عقلانی در مواجهه با چنین وضعیتی جهدی مستمر برای فیلترینگ دین بر اساس موازین عقلانی و اخلاقی. تفکیک آن جوهر برین از این عرضیات و ارائة معرفتی پالوده و ملائم با حقوق بشر از دین است.
بر این اساس دین مطلوب، یک چیز متصلبی نیست. مصداق عدالت در یک دوره تاریخی ممکن است با دوره دیگر متفاوت باشد. برای نمونه در دوره ای که حقی مشخص برای زن قائل نبودند، مصداق اصولی «عدالت» ممکن بود این باشد که یک زن ارثی معادل نصف یک مرد ببرد، اما آیا تا ابد مقدار ارث همین باید باشد؟ از این منظر اصل، «توزیع عادلانه»ی ارث است، نه آن مصداق نصف بودن حق زن، و ممکن است در دوره ای دیگر مصداق و میزان آن حکم فرق کند. از نگاه روشنفکران دینی، آموزههای دینی همچون پروژه ای است که قابل بسط تاریخی است. اگر در یک حکم فقهی که مناسب یک دوره اجتماعی خاص صادر شده توقف کنیم، ممکن است از یک اصل دینی وثیق و اصیل که عدالت است باز بمانیم. ضابطه ی چنین تشخیصی همانا تطبیق آن آموزههای مؤمنانه با آموزههای عقلانی و اخلاقی است.
پس در آموزههای عرضی و نه ذاتی و جوهری دین، اموری وجود دارد که مستلزم نقد اخلاقی هستند. شاید جالب باشد اگر یادآوری کنیم این مشی روشنفکران دینی اصلا ادعای جدید و بدعت نیست. از یک منظر شاید «اجتهاد» که آموزهای شیعی است، معنایی جز همین کار ندارد. استنباط احکام به اقتضای شرایط مکان و زمان جدید، یک معنای سنتی دارد و آن تطبیق احکام پیشین با امور مستحدثه است؛ اما معنای عمیق تر آن می تواند فیلترینگ احکام پیشین دینی با غربال عقلانیت و اخلاق باشد. نقد اخلاقی دین، همواره اتفاق میافتاده است. اما آن را اظهار نمیکردند و برای آن نظریه ای منقح نداشتند. مثلا آیا اکنون در نظام جمهوری اسلامی دست دزد قطع میشود؟ تبیین سنتگرایانه ی خودداری از این حکم این است که ما به خاطر جلوگیری از وهن اسلام در جهان جدید، قطع عضو سارق را انجام نمی دهیم. اما سؤال این است که این چه حکم دینی است که اجرای آن باید موجب وهن دین باشد و از الان تا یک آینده ی نامعلوم این حکم تعطیل شود تا اصل دین دچار وهن نگردد؟ شاید باید به تبیین دیگری روی آورد. شاید قطع دست دزد در یک دوره مصداق عدالت بوده باشد، اما در دورهی دیگر این گونه نباشد. لذا جوهرهی دین اصل عدالت است که طبق آن باید با مجازات مناسب و بازدارنده ۱5ی خاطی مقصر، امکان تکرار ارتکاب جرم را تا جای ممکن محدود کرد، اما در عین حال باید از تعدی و وارد آوردن رنج گزاف بر خاطی نیز خودداری کرد و در مسیر مجازات مرتکب ستم نشد. و این برداشت عقلانی و اخلاقی است.
علاوه بر روشنفکران دینی، روشنفکران سکولار ما هم پیوندی میان عقلانیت و اخلاقی بودن برقرار کرده اند. به نظر می رسد قرائت اخلاقی از دین، گام بعدی قرائت عقلانی از دین بود. در میان روشنفکران سکولار؛ برخی مانند سید جواد طباطبایی با تاکید بر مفهوم «مصلحت همگانی» در اندیشه سیاسی ـ اجتماعی ما، معتقدند که میان اخلاقیات و سیاست ( بر خلاف سنت غربی) شکافی رخ داده که علت اصلی فقدان اندیشه ی خردورزانه اجتماعی و سیاسی در میان ما بود. شما در این مورد چگونه فکر می کنید؟
در این سؤال دو بحث مطرح است؛ یکی نسبت بین عقل و اخلاق دیگری مقایسة دو زاویه ی دید سکولار و دینی در باره ی اخلاق. در باره ی نسبت بین عقل و اخلاق جدی ترین نظریه ی کلاسیک نظر ارسطو است. تقسیم بندی سنت ارسطویی قائل است به این که عقل انسان در دو ساحت کلی «نظری» و «عملی» بروز و ظهور دارد. در ساحت نظری ما به شناسایی محیط پیرامون می پردازیم و گزاره و جملة خبری صادر می کنیم و محصول این تلاش عقلی، طبیعیات و ریاضیات و الهیات است. اما همین عقل انسان یک بروز دیگری هم دارد، و آنجا دیگر کشف نمی کند، بلکه به صدور فرمان هایی می پردازد که تحقق آن به صورت عمل است. این عمل هم شامل سه عرصه ی منزلیات و سیاسیات و اخلاقیات است. پس از نگاه ارسطو اخلاق خاستگاهی کاملا عقلانی دارد.
!S2! اما بعد از رنسانس، چالشهایی جدی در شناسایی اخلاق پدید آمد. این سؤال بهجد مطرح شد که آیا واقعا فرامین اخلاقی خاستگاه عقلانی دارند یا احساسات و تمایلات ما خاستگاه واقعی اخلاقاند؟ هابز، شافتزبری، روسو و هیوم از جمله متفکرانی بودند که از این زاویه ی جدید غیرارسطویی به موضوع نگریستند و راه جدیدی در فهم ماهیت اخلاق گشودند. این چالش ها موجب پدید آمدن مکاتب جدیدی در فلسفه اخلاق شد که در جای مناسبی باید در بارهی هر یک از آنها داوری کرد. چیزی که من فکر می کنم ممکن است امروزه در فهم نسبت بین اخلاق و عقل مفید باشد، این است که اخلاقی بودن به لحاظ داوری کلی متکی بر احکام عقلانی است، اما پایبندی عملی به آموزههای اخلاقی، به امور روان شناختی و تمایلات و احساسات به شدت وابسته است.
به گمانم تا اینجا بین روشنفکران دینی و سکولار اختلافی نیست و همگی قائلاند به این که به لحاظ معرفتی تکیه گاه اخلاق عقل است. اما شاید بحث در این است که این عقل را باید انتزاعی و فراتاریخی در نظر گرفت، یا آن را باید امری جمعی و تاریخی دانست؟ اگر بر سر نقش عقل در تثبیت وجه معرفتی اخلاق توافق کردیم، حال نوبت آن است که در تبیین تحقق اجتماعی اخلاق در بستر تاریخی هم تأمل کنیم.
ما می دانیم که مباحث عقلانی ناظر بر اخلاق در طول هزار سال تفکر فلسفی سنت ایرانی-اسلامی، تا حد زیادی مغفول بوده است. فیلسوفان بزرگ ما از ابن سینا تا ملاصدرا بیشتر به مباحث نظری و شناختی، آن هم ناظر بر فلسفه ی اولی و الهیات اهتمام داشتند. با استناد به این که اشرف علم به اشرف معلوم است، و اشرف معلوم هم ذات باری است، بیشتر به مابعدالطبیعه می پرداختند و عرصه های دیگر مانند سیاست و اخلاق را میتوان گفت وانهاده بودند. آقای جواد طباطبایی از چنین افولی در تاریخ تفکر ایرانی خبر می دهند.
پس عقلانیت اجتماعی و سیاسی در سنت ما یا ناخودآگاه مورد غفلت قرار گرفت یا اینکه به صورت خودآگاه از آنها صرف نظر شده بود. اما اکنون پرسش این است که در مقام بازاندیشی در اخلاق و نهادینه کردن هنجارهای اخلاقی و اصلاحات اجتماعی، توجه به امر دینی چقدر مهم است. آیا عرضه داشتن فهمی دیگر از دین مهم است، یا فارغ از معارف و آموزههای دینی ابتدا باید به عقل سیاسی اهتمام کرد. به نظرم بعید است این شکاف آن قدرها عمیق باشد. توجهی که پروژهی دکتر عبدالکریم سروش به ما میدهد، لزوم بازاندیشی در وجه معرفتی دین است که در پرتو آن نسبت ما با امر سیاسی هم تقریر خواهد شد. از این طرف دیگر توجهی که پروژهی آقای طباطبایی به ما میدهد بازاندیشی در خرد سیاسی و تأمل در پیشینه و تاریخ تحول عقل در تاریخ این فرهنگ است. من نمی خواهم دچار تقلیل گرایی شوم و تفاوت این دو پروژه را نادیده بگیرم، اما به نظرم اگر در مقام درس آموزی بین نحله های روشنفکری باشیم، تعارض و تنافی غیرقابل حل در کار نیست.
آنچه با دغدغه ی نهادینه سازی اخلاق اجتماعی و یا فعال سازی خرد سیاسی اکنون در جامعه ی ما مهم است، فارغ از مناقشات سطح نخبگان که به تقریر وجه معرفتی موضوع اهتمام میکنند، به نظرم توجه به رفتار نهاد های رسمی تعلیم و-تربیت و نیز نهادهای متولی ترویج دین است؛ یعنی همان مقام پرورش نخستین و تذکار و موعظه ی واپسین. متأسفانه نوعی بی دقتی و حتی شاید بتوان گفت انحراف و فقدان کارکرد مناسب در این نهادها دیده می شود. نسل نوینی از روشن اندشان دینی اخیر مانند آقای ابوالقاسم فنایی، تأکید دارند که مسأله و معضل مهم امروز ما نه «جهل»، بلکه «غفلت» است. جهل یعنی فقدان دانش در بارهی یک مسأله، و نبود آگاهی از منظر علمی؛ اما غفلت به معنای توجه نکردن و دل ندادن و عدم اهتمام لازم به آموزههای تحول آفرین و رشد دهنده است.
کارکرد وعظ در واقع یادآوری و تذکار است، نه اینکه یک مجهولی را به معلوم شناختی تبدیل کند؛ به نظر میرسد رسالت انبیا نیز جز این نبوده است. به تعبیری اساسا قرار نبوده دین کار علم را بکند و شناخت علمی جدیدی از طبیعت به ما تحویل دهد. علیالاصول کار دین این بوده است که هدایت کند، «هدًدی للمتقین» باشد (هدایتی برای پرواپیشگان). یا در جای دیگر میفرماید: «ذکر للعالمین» (یادآوری برای همگان، و این بار نه منحصر به تقواپییشگان). این نگاه به دین، بنیاد کارکرد تذکر و وعظ را در معنای صحیح آن فراهم می سازد.
اما مشکل ما از دو جا آغاز شد، یکی به انحراف رفتن همین وجه کارکردی مثبت دین همچون وعظ و تذکار مشفقانه؛ و دیگر تلقی حداکثری از دین که خواستیم همه ی مشکلات و نیازهای مادی و اجتماعی و دانشی را هم با توسل به آن پاسخ دهیم. با این تلقی از دین، هم به تدریج دین نزد قشرهایی از مردم به کناری گذارده میشود، و هم با عدم اهتمام جدی به علم غیردینی و عقلانی، جامعه از دست آوردهای علمی دنیای جدید محروم می گردد.
روشنفکران دینی با تصحیح نگاه به دین و معقول ساختن توقع از آن و سوق دادن ما به نگاه حداقلی اما شایسته به دین، هم به دین خدمت کردند و هم به شهروندان جوامع دینی. بر این اساس توقع صحیح از دین دیگر توسل به دین به مثابه ی منبع شناخت نشری از همه چیز نخواهد بود، بلکه توقع تذکاری در زمینه ی امور اخلاقی است. تذکر صحیح دینی و یادآوری اصول اخلاقی به یک شخص، ممکن است در جان شخص او اثری کند و زندگی او را چنان تغییر دهد، که صدها ساعت مباحث به اصطلاح معارفی ممکن است چنان اثری نداشته باشد. یکی از عوامل فاصله گرفتن شهروند جامعه ی ما از پاره ای منشهای پسندیده ی اخلاقی، منش هایی که به سادگی میتوان آن را در شهروندان جوامع سکولار مشاهده کرد، به نظرم همین نکته ی ظریف است، یعنی ضعف نظام اخلاق آموزی مبتنی بر وعظ ناکارآمد در جامعه ی ما. شاید در گفتمان روشنفکری سکولار اینها مهم نباشد، اما در گفتمان روشنفکران دینی به موعظه و پند و اندرز صحیح در تربیت اخلاقی جامعه توجه جدی میشود.
بنده در مقالهای که حدود سه سال پیش در بارهی اندیشه اجتماعی حافظ، با موضوع نقد حافظ بر نهادهای وابسته به دین در همایشی ارائه کرده بودم، اشاره ای داشتم به زنده بودن پروژه ی حافظ در این باره تا امروز. وعظ و پند یک سازه و رسانه ی جدی برای طرح مسائل اجتماعی جوامع دینی بوده است، چه در صدر اسلام و چه پس از آن، تا امروز. اما تجربه ی تاریخی حکایت از رقیق شدن کارکرد این رسانه و گاه حتی تبدیل شدن آن به ضد خود دارد.
حافظ میگوید:
«گر ز مسجد به خرابات شدم خرده مگیر/ مجلس وعظ دراز است و زمان خواهد شد»
نخستین آسیب شناسی حافظ در این باره دراز بودن مجلس وعظ است. یعنی اگر در موعظه ی دیگران اندازه نگه داشته نشود، پرگویی کارکرد وعظ را از بین می برد و آن را بی خاصیت خواهد کرد.
آسیب شناسی بعدی حافظ در این باره معطوف به بی تأثیری وعظ واعظ غیرمتعظ است. حافظ به این پدیده هم حساسیت زیادی نشان داده است:
«واعظان کین جلوه در محراب و منبر میکنند / چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند»
و آسیبشناسی سوم او این است که اصلاً مشکل نه در ناهماهنگی قول و عمل واعظ، بلکه حتی در نیت آنها است. یعنی این بی عملی نه از سر سستی و غفلت، که از سر سوء نیت است. در این وعظ ها نه اصلاح اخلاق شهروندان، بلکه درست کردن سازوکارهایی برای جهت دهی به عقاید آنان برای کسب سودهای شخصی هدف بوده است:
«مرغ زیرک به در صومعه اکنون نپرد / که نهاده است به هر مجلس وعظی دامی»
!S3!از این رو فارغ از مباحث معرفتی و عقلانی در باره ی اخلاق که با توسعه نیافتگی ما گره خورده است، به نظر بنده باید نقش آموزش و ترویج اخلاق را مورد توجه جدی قرار داد. امروزه دستگاه های وعظ ما با سیاست عجین شدهاند، تقریر آموزه های اخلاقی با القاء آراء ایدئولوژیک آمیخته است، اینجا است که وعظ بی اثر میشود. من در پی توجیه ناموجه رفتار ناصواب در لایه ی شهروندی و فرافکنی آن به نهاد سیاست و قدرت نیستم. بر این باورم که بیش از آن که از عملکرد نهادهای رسمی حاکمیتی در این باره میتواند جای گله باشد، ممکن است رفتار اجتماعات و نهادهای مردمی محل اشکال باشد. پیدا است که شهروند فرهیخته نباید خود را تابعی از رفتار اهل سیاست ببیند. اگر سیاست حاکم بر جامعه را تبلوری از ارزش های نهادینه شده در ناخودآگاه مردم آن جامعه بدانیم، اینجاست که مردم هم باید نقد شوند. اما در دنیای مدرن که نهاد سیاست بر همهی دیگر نهادها (نهاد خانواده، نهاد دین، نهاد اقتصاد، و نهاد تعلیم-تربیت) غالب و مسلط است، نمیتوانیم رفتار سیاسی را تنها دارای ارزش ثانویه و تابعی بدانیم. بنابراین اگر بتوانیم مستقل از مباحث معرفتی و عقلانی، به بحث ترویج و نهادینه کردن تربیت اخلاقی مردم هم اهتمام کنیم، در یک جامعه ی دینی خوانشی اخلاقی از دین می تواند به مطلوبیت اخلاق شهروندی کمک کند.
شکاف میان سنت و تجدد و بحث پیرامون آن ها از مهم ترین موضوعاتی است که در چند دهه اخیر مورد بحث و فحص قرار گرفته و درباره آن جدال ها و جدل های گوناگونی صورت گرفته است. تا چه میزان این وضعیت پا در هوایی ( و به تعبیر داریوش شایگان موتاسیون) میان سنت و تجدد را علت سست شدن اعتقاد به ارزش های اخلاقی سنتی و ریشه نگرفتن ارزش های نوین اخلاقی می دانید؟
شاید تعبیر «علت» برای تقریر شکاف «سنت ـ-تجدد» در این باره دقیق نباشد. اما البته مسئله ی سنت و مدرنیته یکی از منصه های مهم بروز و ظهور مسئلهی توسعه و وضعیت اخلاق در جامعه ی ما است. می پذیرم که چیزی به نام شکاف بین سنت و مدرنیته وجود دارد. اما به هیچ وجه به یک دیوار و خط تاریخی مشخص بین آنها قائل نیستم. این بحث از آن جهت مهم است که مدرنیته چیزی جز برآورده شدن آرزوهای سنت نیست. یعنی این انسان سنتی بوده است که مدام پیشرفت می خواسته است و تجدد به تعبیری تجلی خواست خودآگاه یا ناخودآگاه پیشرفت خواهی انسان سنتی است. البته می دانم این حکم ممکن است برای برخی محل مناقشه باشد.
قطعا این طور نیست که انسان سنتی برای فهم عالم و بقای خود در عالم، در کنار آن نگرش الوهی یک تبیین طبیعی و سکولار هم در برابر داشته است، اما به دلیل مادی بودن این نگاه، آن را نمی پذیرفته و به آن سمت نمی رفته و همه چیز را تبیین قدسی میکرده است؛ و در عوض انسان دیگری به نام انسان مدرن به دلیل غلبه ی نفسانیت و غفلت زدگی، قدسیت را به کنار نهاد و مادی شد. من این تبیین را نمی پذیرم. به نظر من چشم انسان سنتی در تبیین رخدادهای عالم طبیعی و کشف قوانین حاکم بر آن، هنوز به این قوانین گشوده نبود، از این رو بدان تبیین های قدسی روی میآورد. پس قدسی بودن انسان سنتی نه از سر انتخاب و اختیار، بلکه از سر اضطرار بود. اما البته بنده با این تبیین در صدد بستن تومار فهم قدسی از عالم نیستم. معتقدم همان فهم قدسی از سر اضطرار کارکردهای معنوی و اخلاقی پسندیدهای هم داشته است که با حذف آن کار به سامان نمی شود.
بر این اساس با عبور از جهان سنت و ورود به جهان مدرن، ما با نوعی جهش معرفتی مواجه شدیم، و چشم مان به حقایق عالم بیشتر گشوده شد، اما محصول این جهش نوعی غفلت از مناسبات معنوی و آموزه های اخلاقی هم بود. البته چیزی که با آن موافق نیستم، این است که بگوییم جهان مدرن یکسره نافی اخلاق است. درست برعکس، پس از یک فترت در دوران غلبه ی پوزیتیویسم، در جهان مدرن چشم ما به خیلی از اخلاقیات باز شد که در جهان سنتی حساسیت بدان وجود نداشت؛ یکی از مظاهر آن توجه به اصول اساسی موسوم به حقوق بشر است. در دوران مدرن ما به برابری انسانها و حق برابر برخورداری از حقوقی پایه، فارغ از جنس، نژاد و عقیده، و به صرف تولد در توجه پیدا کردیم. این اقوال اکنون بدیهی، در جهان پیشامدرن ناشناخته بود. فارغ از این که اصول بیانیه ی حقوق بشر، دستاویز قدرتهای خاص شده باشد و چقدر از آن سوء استفاده شود، باید توجه کرد که درک اصول پایه ی حقوق بشر، یک درک اخلاقی فوق العاده مهم است که هم مؤمنان و هم غیرمؤمنان باید شکرگزار آن باشند. این طور نیست که ما یک برچسب سکولار به حقوق بشر بزنیم و بگوییم که مؤمنان نباید از آن خرسند باشند.
!S4 !اگر از منظری مؤمنانه خدای خالق هستی را عادل بدانیم و چنین بفهمیم که خداوند انسانها را به صرف تولد دارای حقوق برابر آفریده، و ما تا به حال از آن غفلت کرده بودیم، پس باید سپاسگزار دنیای مدرن باشیم برای این آگاهی. همچنین تکنولوژی مدرن ابزاری فراهم کرده که به شرط متخلق بودن به اخلاق، قطعا ما میتوانیم عادلانه تر رفتار کنیم. بسیاری از تبعیضها و ستمها پیش از این به خاطر آن بوده است که ما ابراز مناسبی برای توزیع امکانات نداشته ایم، حتی اگر دل مان میخواست که عادلانه رفتار کنیم. بنابراین علم و تکنولوژی مدرن در بیاخلاقی ما مقصر نیستند، بلکه مشکل از ما است که پرورش اخلاقی مان به اندازه رشد علمی مان نبوده است. ما به عنوان انسان دنیای مدرن اهتمام لازم را به رشد زیر ساختها و نهاد های اخلاقی، به گونهای که با رشد علوم و تکنولوژی متوازن باشد، نداشتهایم؛ وگر نه فلسفه ورزی در زمینه ی اخلاقی در دوران مدرن چشم گیر بوده است.
فیالجمله وضعیت معرفت اخلاقی ما در دنیای مدرن قابل دفاع است. اگر نگوییم در بسیاری موارد رشد یافته تر از جهان سنتی است، عقب مانده تر از آن هم نیست. اما در مقابل، رفتار آحاد انسانها، رشد اخلاقی متناسب با وضعیت و امکانات دنیای مدرن را ممکن است پیدا نکرده باشد. اگر ابزارهای مدرن و مؤثرتر داریم، به رشد اخلاقی مضاعفی هم نیاز داریم، چرا که با وجود قدرت بیشتر زمینه برای طغیان هم بیشتر فراهم خواهد شد. اگر من یک انسان رشد نیافته باشم، میتوانم با تیغی در یک لحظه چند نفر را زخمی کنم، و نیز اگر یک بمب هسته ای داشته باشم امکانات بیشتری برای طغیان و تخریب فوق العاده بیشتر خواهم داشت. در مقابل، یک پزشک ممکن است با یک تیغ، انسانی را از مرگ حتمی نجات دهد و همان متخصص در صورت مجهز بودن به امکانات پزشکی هسته ای در کوتاه زمانی چندین و چند انسان را از بیماری و مرگ برهاند. سؤال من از منتقدان دنیای مدرن و مدافعان سنت این است که به واقع اگر برای مثال امکانات ساخت بمب هسته ای در اختیار انسان سنتی بود، به اندازهی انسان امروز فاجعه ایجاد نمی کرد؟ پس این طور نیست که علی الاصول جهان سنتی اخلاقی تر از جهان مدرن باشد. و شکاف سنت-مدرنیته، نه علت مشکلات اخلاقی بلکه مظهر و محل بروز توسعه نیافتگی ما در اخلاق است.