پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران: آن چه که در پی می آید جلسه چهارم از سلسله جلسات درس هایی درباره امامت است که توسط آیت الله حسن حسن زاده آملی، احتمالا در دهه شصت شمسی و با حضور اقشار مختلف مردم برگزار شده است. در این جلسه حضرت علامه،با توجه به سخن ابن سینا در کتاب دانشنامه علایی نشان می دهند که افرادی هستند که بدون رنج و تعب و به واسطه ارتباطشان با عقل فعال، از همه علوم آگاهی دارند و آنان حجت خداوند بر روی زمین اند و زمین هیچ گاه از وجود آن ها خالی نیست.البته عده ای هم هستند که که گرچه معلم دارند، اما به واسطه قوه حدسشان با تنبهی به علوم آگاهی پیدا می کنند.
در پی، متن کامل سخنان آیت الله حسن زاده آملی تقدیم خوانندگان گرامی می شود.
بسم الله الرحمن الرحیم، الحمد و الثناء لعین الوجود، و الصلاة و السلام علی واقف مواقف الشهود، سیدنا ابی القاسم محمد، صاحب مقام المحمود، و علی آله امناء المعبود، ثم الصلاة و السلام علینا و علی عباد الله الصالحین.
کتاب دانشنامه علایی ابن سینا و اصناف عالمان
یکی از کتاب های این سینا همین است که با خودم آورده ام و الآن دارم از روی آن می خوانم به نام دانشنامه ی علائیه است. ابن سینا دانش نامه را به فارسی نوشت و آن یکی از کتاب های سنگین و علمی شیخ الرئیس است. البته مردم اهل علم آن چه که می نویسند علم است، آن چه می گویند علم است. آدمی که جان سنگین دارد، حرف، عمل،قلم،برخورد، نشست و برخاست آن سنگین است. گزاف و لغو نمی گوید. آدمی که بزرگ است، آثار آن نیز بزرگ است. علم آن، قلم آن، حرف آن بزرگ است. زمانی که جان سنگین شود، آثار آن نیز سنگین می شود. روح زمانی که پر بار شد آثار آن نیز بزرگ می شود.این سینا در این کتاب می فرماید:
" شاید که یکی بود،" یعنی امکان دارد و محال نیست. مثلا اشکال می شود که ایشان مگر می توانند قرآن را در دو سال به نثر در آورد! می گویند که دروغ می گوید! اگر این دروغگو بود، این زبان جان را نداشت که قرآن را به این گونه به نثر درآورد. این دهان دروغگو نیست. آن را که نظامی می گوید دهان دروغگو نیست. آن را که شیخ می گوید دهان دروغگو نیست: کرده ای تاویل حرف بکر را/خویش را تاویل کن نی ذکر را. چون من خودم دور هستم و نیافته ام و نچشیده ام و نکشیده ام، هضم این سخنان برای من دشوار است. مگر می شود؟ بله می شود و بالاتر از آن هم می شود. این ها بزرگان عالم هستند که این سخنان را می گویند. این ها نوابغ عالم هستند. این ها کسانی هستند که اگر میلیاردها آحاد مردم در یک کفه ترازو و یک تن ایشان بر کفه دیگر ترازو باشد، بر همه ی مردم رجحان دارند.
آدمیت به عقل و معرفت است
آدمی به عقل و معرفت و هوش است؛ به جسم و هیکل که نیست. همان طور که می بینیم مثلا که دو هزار گوسفند را یک بچه چوپان دارد می چرخاند. آن دو هزار گوسفند همگی مسخر و اسیر هوش آن چوپان هستند. به حساب شمار دو چشم نیست که بگویم این ها هزارتا هستند؛ حساب عقل است.
برخی با حدس به علوم وقوف می یابند/همه چیز به ائمه افاضه می شود
" شاید که یکی بود که بیشتر چیزها را به حدس به جای آورد. " این حدس به معنای انتقال دفعی علمی است. یکی مانند من باید به جان کردن و لنگان لنگان از این سفره، از آن سفره، از این کتاب، به آن کتاب، با فکر و اندیشه و تعقل گدایی کند. ولی یکی به حدس یعنی به انتقال دفعی علمی به مطلب می رسد. آن چنان جان قوی است و روح چنان مرتبط که به توجهی جانش سیر ملکوتی می کند. همان طور که در کتاب شریف کافی درباه علم ائمه وا می دارد، متی شاء علموا، علموا یا علمّوا من عَلِمُوا یا عُلُمُوا همه جور نسخه بدل دارد و همه معنا می دهند و همگی درست هستند. هرچه بخواهند به ایشان افاضه می شود؛ می گیرند، می رسند. انسان است انسان! انسان به این معنی است. علی(ع) فوق انسان نیست بلکه خود علی(ع) انسان است. انسان به این معنی است.انسان یعنی پیامبر(ص)، انسان یعنی حسین(ع).
" شاید که یکی بود که بیشتر چیزها را به حدس به جای آورد. اندکی حاجت بود وی را به معلم." آخر چقدر آدم باید حرف بگوید و حرف بشنود؟ یکی با تلنگر خوردن به راه می افتد و یکی مثل من بیچاره تا آخر عمر، صد سال هم که عمر کند می گوید این چه شده و آن چه شده! هی بگو هی بشنو!
چه کسانی بدون معلم به علوم وقوف می یابند؟
" اندکی حاجت بود وی را به معلم و شاید که کسی بود نادر، که چون بخواهد بی معلم، اندر یک ساعت از اوائل علوم به ترتیب حدسی تا آخر برسد، بی معلم " آن اولی که معلم می خواهد همین که به آن توجهی داده شود خودش مطلع می شود. و شاید که کسی بود نادر (کم،به ندرت)، که چون بخواهد، بی معلم.آیا این بدین معنی است که او معلم ندارد؟دارد اما آن معلم کیست؟ ما طبیبانیم و شاگردان حق، علّمه شدیدالقوی، معلم اوست. دیگر این نیست که به مکتب برود و کتاب دست بگیرد.
ارتباط با عقل فعال
" اندر یک ساعت از اوائل علوم به ترتیب حدسی تا آخر برسد، از نیک پیوندی وی به عقل فعال." چون خوب ارتباط و اتصال با عالم الاه دارد، معطلی ندارد. بس که مزاجش معتدل است.بس که کارهایش صحیح و درست است. بس که دستگاه گیرنده قوی است. از نیک پیوندی وی به عقل فعال که قابل در قابلیت اتم قوابل است و از آن طرف هم که فیاض علی الاطلاق است.به همین دلیل دیگر معطلی ندارد.
وقتی که برای رسیدن به علم اندیشه لازم نیست
" تا او را خود هیچ اندیشه نباید کردن." این که می بینید ما اندیشه و فکر می کنیم، اندیشه حرکت کردن جان است، حرکت یعنی این که ندارد و دارد به سویش می رود. اندیشه کردن حرکت روحی است. جان است. نفس ناطقه انسان است. فکر یعنی انسان ندارد و دارد به سویش می رود. آن چنان که هست همچنین شخصی احتیاج به اندیشه ندارد که فکر روحی کند و به دنبال مبادی و مقدماتش برود و تنظیم و تدوین کند و سپس به نتیجه و مطلوب برسد. نه این طور نیست؛ این برای ضعفا است با احتساب مراتب آن ها. این برای کسانی است که این حقیقت برای آن ها آشکار نیست. در چنین قوت و قدرت نیستند.سخنانم مفهوم هست؟ ما می کوشیم هر آن چه برای ما مقدور است که از اصطلاح علمی و لغت پراکنی به در بیاییم تا جایی که برای ما مقدور است پایین بیاوریم و شما تلاش کنید تا جایی که مقدور است بالا بیایید. شما حواستان را جمع کنید و فکر را به کار بیندازید و قدر علم و کلاس و حرف را بدانید.
جوشش باطنی علم
" تا او را خود هیچ اندیشه نباید کردن و چنین پندارند که از جایی اندر دل وی، همی افکنند." می بیند که از باطن سر او به او احاطه می شود. معلم دارد، معلم او دیگری است و از باطن به او انتقال و افاضه داده می شود.
انسان یعنی پیامبران و ائمه، بقیه مادون انسان هستند
بلکه حق، خود این بود.
آفرین بر این کلام تو!آفرین بر این دهان تو! خداوند درجاتت را متعالی کند. می فرماید اصل انسان به این معنی است. انسان به این معنی است. از حضرت امام صادق(ع) سوال کردند که مس چیست؟ فرمودند: نقره ی فاسد شده است. آن نقره یعنی آن. نقره فاسد شده است. انسان به این معنی است. دیگران انسان فاسده شده اند. در مراحل دون انسان هستند. انسان بدین معنی است. خدا توفیق دهد هرچه بیشتر به آن نزدیک شویم. آشنایی نه به این معنی که اسم او چیست، پدر او کیست؟ نه! آشنایی به ذات و معارف و معلومات او است.
دانش نامه علائی را دارید؟ کتاب فارسی است و الحمدلله اهل مطالعه هستید و کم کم به این زبان ها آشنا شده اید. این کتاب را تهیه کنید. دانش نامه علائی صفحه ی 103 تا 145 است. قسمت دوم که در فلسفه است.
چه کسانی می توانند معلم باشند؟
" «این کس باید که اصل تعلیم مردمی از وی بود»." معلم باید چنین کس باشد. استاد مردم، پیغمبر مردم، راهنمای مردم باید چنین کسی باشد. اینها را بزرگان علم و ادب و مفاخر اجتماع می گویند.
نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت/به غمزه مسئله آموز صد مدرس شد
" این کس باید اصل تعلیم مردمی از وی بود و این عجب نباید " معلم به این معنی است. آقای شیخ الرئیس! شما آدم بزرگوار، زمان بحران و پیشرفت علم، در قرن سوم هجری و قرن هفتم و هشتم هجرت،که قرون عجیبی بود و عجیب مردم بزرگی از این قرون بر خاستند. راستی شما چنین حرف می زنید که شاید کسی بوده است که بدون پدر و تکلف درس و خدمت استاد بوده است و راستی این گونه است که «نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت/ به غمزه مسئله آموز صد مدرس شد» و یتیمی که ناخوانده ابجد درست/ کتاب خانه هفت ملت بشست کسی پیدا شود که این طور که هر چه می گوید، از جان و سر او بر خیزد و به اندک زمانی تمام علوم را به ترتیب یاد بگیرد و بداند آیا این می شود؟ می گوید تعحب نکن و عجله نداشته باش و گوش کن تا ببینید این کیست؟ از ابن سینا می پرسیم مگر خبر داری؟ می گوید بله! صبر کن.
کسانی که با رنج و تعب علم می آموزند
" ما کس دیدم که وی را این منزلت نبود، اما چیزها به اندیشه و به رنج آموختی." در واقع می گوید کسی را دیدیم که این منزلت را نداشت که بدون استاد و در آن واحد در مدت کم از علوم اولین تا آخرین آگاه باشد.این مقام و رتبه را نداشت.
"ولیکن به قوت حدس از رنج بسیار مستغنی بود." یعنی هوش و نبوغش و دستگاه گیرنده ی وی بسیار قوی بود.
داشتن کتاب های زیاد نشان فرهیختگی نیست
" و حدس وی در بیشتر چیزها موافق آن بودی که اندر کتاب ها است پس وی را بسیار خواندن کتاب ها رنج نبایستی بردن." مثلا اگر من چهار کتاب دارم و به این رجوع کنیم و به آن رجوع کنیم، این از بیچارگی من است. چون از خودمان نمی جوشد ما دست به این کتاب و آن کتاب دست دراز می کنیم و از سفره ی دیگران گدایی می کنیم. این ها، کتاب زیاد در پیش عالمی بودن، مایه ی فخر و عظمت او نیست. از بیچارگی اوست. اگر از خودش می جوشید چه احتیاجی به کتاب داشت.
" و حدس وی در بیشتر چیزها موافق آن بودی که در بیشتر کتاب ها است پس وی را بسیار خواندن کتاب ها رنج نمی بایست بردن.و این کس را به 18 سالگی یا 19 سالگی علوم حکمت از منطق، طبیعیات، الهیات، هندسه،حساب و هیات و علم فقه و طب وبسیار علم های غامض معقول شد."
خودشان شک و تردید دارند 18 سال یا 19 سال.ماشاءالله به این پسر 18 یا 19 ساله!.
سخن ابن سینا درباره خود
«چنانکه دیگری چون خویشتن ندید» پسر 18 ساله آدم دیگری مثل خودش ندیده است. این حرف را شیخ الرئیس در مورد خود می گوید و تواضع کرده است. اسم خود را نبرده است. من شیخ الرئیس، کسی را دیدم که دیگر کسی مثل خود ندیده و تا سن 18 سالگی و 19 سالگی در تمام علوم از منطق، طبیعیات، هندسه، حساب و هیات و علم طب و بسیار علم های غامض همه برای او معلوم شده است» این دیگر چه فکری است؟چه نوری است؟ چه استعدادی است؟
ابن سینا می گوید چه تعجب؟ من که پیغمبر و امام نیستم، جای تعجب نیست. تا چه برسد به کسی که: علّمه شدید القوی.او امام است. مگر هر کسی می تواند بگوید من امام و پیغمبر هستم؟
به دنبال هر کسی نروید
این مردم مگراین سخنان را نشنیده اند که به دنبال هر کسی می روند؟ این مردم در زمانی خود را می بازند و فراموش می کنند. مگر می شود که نشنیده باشند؟ چطور به دنبال هرکس می روند؟ چطور می شود حرف نشنیده باشند؟ چطور می شود که مردم قدر خودشان را نمی دانند؟
حجت الله دم به دم و لحظه به لحظه به همه عوالم آگاهی دارد
این چنین کس با این اوصاف و آن منزلت، که اندر یک ساعت از اوائل علوم به ترتیب حدسی تا آخر برسد، از نیک پیوندی وی به عالم الاه و عالم عقول همیشه هست و آن که همیشه هست، حجت الله است. می بینید که این سینا 18 سالگی آن همه علوم را فراگرفت؛ اما حجت الله آن به آن، لحظه یک لحظه همه را شرق و غرب را نه زمین که عوالم دیگر را آگاهی دارد. ما که آخر نه پرواز کرده و نه سیری کرده ایم و چون چنین نبوده ایم، تعجب می کنیم. من از ضعفم تعجب می کنم.
تفسیر کبیر صفی در دوسال به نگارش در آمد
من وقتی می شنوم که تفسیر صفی در مدت دو سال نگاشته شده است، از ضعفم می گویم چگونه صفی، تفسیر قرآن را به آن حجم و بزرگی در دو سال نوشته است؟ این که نظامی می گوید:
|
این چار هزار بیت اکثر |
شد گفته به چار ماه کمتر |
باعث تعجب من می شود. این از ضعف من است. من اگر قلم در دست بگیرم و نثری داشته باشم و پس از چندبار تصحیح کردن باز به چنین متنی نمی رسد. تازه نظامی می گوید این ابیات را می توانست در چهارده شب به اتمام برساند:
|
گر شغل دگر حرام بودی |
|
در چارده شب تمام بودی |
آن وصفی که ابن سینا بیان کرد که" اندر یک ساعت از اوائل علوم به ترتیب حدسی تا آخر برسد، از نیک پیوندی وی به عقل فعال " درباه ی پیغمبر، امیرالمونین، امام حسن، امام حسین، علی بن حسین، محمد بن علی، جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی، علی بن محمد، حسن بن علی و قطب عالم امکان حجت منتظر است، که اینک خلیفة الله است.
حواستان جمع بوده باشد، مواظب باشید به دنبال هر کسی راه نیفتید، هر حرفی را گوش نکنید، هر مقاله ای را نخوانید، دست به هر کسی دراز نکنید، جنابعالی اگر سرمایه، قوت و نیرو دارید و این سخنان در شما نشسته است، می توانید کشتی علمی بگیری،بسیار خوب! اگر نه؛ با آن ها حرف نزنید. بگویید ما نیز نماینده و عالم داریم. ما هم درس خوانده داریم.ما مقلد آنهاییم و به تبع آنها سخن می گوییم.خداوند رحمتتان کند. ان شاءالله عاقبت به خیر بوده و هستید. الحمدلله الذی جعلنا من المتمسکین بولایة مولانا علی امیر المومنین (ع). اللهم صل علی محمد کما اکرمتنا به. اللهم صل علی محمد کما هدیتنا به. والسلام علیکم و رحمت الله و برکاته. ادامه دارد...