جماران ـ گروه اخلاق و عرفان: دکتر محمد تقی فعالی مدرس حوزه و دانشگاه، یکی از عرفان پژوهان شناخته شده کشور در حوزه های پژوهشی است او اخیر طی جلساتی به بازشناسی عرفان اسلامی و عرفان های انحرافی پرداخته است.
گروه اخلاق و عرفان جماران به دلیل جایگاه علمی این عرفان پژوه کشور از سویی و پیچیدگی های حاکم بر رویکردهای عرفان های انحرافی و مضامین دروغین عرفان به انتشار متن کامل این جلسات می پردازد.
در پی نخستین بخش از این جلسات تقدیم خوانندگان گرامی می گردد.
تحلیلی بر جریان های عرفانی رایج در کشور
عرفان ناب اسلامی
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، دکتر محمد تقی فعالی، مدرس حوزه و دانشگاه، در نخستین جلسه از جلسات بازشناسی عرفان اسلامی و عرفان های انحرافی، گفت: « امروز در کشور به طور کلی چهار جریان عرفانی وجود دارد. جریان اول، عرفان ناب اسلامی است که این جریان سابقه طولانی دارد و در دوره های اخیر اوج و نضج بیشتری گرفته است. بدون شک امروز مظهر شیعی این عرفان کسی جز مرحوم امام راحل (س) نیست»
وی افزود: «عرفان ناب اسلامی بر منابع خاص خودش مبتنی است. نخستین منبع عرفان اسلامی قرآن است. درقرآن آیات بی شماری است که دارای مضامین و محتوای عرفانی است. دومین منبع، بدون شک جوامع روایی ما است. در میان احادیث نبوی و علوی و احادیثی که از طریق اهل بیت علیهم السلام به مارسیده است، مضامین روایی فراوانی است که در آن ها محتوا و افادات عرفانی و معنوی بی شمار است. می خواهم منبع سومی را هم اضافه کنم که گرچه منبع سوم ملحق به منبع دوم است ولی به لحاظ اهمیت و تا حدی گمنامی بر آن تاکید می کنم .»
فعالی ادامه داد: «سومین منبع عظیم عرفان اسلامی ادعیه است. در دعاها و زیارات که در جوامع مختلف و آثار عمیق عرفانی ما به یادگار مانده است. مضامین بلند عرفانی فراوان است. در واقع می توان گفت که عرفان اسلامی، یعنی نهج البلاغه, صحیفه ی سجادیه, یعنی ادعیه ای که بزرگان در مفاتیح, اقبال, عدة الداعی، مهجة الدعوات، و دیگر جوامع حدیثی و دعایی ما آورده شده اند.»
مدعیان دروغین عرفان
دکتر فعالی در توصیف دومین جریان عرفانی رایج در کشور گفت: « دومین جریانی که اینک در کشور ما موجود است و روز به روز در حال رشد است معروف به مدعیان دروغین عرفان شده است. سالیانی است به خصوص در یکی دو دهه اخیر، شاید 10 ، 15 سال گذشته، رشد هم داشته است. افرادی در گوشه و کنار کشور پیدا شدند که ادعاهایی دروغین مطرح کردند که مجموعه آن ها در حوزه ی معنویت و عرفان است. مدعیان دروغین امروز شامل طیف وسیع و گسترده ای می شوند؛ از دعانویسی و رمل و اسطرلاب به گونه های ناصحیح گرفته تا سر دیگر طیف یعنی دعای نیابت امام زمان، ارتباط با امام زمان، همسری امام زمان، فرزندی امام زمان، یا حتی ادعای نبوت و رسالت»
وی با اشاره به این که دو نفر در سال های اخیر در استان های غربی کشور ادعای نبوت کردند، گفت: « حتی در یکی از استان ها فردی ادعای خدایی می کرد و مضحک و البته عجیب آن که، این شخص به هیچ وجه قانع نمی شد که خدا نیست. حتی به گونه های مختلف با او صحبت می کردند ولی او سر حرفش بود و تمام سخنش این بود که شما الان در محضر خدای خود نشسته اید و اگر شخصی تند صحبت می کرد می
گفت با خدای خود تند صحبت نکنید. اگر کسی به او اهانتی می کرد می گفت الان در محضر خدای خود هستید به خدای خودتان جسارت نکنید. یعنی بسیار باورمند و یقینی و مطمئن بر ادعای خداییش بود. حتی وقتی به او گفته می شد که خدا معمولا جسم نیست و چیزی نمی خورد، چیزی نمی آشامد و استراحت نمی کند و نمی خوابد. او در جواب می گفت در این دوره این گونه مقدر شده است که خدا این گونه ظهور کند. »
سلسله های صوفیانه ی فعال در کشور
این استاد دانشگاه جریان سوم عرفانی را مختص به عرفان خانقاهی و صوفیانه دانست و گفت: « تصوف از سده ی دوم هجری شروع شده است و در قرن هفتم به اوج خودش رسید و بزرگانی چون ابن عربی، مولوی، سعدی و در قرن نهم عارف شیعی بزرگی چون سید حیدر آملی را پرورش داده است. از قرن نهم تا به امروز، تصوف دوران افولش را می گذراند. از قرن دوم تا قرن نهم، فرقه های مختلف صوفیانه میان عارفان پیدا شده است که حدود صد فرقه است. بخشی از این فرقه ها در طول ایام تقریبا از بین رفته اند ولی هم اکنون بالغ بر پنجاه فرقه از این فرقه ها، مانده اند. بعضی از این سلسله های موجود، در کشورهای اسلامی حاضرند؛ مثلا امروز در لیبی فرقه ای است به نام سنوسیه که از فرقه های تاثیرگذار بر موضع گیری های سیاسی دولت پیشین لیبی بود. سرهنگ معمر قذافی کم و بیش متاثر از این فرقه ی دراویش بود.»
وی افزود: «در موریتانی و نیجریه، دو کشور آفریقایی، دو فرقه هست به نام قادریه و تیجانیه که به خصوص تیجانیه بسیار تاثیرگذار است. همچنین در کشورهای شمال آفریقا مثل تونس، مغرب، مراکش، الجزایر
و تا حدی مصر، فرقه ای است به نام شاذلیه که به شدت تاثیرگذار است. در شامات وسوریه، به لحاظ این که مزار محی الدین عربی در آن جا قرار دارد، فرقه ی اکبریه به شدت تاثیرگذار هست. در افغانستان نیز دوفرقه به نام چشتیه و نیز نقشبندیه هستند که در سیاست این کشور تاثیرگذار بوده ند. این ها بعضی از فرقه های دراویش هستند که در بلاد اسلامی پراکنده اند و کم و بیش تاثیراتی هم بر موضع گیری های سیاسی دارند.»
فعالی ادامه داد: « امروز در ایران بالغ بر بیست سلسله صوفیانه حضور دارند که برخی از این فرقه ها عبارتند از اهل حق، گنابادیه، خاکساریه، کمیلیه، اویسیه و امثال این ها. این فرقه ها، رفتارها و عملکردهای مختلفی دارند ولی بعضی از این فرقه ها امروز در مسائل سیاسی هم دخالت می کنند.»
عرفان های نوظهور
فعالی با اشاره به جریان چهارم عرفانی رایج در کشور گفت:« چهارمین جریان، به عرفان های وارداتی معروف است. چنان که از نام این جریان پیداست، عرفانی است که خاستگاه و زادگاهش دیگر کشورهاست و امروزه در نظام اسلامی و کشور اسلامی ما در حال رشد ونفوذ است. بعد از جنگ دوم جهانی، مشخصا در دهه 60 میلادی، فرقه هایی در غرب سر برآوردند و آهسته آهسته رشد یافتند که امروزه به آن ها، گاهی ادیان بدیل، گاهی ادیان مجازی و گاهی کالت (CULT) به معنای خرده فرهنگ ها و گاهی هم عرفان های نوظهور گفته می شود »
دو هزار و پانصد فرقه نوظهور
وی اضافه کرد:« این فرقه ها امروز بیشتر به جنبش های نوپدید دینی معروفند. اگر نگاه آماری به این جنبشها وفرقهها داشته باشیم، می بینیم که در آغاز دهه 70 میلادی یعنی حدود 1970 میلادی، تعداد این فرقهها در غرب، دقیقا 78 فرقه است. این رقم و این تعداد در آغاز دهه 90 میلادی به 350 فرقه و در سال 2000 حدود 2000 میشود. ولی امروزه تعداد و ارقام این فرقه ها و جنبشهای نوپدید دینی یا همان عرفانهای نوظهور در غرب، بالغ به 2500 فرقه است. تمامی این فرقهها امروزه در ایالت متحده آمریکا حضور دارند و به گونه های مختلف، عمدتا به صورت نهادهای مردم بنیاد، فعالیت میکنند . نیمی از این فرقه ها، امروز در انگلستان و کمترین این حضورها و جریانهای معنوی، در دو کشور اروپایی یعنی سوئد و سوئیس است. بخش مهمی از فعالیت این فرقه ها، به صورت اینترنتی وماهوارهای و مجازی است؛ یعنی به صورت سایت و وبلاگ و اینترنت و شبکه های ماهوارهای محقق میشود. به همین لحاظ این فرقه ها بیشتر معروف به فرقه های رسانه ای شدهاند.»
وی افزود: « برای قرن حاضر اسامی مختلفی گذاشتهاند که یکی از آن اسامی، قرن انفجار فرقهای است. این بدین معناست که امروزه فرقهها و جنبش ها و جریانهای مختلف و در راس آنها جنبش های دینی یا عرفانی در جهان، به شدت در حال رشد و توسعه و گسترش است. سوال مهمی که مطرح می شود این است که چرا و چه عواملی موجب شده است که غرب این گونه با رشد فرقه گرایی گسترده و توسعه یافته مواجه شود؟ دو عامل برای آن ذکر می کنم. عامل اول ظهور نیاز معنوی در جهان غرب است. بشریت امروز تشنه و عطشناک و نیازمند معنویت است. البته خود این نیاز معنوی، که امروز بروز و ظهور فراوانی کرده، خود عامل دیگری دارد که عبارت است از دل زدگی نسبت به تکنولوژی و نظام ماشینی. آن زمان که نظام ماشینی و نظام مادی سراسر جهان را فرا بگیرد؛ طبیعی است که انسان ها بر اساس فطرت و نهاد و آن مایه های وجود خویش، به سمت معنویت و نیازهای واقعیشان سوق داده می شوند.»
مولف کتاب «ادراک حسی از نظر ابن سینا»، در بیان عامل دوم ظهور جنبش های عرفانی نوظهور در جهان، گفت :«عامل دوم گسترش جریان های معنوی را میتوان عامل قهری و حتی سیاسی یاد کرد. امروزه، در خیلی از این محافل و سایت ها و کتاب ها نوشته میشود. که امروز دیگر زمان ادیان سنتی به سر آمده است (مراد از ادیان سنتی عمدتا ادیان ابراهیمی است). به ویژه سر تیز حمله ی آنها به اسلام و به ویژه تفکر شیعی است. »
وی ادامه داد: « قدرتمندان بر این باور شده اند که زمانه ی ادیان سنتی و کهن، به ویژه اسلام، به سرآمده است و عمر آن پایان یافته است و باید به فکر دست و پا کردن دینی جایگزین برای آن ها بود. این جنبش های نوظهور، با عناوینی مختلف و با رنگ و لعاب هایی بسیار متنوع و جوان پسند و جوان فریب و فریبنده، عمدتا با این تفکر شکل می گیرند که خودشان را جایگزین ادیان سنتی و اسلام قرار دهند و بسیار تاکید دارند که این ادیان بدیع، به جهان شرق و جهان اسلام و به خصوص نظام اسلامی هم تسری پیدا کند.»
مولف کتاب «ایمان دینی در اسلام و مسیحیت» با تاکید بر این که علت شیوع این فرقه ها در یکی دو دهه ی اخیر در جهان اسلام به ویژه ایران عامل سیاسی است، گفت: «جنبشهای نو پدید دینی و یا عرفان های نوظهور، امروز، در جهان غرب برای خود غربی ها کم و بیش دغدغه هم شده است. مهمترین شاهدش این است که در کنار این عرفان ها، در جهان غرب به خصوص آمریکا، فرقه ستیزی ها و جنبش ستیزی هایی هم در حال رشد و توسعه است .»
باشگاه آتش جهنم، اولین فرقه شیطان پرستان
وی تصریح کرد: «امروز در خود آمریکا بیش از دویست سازمان مردم نهاد وجود داردکه فعالیتشان ستیز با این فرقههاست. اما چرا ستیز با این فرقه ها در غرب رواج گرفته است؟ یکی از این فرقه ها، که در آغاز دهه ی هفتاد میلادی در غرب شکل گرفت، باشگاه آتش جهنم نام داشت، که از فرقه های انشعابی شیطان پرست ها است. رهبران این فرقه، به جوانان مریدشان اعلام کردند که ما باید دست به یک خودکشی دست جمعی بزنیم تا روحمان از بدنمان آزاد شود و با آزاد شدن روحمان، سوار بشقاب پرنده هایی به نام یوفو میشویم و از طریق این بشقاب پرنده ها، به طبقات بالای عالم می رویم و در آن جا با فرشتگان محشور می شویم. به این تفکر یوفوگفته میشود.»
فعالی افزود: « این تفکر، از سوی باشگاه آتش جهنم، که اولین فرقه شیطان پرستان در آمریکا بود، شکل گرفت و نهصد و هفده نفر از جوانان مرید این فرقه،اعم از دختر و پسر، به خاطر این اعتقادشان، در حومه کالیفرنیا در یک مراسم دست جمعی دست به خود کشی زدند. در همان سال، حدود پنج ماه بعد، در حومهی یکی دیگر از ایالتهای آمریکا، سی و هفت نفر از جوانان، که میانگین سنیشان بیست و یک سال بود، دست به خودکشی دست جمعی زدند.»
مولف کتاب «تجربه دینی و مکاشفه عرفانی »، با بیان این که تفکرات فرقه ی باشگاه آتش جهنم و خودکشی جوانان باعث شد که خانواده ها نگران شوند و سعی در تعقیب و مخالفت با این فرقه داشته باشند، گفت: «با یک نگاه کلی به این دو هزار و پانصد فرقه نوظهور می توانیم آن ها را در هفت دسته جای دهیم: فرقه های معنوی هندی، فرقه های معنوی آمریکایی، عرفان مسیحیت، عرفان یهودیت،عرفان چینی، فرا علم و سینمای ماوراء و به دنبال آن کارتونهای ماوراء»
ادامه دارد....