بحث از زندگانی و سیره معصومین(ع) به ویژه حضرت صدیقه کبری، فاطمه زهرا (س) دارای آثار و برکاتی است که از جمله آنان تفکّر و اندیشه، عبرت آموزی، تقویت ایمان، الگو گرفتن، درسِ وحدت، ریشه یابی و حل مشکلات، احیای دین و ایمان، ارتباط با بزرگان و درس دین داری و تقوا می باشد. متأسفانه در اغلب موارد، به جای بهره گیری صحیح از این سیره غنی، فقط به ذکر مصائب و رویدادهای تاریخی بسنده می کنیم.
به مناسبت ایام فاطمیه، با حجت الاسلام و المسلمین حسین مستوفی، به گفت و گو نشستیم که گزارش متن آن را میخوانید.
حجت الاسلام مستوفی در مورد نگاه حضرت امام (س) به حضرت فاطمه (س) و جایگاه زن، به خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی جماران گفت: نگاه امام به جایگاه زن مطابق نگاه اسلام، نگاه به انسان است. یعنی زن را انسانی مانند همه انسان های دیگر می دید که به عنوان مخلوق خداوند تبارک و تعالی استعداد دارد به بالاترین مرتبه از کمال وجودی برسد. این خصوصیت و ویژگی در انسان وجود دارد. یعنی نوع انسان «خلیفه الله» است و زن هم جزء نوع انسان است و در این مسئله، هیچ گونه جنسیتی مطرح نیست. انسان می تواند به خلافت الهی برسد و مظهر اسما و صفات خداوند باشد و هر فرد به اندازه ای که در این مسیر پیش می رود، از درجه بالاتری برخوردار می شود. مطابق نگاه حضرت امام (س)، حضرت زهرا (س) با اینکه نه حاکم و نه قاضی است؛ دارای همان مقامات معنوی امیرالمؤمنین (ع) و دیگر ائمه است. برای خود زن هم این دیدگاه وجود دارد که می تواند به این مقام برسد؛ هر چند که رسیدن به مقامات اولیای خدا در حد اعلی برای افراد بسیار کمی حاصل شده است.
وی افزود: از جهت اجتماعی نیز نگاه حضرت امام به زن، نگاه به یک انسان است. یعنی همانطور که برای مرد نقش اجتماعی قائل اند؛ برای زن هم نقش اجتماعی قائل هستند. همانطور که مرد از نظر سیاسی بر سرنوشت خود حاکم است و باید انتخاب و موضع گیری کند؛ زن هم می تواند. زن هم مانند مرد می تواند شغل و فعالیت سیاسی داشته باشد. اگر بحث پوشش یا به معنای دقیق، عفت را در نظر بگیرید؛ هم برای مرد و هم برای زن مطرح است. البته نوع و کیفیت پوشش مرد و زن تفاوت دارد، اما معنای این حرف این نیست که مرد بتواند هرگونه پوششی را اختیار کند. طبق قرآن هم مرد و هم زن باید خود را حفظ کنند. البته حد محدودیت پوشش برای مرد و زن متفاوت است.
مستوفی اظهار کرد: اگر به عنوان خانوادگی در نظر بگیریم، در خانواده زن نقش مادر و مرد نقش پدر را دارد؛ قطعاً این دو نقش نمی تواند یکسان باشد. اصلاً ساختمان وجودی و تکوینی این دو با هم تفاوت دارد. این چیزی نیست که ما بخواهیم تغییرش دهیم؛ خواه ناخواه احکام آن هم تفاوت دارد. به تبع احکام در اینجا هم متفاوت است. حضرت امام به صراحت بیان می کردند که زن نقش اساسی در تربیت انسان، چه مرد و چه زن دارد و در برخوردهایی که با خانم ها و معلمان داشتند، بر نقش زن در مسئله تعلیم و تربیت و پرورش انسان ها تأکید می کردند. تربیت خانوادگی حضرت زهرا شایان توجه است. ایشان فرزندانی را از این کلبه حقیر به عالم عرضه کرده اند که از جهت معنوی، اجتماعی و سیاسی اثرگذار بودند. مهمترین جریان در تاریخ اهل بیت، جریان کربلاست. در این جریان، زینب کبری (س) در کنار امام حسین (ع) نقش مؤثری داشت. حق و حقیقت را مطرح کردن، زیربار ظلم نرفتن و ظالم را افشا کردن همان کاری است که امام حسین(ع) انجام می داد. خود حضرت زهرا(س) در دوران حیات خود، نقش اجتماعی داشت. هم در دوران پیغمبر به عنوان عضو خانواده رهبر و هم در خانه امیرالمؤمنین(ع) نقش مهم حمایتی را ایفا می کردند. علاوه بر آن زمانی که مردان در جنگ شرکت می کردند با تعلیم خانم ها از شهر حفاظت می کردند و در آشناسازی این قشر با اسلام نقش داشتند. بعد از حضرت محمد (ص) وقتی انحرافاتی در اسلام پدید آمد، ایشان فعالانه برای روشن کردن حقیقت و جلوگیری از این انحرافات و ماندن اسلام در مسیر صحیح تلاش و کوشش کرد.
وی ضمن اشاره به کارکردهای ازدواج خاطرنشان کرد: یکی از مهترین مسائلی که نسل امروز باید بفهمد و درک کند، این است که نهاد خانواده می خواهد در عین برطرف کردن نیازهای جسمی و روحی دو جنس مخالف، به طرفین آرامش روحی و روانی بدهد. آنچه می تواند انسان را تربیت کند، پرورش دهد و آثار مثبت دارد؛ مسئله رحمت و مودت است. اگر این رحمت و مودت ایجاد شود و آرامش به وجود بیاید؛ در زندگی هم تأثیر خود را می گذارد. آشفتگی های روانی و گرفتاری های روحی آثار اجتماعی منفی در پی دارد. خانواده یک نهاد است و هر دو جنس باید در ایجاد این مودت و رحمت تلاش کنند. علاوه بر این، نقش ادامه دادن نسل انسانی را بر عهده دارند. نسل حیوانات بدون خانواده ادامه پیدا می کند، اما خدای تبارک و تعالی در مورد انسان این نقش را در خانواده قرار داده است. متأسفانه این مسئله در دنیای امروز ما مورد تزلزل واقع شده است. زن و مرد علاوه بر برطرف کردن نیازهای جسمی، باید تکمیل کننده، آرامش دهنده و برطرف کننده نیازهای روحی یکدیگر باشند. وقتی نگاه جسمی شود و فقط لذت مراد باشد؛ عملاً آن ارتباط گسسته می شود. علاوه بر این، ما موظفیم نقش ادامه نسلمان را در خانه به وجود بیاوریم و آینده را به این وسیله پرورش دهیم. حضرت زهرا(س) کاملاً این نقش را در خانواده ایفا می کرد. وقتی علی بن ابیطالب (ع) به خانه وارد می شد؛ با وجود جنگ ها و همه مشکلاتی که داشت، آرامش پیدا می کرد. مثلاً روایت شده که بچه ها گرسنه بودند. پیامبر دید بچه ها از گرسنگی می لرزند از فاطمه جویا شد. حضرت فاطمه فرمود دو روز است که غذا نداریم. پیامبر فرمودند چرا به علی نمی گویی؟ حضرت زهرا پاسخ داد می ترسم نداشته باشد و خجالت بکشد.
وی تصریح کرد: ما در زندگی داخلی امیرالمؤمنین (ع) و فاطمه (س) نبوده ایم و از نحوه تربیت آن ها باخبر نیستیم، روایاتی که از آن ها نقل شده است شاید از تعداد انگشتان دست تجاوز نکند و مسلماً به جزئیات پرداخته نشده است. مثلاً در روایات نیامده است که حضرت زهرا(س) در دو سالگی فرزندش، چه چیزهایی به او آموزش داده است. علاوه بر نبود امکانات ثبت و ضبط، حساسیت های امروز نیز در آن زمان وجود نداشته است. ما باید از همین نمونه هایی که در اختیار داریم، کلیت را به دست آوریم. کلیت مسئله این است که حضرت زهرا (س) در جهت تربیت فرزندان و آموزش آن ها در مسیر کمال و آموزش دینی آن ها تلاش می کرده است. ما باید در همان نمونه های کمی که داریم، اجتهاد کنیم؛ یعنی باید بتوانیم از نمونه ها استنباط و درک درستی داشته باشیم تا بتوانیم آن را تعمیم دهیم؛ وگرنه اگر فقط بخواهیم به صرف یک نمونه بپردازیم؛ نمی توان از آن نمونه تجاوز کرد.
مستوفی افزود: امام حسن مجتبی (ع) می فرمایند: مادرم نشسته بود و دعا می کرد. هر چقدر گوش کردم، دیدم دیگران را دعا می کند. گفتم مادر چرا برای خودمان دعا نمی کنی؟ گفت اول همسایه. با همین رفتار به فکر دیگران بودن را به فرزندانش آموزش می دهد. امام مجتبی (ع) تحت تأثیر این تربیت پدر و مادر اموالش را در طول عمر چند بار تقسیم کرده است. امام حسین (ع) تقاضای سائل را به بهترین شکل و از پشت در به او داده است تا مبادا خجالت بکشد یا بخواهد تشکر کند. وقتی حضرت فاطمه (س) در دعای خود همه را مقدم می دارد، فرزندانش هم اینطور تربیت می شوند. از همین یک نکته می توان صد دستور گرفت. بچه گرسنه است اما مادر به پدر نمی گوید. این روش، برخورد زن را با همسرش آموزش می دهد.
وی با تأکید بر اهمیت پیروی از سیره اهل بیت(ع) اظهار کرد: در مورد ائمه ما فقط به جنبه تجلیل می پردازیم در حالی که باید از آن ها پیروی کنیم. در روایات آمده شیعه ما کسی است که از ما پیروی کند. ما باید در عمل پیرو باشیم. حضرت علی (ع) می فرماید: اگر دنیا را به من بدهند، حاضر نیستم به زور دانه جویی را از دهن مورچه ای بگیرم. اما ما برای از بین بردن حق دیگران، بدون اینکه چیزی به ما بدهند می دویم. زائل کردن حق دیگران حتماً مستلزم این نیست که شخص قدرتمند باشد. حتی گاهی با رعایت نکردن صف، حق دیگران زائل می شود. از همین حق کشی های کوچک حق کشی های بزرگ به وجود می آید. ائمه ما کمترین حقوق افراد را رعایت می کردند. ما زبانمان باز است به راحتی به هر کسی هر نسبتی می دهیم؛ در حالی که حق نداریم به غیرمسلمان ها تهمت بزنیم. ما حتی به حفظ حرمت مسلمان ها مقید نیستیم. باید سیره ائمه را در این موارد جستجو کنیم. وقتی قرآن می فرماید رسول خدا (ص) اسوه حسنه است؛ اهل بیت رسول خدا (ص) هم اسوه حسنه هستند. اسوه حسنه یعنی الگوی نمونه یعنی زندگی شان را ببین و از آن الهام بگیر. شرایط زندگی در روزگار ائمه با روزگار ما متفاوت است. باید روح مطلب را بفهمیم و آن را به روزگار خودمان تعمیم دهیم. گاهی یک حرف کلی می تواند بسیاری از مشکلات ما را حل کند. یک نکته از زندگی حضرت زهرا(س)، می تواند بسیاری از ابهامات را در مورد چگونه زندگی کردن برای ما شفاف کند. باید تأمل کنیم، روح مطلب را دریابیم و با زندگی خودمان تطبیق دهیم.