جماران : آنچه در پی می آید، نوشته دکتر حبیب نبوی برای جماران است که درباره سال نو و نوروز به نگارش در آمده است. دکتر حبیب نبوی عرفان شناس و مولوی پژوه و مدرس دانشگاه است که تفسیرهای منطق الطیر وی به زودی در جماران منتشر خواهد شد.
در آستانه نوروز یک هزار و سیصد و نود چهار هجری شمسی هستیم که با نهایت اشتیاق به درو کردن مزرعه سالی از عمر گرانمایه خود می شتابیم! پیش از این که به موضوع نوروز در ادبیات پارسی بپردازم ، به تداعی مطلع سخن که مزرعه عمر را در هر سال مقداری درو می کنیم ، می خواهم این بیت معروف حافظ را به عبرت و تامل، به تنبه بنشینیم که گفت:
مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو /یادم از کشته خویش آمد و هنگام درو
ماه نو که به استهلالش می نگرند و به دقتش می جویند و به اشتیاقش به تماشا بر می خیزند، در این بیت به داس تشبیه شده است که هر بار که بر می آید و استهلال می شود، سی روز از مزرعه بی بدیل عمر را درو می کند!
همچنین ستاره شب گرد که با آمد و شدش در شبان هنگام تاج کاوس و کمر خسروان را به تاراج می برد!
تکیه بر اختر شبگرد مکن کاین عیار /تاج کاووس ربود و کمر کی خسرو
و این بیت نغز و تنبه انگیز ابوالعتاهیه که به جد مغز دارد و جان را به عبرت بر می انگیزد که:
یمر بی الهلال لهدم عمری/و افرح کلما طلع الهلال!
ماه نو برای منهدم کردن عمر من بر می آید، در حالی که هر بار من به طلوع کردن آن خرسند می گردم!
مطلع سخن تا حدی عبرت انگیز یا قدری تراژیک شد اما امیدوارم در ادامه سمت و سوی مهرگان یا خرمی و انبساط به خود بگیرد.
مطابق برخی اسناد، نوروز دو جشن بر عهده داشت که عام و خاص از آن سهم و نصیبی داشتند. یکی پنج روز و دیگری یک ماه، نوروز پنج روز جنبه ملی و عمومی داشت و بقیه ایام ماه ، پادشاهان مردم را بار می داده و به حضور می پذیرفتند و مراسم فیمابین شاه و مردم برگزار می شده که این جشن ، خاص به حساب می آمد.
مدارک قدیم و عتیق در مورد جشن نوروز اندک و ناچیز است تنها از عصر ساسانیان می توان به برخی اسناد کم رنگ استناد نمود. پادشاهان هخامنشی در این ایام ، در ایوان کاخ به شکوه و شوکت جلوس نموده و از اطراف و اکناف و استان ها ، نمایندگان مردم را که هدایایی از ایشان برای پادشاه تقدیم می نمودند پذیرا می شدند. رسم چنین بود که مردم عادی به پادشاهان عیدانه می آوردند! گویا مفهوم سپاس داشته است که پادشاه امنیت و رزق و روزی و مصالح مردم را با تدابیر شاهانه خود، تامین می نمودند. داریوش کبیر از معبد بال مردوک که از خدایان بابل بود، دیدن می نمود. همه پادشاهان از هخامنشیان ، ساسانیان ، پارتیان، سامانیان و... هر کدام به شیوه ای نوروز را به جشن و شادمانی و آشتی و انبساط تدارک می دیدند .گویا در این ایام به عموم مردمان امکان سهام و نصاب می بخشیدند تا از نشاط و شادمانی بهره مند باشند ، که در غزلیات حافظ در غزلی که با مطلع:
زکوی یار می آید نسیم باد نوروزی/از این باد ار مدد خواهی چراغ دل بر افروزی
از میر نوروزی سخن در میان آمده است که گویا در مدت محدودی حد اکثر پنج روز به شیوه مضحک و نمایشی ، حاکمان هر محلی ، حکم را در حوزه حکومتش به یک عامی وامی گذارد ! این نمایش یا مراسم به حکومت سپنجی معروف بود که نه اختیارش واقعی بود و نه حکومتش و نه حکمش ! اما می بایست جدیت یک حاکم واقعی را در نایش می نمود و حق خندیدن نداشت! خندیدن یا حتی تبسم کوچکش موجب عزل و اخراجش می گردید! ارباب تمسخر و ریشخند در حکومتش حق آن داشتند که جز امیر، همه کس را در این مدت به سخره بگیرند!گویا جز امیر ، امارت بالاتری به صورت خاموش اما سخت جدی ، بر وی اشراف و تسلط داشت که همین سمت موقت نیز دستور و فرمان اوست!به حکم تداعی ، حکایتی از مثنوی به یادم آمد که برای مراسم مضحک شاه ، خر جمع می آوردند اما خر گیران در تامین و تدارک مراسم مضحکه ، بس جدی و بی ملاحظه بودند! در این حکایت خواهید دید که یک امر بی اساس و مسخره ، چگونه ، صحنه بیم و وحشت را برای عده ای ، و نقش استوار و پر صلابت را بر عده ای دیگر به ظهور می آورد!
اینک عین حکایت را اجمالا می آورم:
آن یکی در خانه ای ناگه گریخت /زرد رو و لب کبود و رنگ ریخت
صاحب خانه بگفتش خیر هست /که همی لرزد تورا چون پیر دست
واقعه چون است چون بگریختی/رنگ و رخساره چنین چون ریختی؟
گفت بهر سخره شاه حرون /خر همی گیرند مردم از برون!
گفت می گیرند کو خر جان عم /چون نه ای خر رو تورا زین چیست غم!
گفت بس جدند و گرم اندر گرفت /گر خرم گیرند هم نبود شگفت!
بهر خر گیری بر آوردند دست /جد جد تمییز هم بر خاستست!
چون که بی تمییزیانمان سرورند /صاحب خر را به جای خر برند!
این ابیات مثنوی نمونه بارز پارادوکس جدیت و هزل است! یعنی اصل موضوع مضحکه و هزل و مراسم تمسخر و لغو است ، اما ماموران خر گیری در کارشان چندان جدیت دارند که شدت جدیت و ماموریت، قدرت تمیز و تشخیص را از ایشان گرفته ، چندان که صاحب خر را از خر باز نمی شناسند!
این ابیات به حکم تداعی در جدیت میر سپنجی در یک مراسم مضحک و تشریفاتی نوروزی به تقریر آمد که این میر سپنجی یا پادشاه نوروزی ، در یک امر لغو و بی اساس غیر واقعی ، از جدیتی برخوردار بود که در این مدت کوتاه خنده ای بر لب نمی آورد و جر ژست پادشاهی ، هیچ رخوت و رعونتی به کار نمی گرفت! حافظ به این میر نوروزی می گوید وقتت کوتاه است در این فرصت مانند گل از غنچه بیرون آی و دم را مغتنم شمار!
سخن در پرده می گویم چو گل از غنچه بیرون آی /که بیش از پنج روزی نیست حکم میر نوروزی!
البته تشریفات مفصل و مضحک میر نوروزی نیز در ایجاد جدیت بی تاثیر نبود! تنها جدیت دستوری و مقتضی مراسم نبود بلکه ورود به عرصه سلطنت و تشکیل حکومت سپنجی خود جدیت می طلبید برای وزارت و مشاورت و سایر مقامات خود به خود جدیت شکل می پذیرفت! مثلا چندین وزیر تعیین می گردید از جمله :
1- کهن وزیر( وزیر مشاور) که از پیرمردان بذله گو و نکته پرداز انتخاب می شد.
2- وزیر دست راست، که مجری اوامر عادی و معمولی بود.
3- وزیر دست چپ ، که مجری اوامر غیر عادی و مضحک بود !( ویژه!)
4-میرزا که منشی و کاتب میر بود و مرد کوپال و...
همین موارد خود یک جدیتی را بر عوام و افراد معمولی به وجود می آورد که فراموش کند عاریتی و مضحک بودن سمتش را!!!بر این ها اضافه کنید خنجر زنان سرخ پوش را و رامشگران و نوازندگان را که این ها رامشگران دربار شاهی به حساب می آمدند و امیر را با خنیاگری هایشان نوازش می کردند! و موارد بسیار دیگر که حد اقل بر جدیت امر در عین نمایشی بودن ، دامن می زد!
بعد از ورود اسلام در ایران ، احادیث و روایات چندی در تایید و توجیه این رسم عتیق ایرانی از زبان قدیسین مسلمان به تقریر رفت.مرحوم مجلسی در کتاب بحارالانوار که آن را دائرةالمعارف حدیث و روایات می شناسند، در مقدمه این مجموعه بسیار بزرگ، بر صحت احادیث و روایات شهادت نمی دهد ، تنها خود را مجموع آورنده و ضبظ کننده آن می داند، در مجلد 59 این اثر مبسوط، بالغ بر 45 صفحه از زبان امام ششم شیعه ، حضرت جعفرابن محمد(ع) در مورد نوروز سخن گفته است.
...امام صادق(ع) به معلی ابن خنیس فرمودند: ای معلی ، نوروز روزی است که خداوند هستی از بندگانش پیمان گرفت که تنها اورا بپرستند و شریکی بر وی قائل نشوند و به فرستادگان او و ائمه بعد از پیامر خاتم ایمان آورند، نوروز اولین روزیست که خورشید در آن طلوع کرد و جهان را افروخت، در این روز بادهایی بر انگیخت و زمین در چنین روزی شکل پذیرفت ، روز پیروزی علی (ع) در نهروان است بر خوارج که شاید مهمترین پیروزی به حساب می آید از لحاظ این که این فریق ، در باور و کسوت مسلمانان و از آن مهمتر در صفین در زمره شیعیان و خویشاوندان علی (ع) بودند که بدترین نوع آسیب را بر اندام دین و تشیع متوجه ساختند ، در نوروز ، علی بر خوارج و فتنه ایشان فائق آمده است.در نوروز ، دست خلقت ، گل ها و جوانه ها و طراوت و شادابی طبیعت را آفرید ، همچنین کشتی نوح در چنین روزی بر کوه جودی نشست ، در همین روز جبرئیل بر پیامبر نازل شد و ...
در گذشته های دور ایران دو فصل و دو عید داشت که یکی عید گرما و دیگری عید سرما بود که در عید گرما گله را از آغل ها به دشت سرسبز نقل می کردند و در سرما ، گله را از دشت به آغل ها باز می گرداندند و ذخایر علوفه و آذوقه را جشن می گرفتند، در این دو فصل که به دو فصل هفت ماه و پنج ماه تقسیم می شد ، گرمای هفت و سرمای پنج ماهه ، بیشتر ، اغنام و گله ، تعیین کننده آن بود!گوسفندان و احشام با دشت گرویدن جشنی و از دشت باز گشتن جشن دیگری را موجب می گردیدند! اگر بعد از قرون و اعصار و هزاره ها ، هنوز هم اغنام ، نقش محوری و مسلط دارند وحتی بزرگترین عناصر قدرت تصریحا و تلویحا از ایشان ره می پذیرند و فرهنگ می آموزند ، مسبوق به چنین دیرینه ایست!
واگر در دربار هخامنشیان و ساسانیان وسامانیان و دیگر ارباب سیطره و قدرت ، میر نوروزی از عامی ترین عناصر ، تعیین می گردید ، باز به همین کنایه مربوط است که شاهان ، خواه ناخواه ، مریدان و پیروان و شاید مقلدان توده ها هستند!
این بیت را که ذیلا می خوانید ، در مقاله ای تحت عنوان زمینه شهریاری سال ها پیش در روزنامه اطلاعات و بعد ها دیدم چند جای دیگر هم چاپ شده است، البته در روزنامه اطلاعات عنوانش را به سلیقه خود با عنوان مدیحه سرایی در ادبیات تغییر داده اما در روزنامه ها و مجلات دیگر با همان عنوان زمینه شهریاری چاپ کردند این بیت را نمی دانم الان یادم نیست از کدام شاعر بزرگ نقل کردم که:
شاه سایه است و خلق چون پایه /پایه ی کج کج افتدش سایه!
در این بیت شاه را تابع و توده را متبوع قلمداد می کند اما کنش سایه بیشتر به چشم می آید تا سکون بی اعتنا و صامت پایه! اما این پایه است که سایه اش در حرکت و جنبش و اعتبار است! شاهان قدیم به سادگی ، این حقیقت را دریافته و به سیاست و تدبیر ، این محوریت را تحت ملاحظه خود داشتند! این میر نوروزی ، گرچه مضحک و مسخره به نظر می آمد ، اما حقیقتا یک سیاست بود که این امیر نمادین مضحک ، واقعا نقشش اصیل و ماثر و تعیین کننده است! اگر در امیر سپنجی و مضحک ، جدیتی آن چنان استوار می دیدید ، شاید هم به همین دلیل بوده است که حق خندیدن و رخوت نداشت! گویا در واقع اوست که پادشاه است و اوست که پادشاهی را بعد از پنج روز به نماینده اش می سپارد تا یک سال در مقام سلطنت جلوس کند اما با نهایت فرهنگ و رسم و ادب!
یاد این بیت مودبانه ، در عین حال رندانه حافظ افتادم که گناه را به حکمت ازلی نسبت می دهد اما از ره ادب و احترام ، پذیرای آن می گردد!
گناه گرچه نبود اختیار ما حافظ /تو بر طریق ادب باش و گو گناه من است!
می توان با توجه به قرائن و امارات چندی ، نوروز را در ایران باستان در همان حلول برج حمل که مصادف با اول فروردین است مستند و منقح دانست که در تدوین بخش کهن اوستا موافق برخی قرائن ، جشن نوروز در اول فروردین بوده است.
در این نمط ، دامنه سخن دراز است و باب احتمال گشوده، اما به همین بسنده می کنیم در حوصله یک مقاله تا مجال بهره از برخی نمونه های شعر و غزل و ذوق و ادب نیز میسور باشد ، ادبیات ما مشحون است از نوروزیات و فروردینیات که این جشن را جشن فروردین هم می نامند و در اشعار شاعران بزرگ و نوروزیه های حوزه شعر و ادب بسیار با این عنوان سخن سرشته اند.
می پسندم در آغاز یک مسمط از ملک الشعرای بهار در این فراز آورم که تاثیر فروردین و آخر زمستان و بوی بهار و نشاط شکوفه ها و ابر و آب و نغمه هزار و جنبش شگفت طبیعت در شعرش به وضوح و شوریدگی ، خود نمایی می کند:
زال زمستان گریخت از دم بهمن
آمده اسفند مه به فر تهمتن
خور به فلک تاخت همچو رای پشوتن
آتش زردشت دی فسرد به گلشن
سبزه چو گشتاسب خیمه زد به گلستان
قائد نوروز چتر آینهگون زد
ماه سفندارمذ طلایه برون زد
ساری منقار و ساق پای به خون زد
هدهد بر فرق تاج بوقلمون زد
زاغ برون برد فرش تیره ز بستان
گل را بر تخت خسروی بنشاند
بلبل دستانسرا نشید بخواند
همچو من اندر مدیح حجت یزدان
در این مسمط تاثیر قدوم بهار در بهار ، بهار اندر بهار کرده است! ذوق سرشار از قدوم موسم بهاری بارور گردیده و چونان خود موسم شکوفه و جوانه می دهد و همچون شقایق شاداب می درخشد.از بهاریه یا فروردینیه و یا نوروزیه های دل انگیز که شور و التهاب و شکوفایی بهار را در شعر همانند بوستان و باغ می توان مشاهده کرد، منوچهری دامغانیست که چند بیت از بهار طبع او را به تصویر می کشم:
نو بهار آمد و آورد گل و یاسمنا
باغ همچون تبت و راغ بسان عدنا
آسمان خیمه زد از بیرم و دیبای کبود
میخ آن خیمه ستاک و سمن و نسترنا
بوستان گویی بتخانه فرخار شدست
مرغکان چون شمن و گلبنکان چون وثنا
بر کف پای شمن بوسه بداده وثنش
کی وثن بوسه دهد بر کف پای شمنا!
کبک ناقوس زن و شارک سنتور زن است
فاخته نای زن و بط شده طنبور زنا
پرده راست زند نار و بر شاخ چنار
پرده باده زند قمری بر نارونا
کبک پوشیده به تن پیرهن خز کبود
کرده با قیر مسلسل دو بر پیرهنا
نمونه ای از این نوروزیه را آوردم تا شکوفایی بهار در طبع شاعر را مشاهده کنید و ببینید که طبع شوریده و تاثیر پذیر و نازک شاعر چگونه از غرش ابر و تابش خورشید و شکوفایی جوانه ها و تغزل قمری ، چونان باغ پر نعمت و اعتبار، به تجلی و تدلل می آید.
مراسم عید فروردین در حقیقت برای مردم علاوه بر انبساط و شادمانی ، در نمادهای مختلف ، حافظ فرهنگ و هویت و پیشینه این بوم بوده که هر کدام از موارد و شقوق مربوط به نوروز حاوی گوشه ای از تجارب و باور ها و ناموس و نام این بوم به حساب می آید!
خصوصا که ایران ، به دلیل مقبولیت خاص منطقه ای و جغرافیایی و فصول مختلفی که در این جغرافیا هست و در قدیم ، این فصول چهارگانه کشور که در شهری برف پارو می کردند و در شهر دیگر هندوانه از بستان می چیدند، مورد غبطه و رشگ عموم مردمان جهان ، مستقیما و غیر مستقیم واقع می شده و در نتیجه اغلب قشون کشی ها و قصد تصرف ها و یا تغییر بخشیدن به فرهنگ و آداب و رسوم و هویت ملی این بوم در طرحشان بوده است، لذا ایرانیان فرهنگ و هویت و پیشینه خود را در عناوین مختلف تلویحا محارست و محافظت می کردند.
حتی رقص و حرکات سنتی و موسیقی ایران در مراسم عزاداری و مذهبی بعضا غیر مستقیم گنجانیده می شد! لذا می بینیم مویه ها و نوائح در دستگاه های موسیقی ، اجرا می شود که اغلب در دستگاه شور و دشتی و گوشه های متنوع دستگاه های ایرانی به اجرا در می آید! چنانکه حرکات سنتی و بومی در حرکات آیینی و مذهبی به شکل های مختلف که بعضا در سینه زنی و زنجیر زنی ها می بینید ظهور می یابد! بدون اینکه تقدس و ارج آن را بکاهد بر اعتبار آن مراسم می افزاید.
در مراسم نوروزی که هم لطف طبیعت توفیق می افزوده و بر طبع انسان سهولت و انبساط می بخشیده تا از جمود و تحجر به انعطاف و التفات راجع گردند و هم باورها و سنت ها این امر را سهولت می بخشیده است تا چند روزی مجال خوشی و فراخی و انس و الفت و آشتی در میان مردمان معمول و جاری باشد!
یادم نمی رود وقتی در کودکی گلستان را می خواندم و نزد ملای مکتب دانای تعلیم می دیدم ، این چند قلم ذیل را چنان به دلنشینی و بلاغت بر من به تصویر می کشید که هرگز از آن روزگار تا اکنون در یاد و تذکار و قرائت این فراز احساس تکرار و ملالت نکرده ام که گویی همان بار اول است که از آن حظ می برم!
...فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگسترد و دایه ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمین بپرورد ، درختان را به خلعت نوروزی قبای سبز در بر گرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع، کلاف شکوفه بر سر نهاده ، عصاره نایی به قدرت او شهد فائق شده و تخم خرمایی به تربیتش نخل باسق گشته!
در برخی غزل و قصاید فرخی سیستانی با شیوه شگفت و دل انگیزی صفحه بوستان و نبوع جوانه و گل و ریزش باران و غرش ابر و انواع سحر و افسون طیعت را مشاهده می کنیم که به چند بیت از آثار نغزش اشاره می کنیم:
بر گرفت از روی دریا ابر فروردین سفر
زاسمان بر بوستان بارید مروارید تر!
گه به روی بوستان اندر کشد پیروزه لوح
گه به روی آسمان اندر کشد سیمین سپر
هر زمانی بوستان را خلعتی پوشد جدا
هر زمانی آسمان را پرده ای سازد دگر
در بیابان بیش از آن حله است کاندر سیستان
در گلستان بیش از آن دیباست کاندر شوشتر!
هر کجا باغیست بر شد بانگ مرغان از درخت
هر کجا کوهیست بر شد بانگ کبکان از کمر
سوسن و سیمین وقایه بر گرفت از پیش روی
نرگس مشکین عصابه بر گرف از گرد سر
بر توتن چیدن به دست سوسن آزاد سیم
بر توان چیدن ز روی شنبلید زرد زر!
ارغوان از چشم بد ترسد از آن رو هرزمان
سرخ بیجاده چو تعویظ اندر آویزد ز بر
سخن در این نمط بسیار است و مجال این مقال کوتاه ، باید که دامن سخن بر چینم و به همین اختصاربسنده کنم تا حوصله دیگری بر قسم دیگر این مقال فراهم آورم .
دو بیت از حافظ را حسن ختام این وجیزه قرار دهم که سخن او حقیقتا خود بهار مجسم است حتی اگر بهار دیگر هرگز رخ ننماید!
بعد از این دست من و دامن سر و لب جوی /خاصه اکنون که صبا وعده فروردین داد
شاید همان بیتی که از حافظ در مورد میر سپنجی به قلم آوردیم ، کل غزل نوروزیه حافظ باشد با این مطلع:
ز کوی یار می آید نسیم باد نوروزی.