استاد دلشاد تهرانی گفت: نهج البلاغه کتابی است که در زمینههای مختلف حرف نو دارد و افراد را راهنمایی میکند. اگر ما امروز مشکلاتی داریم اعم از مشکل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی، نهج البلاغه برای این مشکلات حرف و راه حل دارد و اگر ما روش علمی کارکردن با نهج البلاغه را بدانیم و به درستی با آن روبرو شویم، میتواند کمکهای بسیاری به ما داشته باشد.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، دومین جلسه از «سلسله درسهای آشنایی با نهج البلاغه و معارف آن» تحت عنوان "پرتوی از نهج البلاغه"، با حضور استاد مصطفی دلشاد تهرانی عصر روز گذشته در تالار حافظ خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد.
این شارح نهج البلاغه در ابتدا به بیان خلاصهای از مباحث جلسه نخست پرداخت و ادامه داد: نهج البلاغه کتابی است که شریف رضی آن را براساس آموزههای امام علی(ع) تألیف کرده است، شاید بعضی گمان می کنند که این اثر از امیرالمؤمنین علی(ع) بوده، اما اینگونه نیست. لذا هر فردی که کتابی تألیف میکند متأثر از شرایط زمان خود است و نهج البلاغه دور از آن نیست. فضای عصر شریف رضی نیز در گزینش، سازماندهی و تنظیم کتاب تأثیر گذاشته است.
وی با اشاره به ساختار نهج البلاغه اظهار داشت: سید رضی، نهج البلاغه را به سه باب خطبهها، نامه ها و حکمت ها تقسیم کرد و این طور نیست که در بخش خطبه ها فقط خطبه ها را آورده باشد یا در بخش نامهها فقط نامه نیست بلکه سیدرضی این گونه بود که مطالب امیرالمؤمنین(ع) را عمدتاً این سه محور دیده است، اما هر مطلبی که نه خطبه بود، نه نامه و نه حکمت، به بابی که نزدیکتر بود در آنجا قرار داده است.
دلشاد تهرانی با اشاره به کمیت مباحث آمده در نهج البلاغه آمده است، ابراز داشت: بر اساس نسخه دکتر صبحی صالح که نسخه ای مشهور است؛ نهج البلاغه 241خطبه، 79 نامه و 489 حکمت دارد، اما اینکه این کمیت چه میزان از مجموعه مطالب و سخنان امیرالمؤمنین(ع) بود که شریف رضی آن را جمع آوری کرده است باید گفت که همه مطالب امیرالمومنین(ع) به دست ما نرسیده است چون بخشی از آن در کتابهایی بوده که از بین رفته است، اما تقریبا میتوان بر اساس کارهای صورت گرفته و مطالب جمع آوری شده حضرت به ویژه در دوره اخیر میتوان احتمال داد شریف رضی یک چیزی حدود یک دوازدهم یا یک چهاردهم و حتی کمتر از مطالب حضرت را به صورت گلچین و گزینشی آورده است.
دلشاد تهرانی ادامه داد: شریف رضی موقع تنظیم حکمت های نهج البلاغه، در حکمت 260 فصلی باز کرده و نوشته: فصل "تذکر فی شیء من غریب کلامه"؛ سخن غریب یا غریب الحدیث سخنی است که درک آن کمی سخت است. فصلی که داری واژه ای غریب است و نیاز به توضیح دارد. 9 مورد غریب الکلام در این فصل وجود دارد.
این استاد دانشگاه با اشاره به غریب الکلام شماره 7 افزود: «اعذبوا عن النساء ما استطعتم » کلمه عذب به معنی گوارا و شیرین و دلنشین است. علی (ع) با آوردن عن قبل از عذب آن را متعدی کرده است و در جمله چنین معنایی پیدا می شود: از زنان تا می توانید بگریزید. چنین جمله ای را از یک پیشوای دینی به دست چهار نفر داعشی چه برداشتی می کنند؟! از این جمله چنین برداشت می کنند که باید خیابانهای تهران را زنانه و مردانه تفکیک کنند. باید سبب صدور چنین جملاتی بیان شود. تا مشخص شود منظور راوی چیست. خوشبختانه شریف رضی این کار را کرده است و می نویسد: امیر المومنین(ع) به همراه لشگری در جنگ بوده است و حضرت در این شرایط به بیان آن جمله مذکور می پردازد. ایشان به نیروها می گوید حالا که می روید جنگ مدتی را در منطقه دور از زنانتان بمانید. در غیر اینصورت که جنگی منجر به پیروزی نخواهد شد. به احتمال زیاد فضای این سخن و فضای این گفته مربوط به جنگ نهروان است.
این مفسر نهج البلاغه با اشاره به ساختار خطبه ها افزود: از 241خطبه تنها 124 مورد آن ساختار خطبه را دارد. یعنی دارای تمهید و مقدمه و ساختار بعد مقدمه ای و نتیجه گیری دارد. از این تعداد109 مورد کلام است. 4 مورد آن دعا است. 4 مورد آن هم قول است. در قسمت نامه ها از 79 تعداد 63 مورد ساختار نامه را دارد و 10 مورد وصیت است که ممکن است شفاهی وده باشد. 2 مورد هم عهد نامه است. فرامین حکومتی است که تعهدات حکومتی ایجاد می کند. یکی عهدنامه مالک اشتر است و دیگری عهدنامه محمد بن ابی بکر است. یک مورد هم دعا در این بخش قرار گرفته است. چون به نظر شریف رضی دعایی است که با ساختار و بارفتار نامه همخوانی دارد. و یک مورد هم حلف یا سوگند نامه است.
وی با اشاره به اینکه نهج البلاغه به لحاظ کیفی یک کتاب به تمام معنا شگفت است، افزود: ویژگیهای کیفی نهج البلاغه است که آن را استثنایی کرده است و کیفیت نهج البلاغه هشت ویژگی شاخص دارد؛ نهج البلاغه و کلید واژههای آن، مرکبات لفظی و معنایی نهج البلاغه، عبارات نهج البلاغه و اینکه چه ویژگیهای دارد که موجب اسباب شگفتی است، هندسه کلام نهج البلاغه یعنی هر بند نهج البلاغه از نظر ساختار هندسی چه ویژگیهایی دارد که آن را شگفت کرده است. موسیقی کلام که در واقع در بخشهای عمده نهج البلاغه کلام موسیقایی، نظمآهنگ دارد و این نظمآهنگ بودن، بسیار قابل تأمل و شگفت است که میان محتوا و نظمآهنگ و موسیقی، هماهنگی و تناسب برقرار است.
دلشاد تهرانی، وجوه گوناگون نهج البلاغه را از دیگر ویژگیهای آن خواند و ابراز داشت: نهج البلاغه کتابی نیست که فقط در یک وجه باشد به طور مثال فقط معارف الهی، سیاست یا حکومت تنها باشد بلکه کتابی است که وجوه بسیار زیادی دارد. همچنین نهج البلاغه کتابی است که به شدت تاثیرگذار است و مخاطب خود را تحت تأثیر قرار میدهد.
مدیرگروه نهج البلاغه دانشگاه قرآن و حدیث درخصوص راهگشا بودن نهج البلاغه خاطرنشان کرد: نهج البلاغه کتابی است که در زمینههای مختلف حرف نو دارد و افراد را راهنمایی میکند یعنی اگر ما امروز مشکلاتی داریم اعم از مشکل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی، نهج البلاغه برای این مشکلات حرف و راه حل دارد و اگر ما روش علمی کارکردن با نهج البلاغه را بدانیم و به درستی با آن روبرو شویم، میتواند کمکهای بسیاری به ما داشته باشد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با بیان اینکه سیدرضی در جمع آوری سخنان و مطالب حضرت علی(ع) تعمد داشته است، گفت: سیدرضی بیشتر به دنبال این بود که گزیدهای از سخنان امام را بیاورد و اصلا نمیخواسته که همه را عنوان کند و اگر میگوییم یک دوازدهم یک چهاردهم سخنان حضرت را جمع آوری کرده است، منظور این است که سیدرضی مقدار اندکی از سخنان حضرت را جمع آوری کرده است مثلاً از یک خطبه بلند چند جمله بیشتر نمیآورد چون بنای آن این بود که یک کتاب گزیده و نمونه انواع سخنان امام و بلیغترین آنها را بیاورد لذا به این مقدار بسنده کرده است.
نویسنده کتاب آشنایی با چشمه خورشید در پایان جلسه در پاسخ به سؤال یکی از حاضرین در جلسه مبنی بر اینکه آیا تقسیم بندی سیدرضی برای نهج البلاغه جامع و کامل بوده است؟ اظهار داشت: این تقسیم بندی کاملاً علمی است یعنی تقسیم مطالب امیرالمومنین(ع) به خطبهها، نامهها یا حکمتها کاملاً علمی و روشمند است. از این رو اگر میبینیم که شریفرضی در بخش خطبهها، چهار دعا آورده است دلیل آن این است که شریفرضی دریافته که این دعاها از نظر ساختار به خطبه نزدیکتر است، اما از نظر اینکه به این سه قسمت تقسیم کند و مطالب را با توجه به ویژگیهایی که دارند در این سه قسمت بگنجاند بسیار موفق بوده است.
گفتنی است جلسات بعدی این دوره از سلسله درسهای آشنایی با نهج البلاغه و معارف آن در هر دوهفته یک بار دوشنبه ها از ساعت 16 تا 17:30 در تالار اجتماعات خانه اندیشمندان علوم انسانی واقع در خیابان شهید نجات الهی تقاطع ورشو برگزار می شود.