دکتر دلشاد تهرانی با اشاره به این سخن حضرت علی (ع) که میفرمایند «بدان که برترین بندگان نزد خدا، پیشوایی است عادل، دادگر، هدایت شده و هدایتگر که بتواند اخلاق را برپا بدارد»، تأکید کرد: امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) مقارن با شورش بر خلیفه سوم، سعی کردند کار را اصلاح کنند تا ماجرا به تند و تیزیها کشیده نشود.
به گزارش خبرنگار جماران، دکتر «مصطفی دلشاد تهرانی» استاد دانشگاه و پژوهشگر دینی در نخستین جلسه تفسیر نهج البلاغه در سال جاری که در مرکز آموشی رشد برگزار شد، با اشاره به اهمیت نهج البلاغه اظهار کرد: جلوه امام علی(ع)، در نهج البلاغه است.
وی افزود: ما چیزی به عنوان الگوی زیست مسلمانی نداریم. اگر بتوانیم چنین الگوی زیستی را بر اساس آموزههای انسانی که برترین تربیت یافته مکتب الهی و مدرسه نبوی است، پیدا کنیم، تأثیرات آن را در ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی انسان مشاهده خواهیم کرد. اگر بتوانیم بر این اساس قدم برداریم به یک الگوی مناسب خواهیم رسید.
دلشاد تهرانی با اشاره به سیره امام علی(ع) ادامه داد: سیره امام علی(ع) از یک تنوع موضوعی برخوردار است که شامل موارد فردی، مدیریتی، حکومتی، سیاسی، اجتماعی، نظامی است و همه سلایق را پوشش میدهد. با مطالعه نهج البلاغه میتوان ادعا کرد که با گرانقدرترین میراث فرهنگی اسلام پس از قرآن کریم آشنا شدهایم.
وی با تعریف معنی و مفهوم سیره گفت: واژه سیره در زبان عربی به دو صورت سیر به معنی حرکت در حالتهای مختلف و در شب و روز و به شکل «سَری» به معنی حرکت در شب استفاده میشد. سوره اسراء سوره هفدهم قرآن به معنی حرکت در شب است. وقتی این واژه بر وزن فعله قرار میگیرد به معنی هیئت و حالت انجام شدن کاری است. سیره به معنی حالت و هیئت حرکت است.
این مفسر نهج البلاغه ادامه داد: وقتی صحبت از سیره میشود، یعنی دنبال حالت و هیئت حرکت کسی یا جامعهای هستیم. نزدیکترین واژه برای بیان مفهوم سیره، سبک است که از سبیکه گرفته شده است. سبیکه، پاره فلز گداخته شده در قالب ریخته شده شکل گرفته بود. مثلا، سبک و سیره پیامبر اکرم(ص) در همه حوزهها میانهروی بود. ایشان در هیچ حوزهای تندروی نمیکرد؛ نه در زندگی شخصی و نه در زندگی سیاسی، اجتماعی و سیاسی.
وی با بیان اینکه کلمه دیگری که در نهج البلاغه استفاده شده است، کلمه سنت است، افزود: امام علی(ع) در جایی میفرماید سنت و سبک و سیاق پیامبر اکرم(ص) مردم را به هدف میرساند. حضرت در نقطه مقابل سنت، کلمه بدعت را به کار میبرد. بدعت به معنی زیر پا گذاشتن راه و رسمهای درست و یا به وجود آوردن نوپدیدهای بیریشه است. حضرت علی(ع) در خطبه 110 سفارش میکنند که شما از سنت پیامبر اکرم (ص) پیروی کنید که آن هدایتگرترین راه زندگی است. در خطبه 105 نیز میفرمایند که وظیفه پیشوا، راهبر و راهنما این است که به مردم موعظه برساند و حقایق را ابلاغ کند و با تمام وجودش خیرخواه انسانها بوده و سنت، اخلاق و زیست انسانی را احیا کند.
دکتر دلشاد تهرانی در ادامه با اشاره به کلام 164 نهج البلاغه افزود: امیرالمؤمنین مقارن با شورش بر خلیفه سوم، حضرت علی (ع) سعی کردند کار را اصلاح کنند تا ماجرا به تند و تیزیها کشیده نشود. ایشان میفرمایند «بدان که برترین بندگان نزد خدا، پیشوایی است عادل، دادگر، هدایت شده و هدایتگر که بتواند اخلاق را برپا بدارد». مهمترین کاری که در یک جامعه باید صورت گیرد، برپا کردن سنت به معنی راه و رسم درست زندگی و اخلاقیات است که باید بدعت و نوپدیدهای بیریشه را بخشکاند. چراکه برای بدعتها و سنتها نشانههایی است که کاملا روشن هستند. بدترین مردمان در نزد خداوند پیشوایی ستمگر است که هم خودش گمراه است و هم دیگران را به گمراهی میکشاند؛ پیشوا و رهبری که خصلتهای نیکو، اخلاق و زیست انسانی را میمیراند و در جامعه از بین میبرد. این نوپدیدهای بیریشه، زیست و اخلاق نبوی را در جامعه از بین میبرد. اینجا مشخص میشود که امیرمؤمنان سنت را به معنی سیره به کار برده است.
این استاد دانشگاه ادامه داد: در آخرین سخنان و وصایای حضرت علی(ع) مطلبی هست که در دو جای نهج البلاغه با تفاوت کمی آمده است؛ یکی سخنانی که حضرت به نزدیکانش گفت و یکی دیگر در وصیت نامه حضرت علی (ع) در نهج البلاغه آمده است. «وصیت من این است که از دو چیز جدا نشوید؛ یکی از خدا جدا نشوید و به او شرک نورزید و دیگر از پیامبر اکرم(ص) جدا نشوید» جدا نشدن از پیامبر اکرم (ص) در حقیقت جدا نشدن از سنت و الگوی زیستی پیامبر اکرم(ص) است. اگر از دو اصل خدا و پیامبر اکرم(ص) جدا نشوید زندگی انسان به سامان خواهد شد. در آخرین وصایای ایشان آمده است که این دو ستون را حفظ کنید و این دو چراغ را روشن نگاه دارید. امیرالمؤمنین علی(ع) اصرار دارد که سیره حفظ شود. سنت را باید در راه و رسمهای درست حفظ کرد و زیر پا ننهاد.
وی همچنین با تشریح طیف معنایی واژه سنن به تفسیر این واژه در نهج البلاغه پرداخت و افزود: معنی سنن که از ریشه سنه است به معنی راه روشن است. سنت و سیره راه روشنی برای زندگی است. حضرت میفرمایند «در این راه روشن برای هدایت شما به پا خاستم در میان این راههای گمراهی. در حالی که شما دور هم جمع میشدید، مذاکره و بحث میکردید و حیران بودید و راهنمایی نداشتید. من زندگی درست را نشان دادم».
دلشاد تهرانی ادامه داد: واژه هَدی به معنی سبک و راه و رسم است. در خطبه 110 امام علی(ع) فرمودهاند «به هدی و سبک و سیره زندگی پیامبر اکرم(ص) و نبیمان اقتدا کنیم که آن بهترین راه و رسم زندگی است». مراد ما از سبک شناسی و سیره شناسی این نیست که پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان را مقابل رویمان قرار دهیم و ببینیم چگونه خودش را آرایش میکرده، چگونه غذا میخورده و چگونه از خانه بیرون میرفته است. این مسائل که در برخی اوقات تغییر میکرده است. پیامبر اکرم(ص) موهایش را بلند میکرده و از وسط فرق باز میکرده است. آیا باید ما توصیه کنیم که الان هم چنین کنیم؟! ممکن است یک نگاه بسته و سلفی نسبت به پیامبر اکرم(ص) وجود داشته باشد که بگوید پیروی از سیره پیامبر اکرم(ص) یعنی این. اما با استفاده از آموزههای حضرت علی(ع) به نگاهی متفاوت خواهیم رسید.
وی تأکید کرد: حضرت علی(ع) برخی از خصوصیات رفتاری پیامبر را توصیف میکنند و میفرمایند: پیامبر اکرم(ص) که درود خدا بر او باد، روی زمین غذا میخورد و مثل بندهها می نشست و کفشش را به دست خود، وصله میکرد. لباسش را هم به دست خود میدوخت. سوار الاغ لخت میشد و کسی را هم بر ترکش سوار میکرد. (مثلا وقتی از مسجد که بیرون میآمد خیلی از اصحاب دنبال پیامبر اکرم(ص) میرفتند، میپرسید چرا دنبال من میآیید؟ میگفتند دوست داریم دنبال شما بیاییم. حضرت میفرمودند کسی حق ندارد دنبال من راه بیفتد. اگر میخواهید دوترکه سوار الاغ من شوید.) حضرت نمیگذاشت کسی پشت سر او راه بیفتد.
دلشاد با اشاره به این مطالب، اضافه کرد: حضرت علی(ع) میفرمایند همانطور که پیامبر اکرم(ص) ساده زندگی میکرده، من هم ساده زندگی میکنم. آنقدر لباسم را وصله زدم که دیگر از وصلهزننده خجالت میکشم. کسی از من پرسید چرا این لباس را دور نمیاندازی؟! به او گفتم دور شو! به هنگامی که صبح میشود کسانی ستوده هستند که شب حرکت کردند. ما الان در شرایطی هستیم که فقط باید کار کنیم و فرصت این چیزها نیست.
این مفسر نهج البلاغه با بیان اینکه لزومی به انجام جزئیات ریز که در دورههای زمانی میتوانند متفاوت باشند، نیست، گفت: ما باید از رفتار و اعمال پیامبر اکرم(ص) و حضرت علی(ع) قاعده در بیاوریم. از ویژگیهایی که حضرت علی(ع) از پیامبر اکرم(ص) نقل میکنند، میشود اصلی را استخراج کرد. مثل اصل پارسایی، که انسان را از اسارت دنیاطلبی و دنیازدگی میرهاند. مثل اصل سادهزیستی که نمیگذارد انسان داراییها و امکانات را اتلاف و اصراف کند و دچار کامرانی و تجملپرستی نشود. اصلی که باعث میشود انسان با عفاف و کفاف کار و تلاش کند و با قناعت زندگی کند. ممکن است اشکال عوض شوند ولی اینها اصولی ثابت هستند. باید از این سیره، اصولی را استخراج کنیم و اسیر جزئیات نشویم.
وی افزود: در حکت 17 نهج البلاغه مطلبی آمده است که کسی نزد امیرالمؤمنین آمد و سؤالی کرد. گویا برای سؤال کننده این مسئله پیش آمده بود که چرا حضرت علی(ع) مثل پیامبر اکرم(ص) محاسن سفیدشان را خضاب نمیکنند. حضرت رسول فرموده بودند که پیری خود را دگرگون کنید و خود را جوان نشان دهید و خود را شبیه یهودیها نکنید. الان هم بعضی از مسلمانان مقید به این توصیه هستند. امیرالمؤمنین در جملهای جواب این سؤال را دادند: پیامبر اکرم(ص) این حرف را موقعی زدند که تعداد مسلمانان اندک بودند و از این تعداد اندک، تعدادی هم پیر بودند و ممکن بود ضعیف دیده شوند. پیامبر اکرم(ص) دوست نداشت امتش ضعیف نشان داده شود. برای این میفرمود خودشان را جوان و قوی نشان دهند. اما اکنون اسلام گسترش پیدا کرده و استقرار یافته است. بسیاری از سفارشها و دستورات جزئی و شکلی، عوض میشود. آنچه میماند و ثابت است سبک و سیره است و ما باید آن را پیدا کنیم. غالب مسلمانان در تعریف زیست مسلمانی در شکل ماندند و قاعدهمند زندگی نکردند. و کاملا منفعلانه شرایط را پذیرفتهاند. در حالی که دستور دین این نبود.
دلشاد تهرانی ادامه داد: معنی اصطلاحی و پیشینه کاربرد اصلاحی سیره، داشتن قواعد و سبک و الگوی زیستی است که حالتها و هیئت های حرکت پیامبر اکرم(ص) را در بر میگیرد. در اواخر قرن اول هجری که این اصطلاح باب شد و کار نگارشی درباره آن شروع شد، به معنی تاریخ استفاده شد. یه احتمال زیاد برخی خلفای اموی تصمیم گرفتند دانشمندان و محدثان و مورخان را به خدمت بگیرند و از آنها بخواهند سیره پیامبر اکرم (ص) را به نگارش در بیاورند تا در راستای مقاصد خود استفاده کنند. آنها نیز تاریخ زندگی پیامبر اکرم (ص) را نوشتند و به توصیف دوره جاهلیت پرداختند؛ اینکه پیامبر اکرم (ص) چگونه متولد شده و چگونه بزرگ شده و مبعوث گردیده است و الی آخر. این سبک نگارش و این روایت تاریخی با عنوان سیره پیامبر اکرم (ص) شناخته شد. وقتی مسلمانان برای استفاده خود دنبال سیره پیامبر اکرم (ص) میگشتند فقط با تاریخ زندگی ایشان مواجه می شدند. دیگر سبک زندگی پیامبر اکرم (ص) را به طور دقیق نیافتند. حتی آنهایی که دنبال سبک زندگی پیامبر اکرم (ص) بودند نگاهی جزئینگر داشتند. اینکه چگونه مینشستند و چگونه راه میرفتند و چگونه غذا و آب میخوردند. مسلمانان از اینها پیروی میکردند. با وجود اینکه بعضی از همین جزئیات ممکن است که الآن هم جاری و ساری باشد ولی لزوما همه آنها نمیتواند جاری باشد. معنی اصطلاحی سیره و آنچه که در کتاب ها آمده و در میان مسلمانان رایج بوده است به نحوی تاریخ زندگی پیامبر اکرم (ص) بوده است که بحث دیگری است؛ البته مفید هم هست اما ما در این جلسات نمیخواهیم دنبال آن برویم. به هر حال معنی حقیقی سیره این نیست.
وی با بیان اینکه نمیشود برای سیره معنی منطقی پیدا کرد، گفت: از موارد استعمال امیرالمؤمنین از واژه سیره می شود برای آن معنی شرح الاسمی استنباط کرد. در نتیجه سیره عبارت است از مجموعه اصول کلی عملی ثابت حاکم در زندگی؛ مثل اصل عدالت، اصل اعتدال و میانه روی که نباید تحت هیچ شرایطی به هم بخورد، اصل تکریم، پاسداشت حقوق هرگز نباید از بین بروند، اما اشکال و اجزای آنها میتواند در هر جامعه و فرهنگی به تناسب هر اوضاع و احوالی تغییر پیدا کند. اما خود اصل ثابت است. با آن نمونههایی که امیرمؤمنان از واژه سیره استعمال کرده است سیره چنین تعریفی میتواند داشته باشد.
این مفسر و پژوهشگر دینی با بیان شاخصهای مفهومی سیره ادامه داد: شاخص های سیره قواعد و قوانین کلی است که مصادیقی را هم در کنار آن برای درک بهتر بیان میکنند تا به تناسب شرایط قابل تشخیص باشد. این اصول کلی بر اساس یک مبانی سامان پیدا می کند. از نظر ساختارشناسی، دارای یک ساختار سه بخشی است که شامل مبانی، اصول و روشهاست. مبانی یعنی مباحث نظری و معرفت شناسی زیرساختی که اصل و گوهر دین است. مثل خداشناسی، انسان شناسی، معادشناسی و جهان شناسی که بقیه چیزها بر روی این مبانی باید استوار شود. تا جهان شناسی و انسان شناسی و خداشناسی مشخص نشود، مبانی مشخص نخواهد شد. بر روی این مبانی اصولی سوار می شود که همان قواعد کلی عملی ثابت حاکم بر زندگی است و از دو گروه تشکیل می شود. برخی از این اصول، خطوط قرمز هستند که به هیچ وجه نباید از آنها عبور کرد. جنبه نفیی و سلبی دارد مثل نفی خودکامگی، نفی ظلم پذیری. یکسری از اصول هم جنبه اثباتی دارد؛ مثل اصل عدالت، اصل اعتدال و میانه روی. ما با یکسری اصول کلی روبهرو هستیم. بر اساس مبانی و اصول، روشهایی وجود دارد.
دلشاد تهرانی در ادامه با تشریح مفهوم روشها افزود: روشها یعنی راه حل هایی که به تناسب شرایط، اوضاع، فرهنگ، عرف و مراتب انسانها در جهت رسیدن به اهداف اتخاذ میشود. روشهای زندگی عوض میشود و دچار تغییر میگردد؛ ولی اصول زندگی میتواند پایدار بماند. تشخیص این موارد از هم بسیار مهم و تأثیرگذار است. نکته بعدی مربوط به عملی بودن این اصول است که مدل عملی زندگی را ارائه میکنند.
وی ادامه داد: مرحوم شهید مطهری میگویند در حکمت و فلسفه بحثی داریم با این عنوان که حکمت به دو بخش حکمت عملی و نظری تقسیم میشود. فلاسفه یونان گفتند که الهیات و ریاضیات و حساب و موسیقی و طبیعیات و .. جزو حکمت نظری است. سیاست و تدبیر و منطق و ... جزو حکمت عملی محسوب میشود. درستش این است که بگوییم در منطق هم دو شاخه منطق نظری و منطق عملی داشته باشیم. در منطق نظری اگر مواردی را رعایت کنیم، صورت فکر را از خطا میرهانیم. اما اگر موارد منطق عملی را رعایت کنیم، میتوانیم فعل و عمل را از خطا حفظ کنیم. لذا سیره، حُکم منطق عملی را دارد.
این پژوهشگر دینی در بخش پایانی سخنان خود با بیان اینکه سیره، ثابت است، اظهار کرد: اصول سیره اصول ثابت و در عین حال اصولی فطری است. اصولی مثل عدالت و حفظ کرامت اصولی فطری هستند. فطرت انسان از اهانت و ظلم، بیزار است. وقتی اصول فطری ثابت است و سیره اصول فطری دارد پس میتوان اصول سیره را اصولی ثابت قلمداد کرد. مبانی دین و اصول دین هم تغییر پیدا نمیکند. در غیر این صورت، روشها به تناسب زمان و شرایط تغییر میکند.