جماران- بهاره کنجکاوفرد: هنوز صاحبنظران مسائل اخلاقی در شناسایی بحران جدیدی به نام «اخلاقگریزی» یکصدا نشدهاند، اما همه از وضعیت اخلاقگرایی در جامعه ناراضیاند. گسترش روزافزون آمار و ارقامِ حاکی از طلاق، اعتیاد، روابط نامتعارف و بیاخلاقیهای شایعتری همچون دروغ و ریا، فرصت سکوت را از صاحبنظران گرفته است. بیتردید این بیاخلاقی را نمیتوان منحصر به ثمرات جامعه مدرن و گسترش تکنولوژیهای ارتباطی دانست؛ بخشی از این اخلاقگریزی ناشی از نادیده گرفتن ارزشهای دینی در جامعه و عدم تلاش برای نهادینه کردن آنها در افراد است. در همین زمینه و با تأکید بر نسبت اخلاق و دین در قرآن و سیره پیامبر اکرم(ص) با حجتالاسلام والمسلمین مهدی مهریزی، گفتوگویی داشتهایم. این استادیار دانشگاه آزاد اسلامی که آثاری همچون «قرآن و مساله زن»، «شخصیت و حقوق زن در اسلام»، «نواندیشی دینی و مساله زن»، «زن در اندیشه اسلامی»، «زن در سخن و سیره امام علی»، «حدیث پژوهی»، «فقه پژوهی»، «ماهیت انسانی قیام امام حسین»، «اسلام و مدرنیته»، «اندیشههای اجتماعی امام خمینی»، «آشنایی با متون حدیث و نهج البلاغه»، «مسافرت در اسلام»، «کتابشناسی اصول فقه شیعه»، «میراث حدیث شیعه»، «خردگرایی در قرآن و حدیث»، «دانشنامه امیرالمؤمنین»، «دانشنامه عقاید اسلامی» و مقالاتی از قبیل: « نقد شیوه تدوین و تدریس اصول فقه در حوزههاى علوم اسلامى»، «امام خمینى اسوهاى جامع (سرمقاله)»، «دولت دینى و حریم خصوصى»، «مجلس خبرگان از نگاه امام خمینى (سرمقاله)»، «رابطه قرآن و حدیث»، «علوم حدیث و معارف حدیثى» و «درآمدى بر مطالعات حدیثى خاورشناسان» را در کارنامه خود دارد، در این گفتوگو ضمن ارائه تعریف خود از مفهوم اخلاق، به نسبت اخلاقمداری با دینداری در آموزههای دینی، ابزارها و عوامل شکلگیری یک نهضت اخلاقگرایی، راهکارهای کاربردی اخلاق در آموزش عالی و آموزش و پرورش، دیدگاه امام خمینی(ره) در رابطه با اهمیت آموزش مادرانه و پیش از آموزش و پرورش در تربیت فرزندان و همچنین وجود خلأ تدریس مجموعهای از مفاهیم روانشناسی در جامعه ایران، اشاره میکند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی جماران متن این گفتوگو به شرح زیر است:
*جماران: چه تعریفی از مفهوم اخلاق ارائه میدهید. نسبت اخلاقمداری با دینداری در آموزههای دینی ما چیست و این نسبت تا چه اندازه به درستی به جامعه منتقل شده است؟
- مهریزی: در حوزه آموزههای دینی و غیردینی دو نمونه خلق و خو یا رفتار وجود دارد که این موارد گاهی با یکدیگر مشتبه میشود. از یک سو مجموعهای با عنوان اخلاق وجود دارد که شامل مواردی نظیر فروتنی، احترام به انسانها، صداقت، راستگویی و خوشبینی میشود و از سوی دیگر موضوعاتی مانند پایبندی به تعهدات و ادای دین وجود دارد که در بسیاری از مواقع، این موارد یکسان و به طور کلی به عنوان اخلاق تلقی میشوند.
بنده به متفاوت بودن این دو حوزه با یکدیگر اعتقاد دارم یک بخش با برخورداری از محوریت عدالت، متعلق به حقوق مردم است و بخش دوم به اخلاق برمیگردد.
برای مشخص شدن تفاوت این دو رفتار با یکدیگر، وفای به وعد را به عنوان نمونهای مناسب ذکر میکنم که با توجه به این نمونه، هنگامی که برای دیدار با فردی به او وعدهای میدهید، چنین وعدهای، الزام حقوقی ندارد ولی رعایت کردن آن امری نیک و پسندیده است اما اگر با کسی عقد قراردادی منعقد کردیم، این قرارداد الزامآور است. بر این اساس باور دارم که اخلاق پس از حقوق آغاز میشود.
به تعبیر دیگر پس از پایبند شدن افراد به الزامات حقوقی نوبت به رعایت کردن اخلاق میرسد البته اگر فرد در نقطه حقوق ایستاد، در واقع کف انسانیت را پیدا کرده است و اخلاق سقف انسانیت است.
موضوعاتی مانند احسان و ایثار به حوزه اخلاق مربوط میشود.
باید توجه داشته باشیم در ردهبندی اخلاق و حقوق در میان معارف اسلامی، کف دینداری را رعایت حقوق و سقف دینداری را اخلاق تشکیل میدهد.
حال میخواهم به شواهدی از متون دینی اشاره کنم "انا ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط"، قرآن کریم فلسفه فرستادن انبیا را پایبندی انسانها به حقوق و رعایت عدالت میداند به نحوی که با رعایت حدود از جانب افراد، کف دینداری حاصل میشود.
پیامبر اکرم(ص) علاوه بر این هدف قرآنی بعثت، تکمیل مکارم اخلاقی را هدف بعثت خود دانسته و در این باره میفرمایند:" انی بعثت لاتمم المکارم الاخلاق". اشاره خاتم پیامبران به اتمام مکارم اخلاقی به عنوان هدف بعثت خویش، موضوع مورد نظر تمامی انبیا بوده که توسط ایشان محقق شده و به عنوان سقف دینداری مدنظر قرار میگیرد.
ناگفته نماند پس از مدنظر قرار دادن حقوق، با اموری مواجه میشویم که در صورت پایبندی افراد به آنها، کمال حاصل میشود. در این مسیر، محورهای درونی به عنوان اخلاق و محورهای بیرونی به عنوان آداب و رسوم قلمداد میشود. به عنوان نمونه سلام کردن و آراسته بودن در حوزه آداب قرار میگیرد که ممکن است برخی افراد به اشتباه این موارد را اخلاق قلمداد کنند.
خط کشی مسیر حقوق، با عدالت انجام میشود که نقطه مقابل آن ظلم است و به همین جهت انسانها ملزم به رعایت و پایبندی به آن هستند.
باید توجه کنیم که پس از موضوعات جاری در حوزه حقوق، کمالات اضافهای وجود دارد که بخش درونی این کمالات شامل ملکات میشود که از آن به مفهوم مکارم اخلاق تعبیر میشود. همچنین مجموعهای از کمالات بیرونی انسانها که آداب و رسوم را در بر میگیرد نیز با عنوان محاسن اخلاق شناخته میشود. وجود چنین تفکیکی بین محاسن و مکارم اخلاقی، برخی مواقع در کتابهای اخلاقی نیز به چشم میخورد.
اهمیت مکارم اخلاقی در روابط اجتماعی به میزانی است که پیامبر اکرم(ص)، اصلیترین هدف بعثت خود را، اجرایی کردن اخلاق عنوان میکند. برخورداری از محاسن اخلاق برای فردی که از مکارم اخلاق بیبهره است به معنای آن است که فرد مورد نظر برخلاف پایبندی به آداب و رسوم، خودمحور و خودمدار است در حالی که با شکافتن درون او، نوعی به همریختگی، ژولیدگی، تنفر و نفرت به انسانهای دیگر را مشاهده میکنیم.
حضرت محمد(ص) در کنار فلسفه عمومی بعثت، فلسفه خاصی برای خود ارائه دادهاند که اساس آن را مزین بودن و متصف بودن انسانها به اخلاق تشکیل میدهد. اخلاق تنها با بروز یک رفتار حاصل نمیشود بلکه با شکلگیری مجموعهای از خصلتها در درون افراد زمینه تحقق آن فراهم میآید. خلق و خو یا به تعبیر دیگر ملکات نفسانی، با تمرین، ممارست و تربیت شکل میگیرد.
امام خمینی(ره) در خرداد سال 1358 و درحالی که دو روز تا ولادت مولای متقیان حضرت علی(ع) زمان باقی مانده بود، با اشاره به تربیت انسان به عنوان رسالت اصلی پیامبران، در صفحههای 65 و 66 جلد 8 صحیفه، میفرمایند: «ما الآن بعد از اینکه انقلاب به پیروزى رسیده است، تا حدودى الآن وقتى است که ما در امتحان هستیم که حالا که ما آزادى پیدا کردیم، این آزادى را صرف چه مىکنیم. آزادى پیدا کردیم؛ آزادى! حالا من آزادم که هر کارى مىخواهم بکنم؟ آزادم که به هر که مىخواهم اذیت بکنم؟ آزادم که هر چه مىخواهم بنویسم؟ و لو به ضد اسلام باشد؛ و لو به ضد منافع مملکت باشد. این آزادى است؟! این را ما مىخواستیم؟ ما آزادى مىخواستیم، یا آزادى در پناه اسلام ما مىخواستیم؟ ما اسلام مىخواستیم. اسلام هم آزادى دارد، اما آزادى بىبند و بارى نه. آزادى غربى ما نمىخواهیم. بند و بارى است آن. هر کس با هر جورى مىخواهد!؟ هر چه هر چه؟! نیست آن طور. آزادى که ما مىخواهیم، آزادى در پناه قرآن ما مىخواهیم. استقلال ما مىخواهیم، آن استقلالى که اسلام به ما بدهد؛ آنکه اسلام بیمهاش کند. تمام مقصد ما اسلام است. همه اسلام است، براى اینکه اسلام مبدأ همه سعادتها و همه قشرها را از ظلمات به نور مىرساند. ما مىخواهیم یک جمعیتى نورانى پیدا بکنیم، یک قشرهاى نورانى که وقتى وارد مىشویم در یک دانشگاهى، عملش نورانى، علمش نورانى، اخلاقش نورانى، همه چیزش نورانى باشد؛ الهى باشد. پیروزى نه براى این است که ما برسیم به یک مثلًا آزادى؛ برسیم به یک استقلالى و منافع براى خودمان باشد، همین؛ همین دیگر تمام؟ حالا که دیگر منافع مال خودمان شد، دیگر کارى دیگر نداریم؟
هدف انبیا، تربیت انسان
اینها مقدمه است. همهاش مقدمه این است که یک ملت انسان پیدا بشود؛ یک ملتى که روح انسانیت در آن باشد پیدا بشود؛ تحول پیدا بشود در خود اشخاص. آن چیزى که مطرح است پیش انبیا انسان است. آن چیز، چیز دیگر نیست؛ انسان مطرح است پیش انبیا؛ چیز دیگر پیش انبیا مطرح نیست. همه چیز به صورت انسان باید درآید. مىخواهند انسان درست کنند. انسان که درست شد، همه چیز درست مىشود. رژیمها، به تبع خارجیها، مىخواستند که در این ممالک شرقى انسان درست نشود. آنها از انسان
مىترسند. آنها مىخواهند که یک انسانى پیدا نشود. انسان اگر پیدا شد، زیر بار زور نمىرود. انسان اگر پیدا شد، منافع مملکتش را به خارج نمىدهد. امین است انسان. انسان براى خدا کار مىکند و براى خداست. زندگىاش براى خداست و مردنش هم براى خداست. یک همچو موجودى ممکن نیست که براى اجانب خدمت بکند و به ضد کشور خودش قیام بکند. اینها نخواستند در دانشگاههاى ما انسان درست بشود. از انسان مىترسیدند. کوشش کردند که نیروى انسانى ما را نگذارند رشد بکند؛ نیروى انسانى ما را نگذارند جلو برود؛ کوشش کردند؛ با هر ترتیبى که توانستند؛ با هر نقشهاى که داشتند. عمده کارشان روى انسانها بود که انسانها را نگذارند رشد بکنند. وقتى انسان تربیت نشد در یک مملکت، وقتى تمام نظر یک فرد به مادیت بود، وقتى تربیت، تربیت مادى بود، خوب، این آدم مىخواهد که داراى یک پارک باشد، این از هر راهى شد بشود؛ این فرقى به حالش نمىکند. براى اینکه مادى است. آدم مادى همین جهت ماده را نگاه مىکند؛ کار ندارد که این ماده، این پارکى که پیدا شده است، این اتومبیلى که پیدا شده است، از کجاست. هر چیز خودش را مىخواهد، به مبدأش کار ندارد. انسانِ الهى است که اگر چنانچه یک چیزى را به او بدهند، مىپرسد از کجاست؛ چه هست؛ استفاده این آیا صحیح است یا نه؛ این اتومبیل آیا از راه حلال است یا حرام؛ خیانت است یا امانت. این انسان است که این چیزها پیشش مطرح است؛ ما هم این را مىخواهیم. این اشتباه است که ما مىگفتیم که، یا مىگوییم که، رژیم نباشد بس است دیگر؛ استقلال باشد بس است؛ آزادى باشد بس است. نخیر، مسأله این نیست. ما همه اینها را فداى انسان مىکنیم. ما انسان مىخواهیم. همه فداى انسان. انسان وقتى درست بشود، همه چیز درست مىشود.»
با دقت در فرمایشات حضرت امام در صحیفه، متوجه میشویم که ایشان درست شدن انسان را در گرو پایبندی به حقوق و رعایت اخلاق میدانند و با اصلاح این دو موضوع، انسان مد نظر دین شکل میگیرد.
* نسبت اخلاقمداری با دینداری در آموزههای دینی ما چیست؟ این نسبت تا چه اندازه به درستی به جامعه ما منتقل شده است؟
- درباره نسبت اخلاقمداری با دینداری در آموزههای دینی، پیش از انقلاب و پس از انقلاب، هم از نظر تئوریک و هم از نظر تعلیم و تربیت و ترویج، دارای نقصان هستیم. کمبود تئوریکی در این حوزه با نگاهی به رویکردهای علمای دین در دورههای مختلف تاریخی مشخص میشود به نحوی که عدهای از این عالمان همیشه تمام تأکید خود را بر عبادات، شعائر و مناسک معطوف داشتهاند در حالی که عدهای دیگر، توجه کامل به عقاید و باورها داشتهاند.
عدهای از افراد در بحث ولایت، ولایت ائمه و امامت به این نکته اشاره میکنند که اگر ولایت یک فرد درست باشد، دینداریاش نیز درست است، همچنین عدهای دیگر با تأکید بر عبادات و شعائر، به جنبههای دیگر کم توجهند.
همانگونه که عدهای با تأکید بیش از اندازه بر جنبههای سیاسی دین در این سده اخیر، سعی در مطرح کردن هر چه بیشتر آنها داشتهاند در حالی تمامی این موارد به طور کامل در دین وجود دارد. نیاز به وجود بحثی تئوریکی به معنای مشخص شدن ارزش و نمره هر یک از این موارد در حوزه دین، به روشنی احساس میشود. همانگونه که برای شرکت در امتحان درسهای مختلف، ضرایب آنها را مدنظر قرار میدهیم، در حوزه دین و دینداری نیز باید توجه داشته باشیم که باید ضرایب هر یک از عناصر موجود از جمله عبادات، باورها، عقاید و اخلاقیات روشن شود به این جهت، این بحث به عنوان خلأ تئوریک مسئله مطرح میشود. نماز خواندن، ادای فرایض دینی، زیارت و ولایت همه جزء ارزشهای دینیاند اما باید رده و ارزش هر یک تعیین گردد.
امیرمؤمنان حضرت علی(ع) در نهج البلاغه با اشاره به ویژگی یک جامعه مقدس و ارزشی میفرمایند: جامعهای که در آن حق ضعیف بدون دغدغه از قوی گرفته نشود، ارزشی و مقدس نیست؛ با نگاهی به وضعیت احقاق حق در زمان فعلی، به روشنی مشخص میشود که یک عضو از جامعه برای احقاق حق خود، مدت زمان بسیاری را باید صرف کند در حالی که در نهایت موفق به دریافت حق خود هم نمیشود و با توجه به این موضوع، متوجه میشویم تا هنگامی که چنین مباحثی برای متولیان جامعه فاقد اهمیت باشد، چنین بیتفاوتی به جامعه نیز انتقال داده میشود و تصور میکنم تا تحقق این محور، فاصله بسیاری پیش رو داریم.
* با توجه به متون دینی و معارفی که از معصومین به دست ما رسیده، چه تحلیلی میتوان از پدیده اخلاقگریزی در جامعه ایران ارائه داد؟ عوامل بروز این پدیده را از منظر آموزههای قرآنی و دینی چگونه ارزیابی میکنید؟
- چند عامل منجر به بروز بیاخلاقی در جامعه ما شده است. بخشی از عواملی که باعث بروز این پدیده شده، ریشه در مشکلات اقتصادی دارد. در تعبیرهای دینی نیز اشاره بسیاری به وضعیت اقتصاد به عنوان عاملی تأثیرگذار در اخلاق شده به نحوی که فقر به کفر میانجامد چه رسد به بیاخلاقی.
اهمیت عوامل اقتصادی در اخلاق یک جامعه به میزانی است که در چنین شرایطی امکان زیر پا گذاشتن حقوق افراد به وفور وجود دارد. بر این اساس، در جایی که بر قطع شدن دست یک دزد تأکید میشود، به این موضوع نیز اشاره میشود که این در حالی محقق میشود که دزد بهرهمند و برخوردار باشد در غیر اینصورت چنین حکمی الزاما عملی نمیشود.
بر اساس آموزههای دینی، با بالا رفتن مشکلات اقتصادی و گرفتاریهای زندگی، خود به خود حقوق زیر پا گذاشته میشود و پایبندیها به اخلاق کاهش پیدا میکند. در واقع، افزایش بیاخلاقی و پایمال کردن حقوق افراد با مشکلات اقتصادی نسبتی مستقیم دارد.
در بخش بعد، گروههای مرجع، نخبگان یا به تعبیر دینی، عالمان و کارگزاران جامعه قرار میگیرند که پایبندی و پایبند نبودن این گروهها، در اخلاق افراد جامعه تأثیر بسیاری دارد.
بر اساس روایتی که از پیامبر اکرم(ص) در منابع شیعه نقل میشود، دو گروه وجود دارند که در صورت صالح بودن آنها، جامعه صالح میشود وگرنه جامعه رو به تباهی سیر میکند؛ یکی از این گروهها کارگزاران و والیان و گروه دیگر، عالمان و نخبگان هستند، به معنای آن که تا وقتی گروههای مرجع، مرزی برای حرف، سخن و رفتار قائل نباشند و به اخلاقیات نیز پایبندی نداشته باشند، جامعه نیز به سمت بیاخلاقی سوق داده میشود.
همچنین در تعبیر دیگری بر این نکته تأکید میشود که مردم به کارگزاران و والیانشان شبیهتر هستند تا به پدر و مادرشان، طبیعی است که این شباهت در چهره و طول قد آنها نیست، بلکه در خلق و خو و رفتارشان است و از این منظر از کارگزاران تأثیر میپذیرند. با مشاهده بیاخلاقی در یک جامعه باید بررسی کنیم که چقدر از بحرانهای اخلاقی موجود نتیجه پایمال شدن حقوق مردم توسط کارگزاران بوده است. وقتی اختلاسهای اقتصادی توسط گروههای مرجع و دستاندرکار صورت گیرد بروز بیاخلاقی در دیگر لایههای اجتماعی به امری عادی تبدیل و قبح آن ریخته میشود.
باید توجه داشته باشیم که در بروز مسائل اجتماعی عوامل متعددی تأثیرگذار است که در این میان، سه محور مشکلات اقتصادی، روحیه و رفتار کارگزاران حکومتی و همچنین روحیه و رفتار عالمان جامعه بیش از سایر موارد تأثیر دارد. بیشترین تأثیر در دو جانب مثبت و منفی، توسط گروههای مرجع گذاشته میشود که در میان این گروهها، اقشار مختلفی چون عالمان دین، استاد حوزوی، استاد دانشگاهی، طلبه و معلم نیز به چشم میخورند.
قرآن کریم پس از تحولی که در نتیجه بعثت پیامبر در مردم پدید آمد، در سوره مبارکه عادیات و در دو آیه شریفه: "فالعادیات ضبحا، فالموریات قدحا"، نه به مؤمنان، نه به اسبشان، بلکه به جرقهای که از سم اسب یک انسان رزمنده، جهیده میشود، اشاره میکند. در این بخش خداوند به میزان رشد و پیشرفتی که در مؤمنان حاصل شد، اشاره میکند. در واقع بروز چنین تحولاتی بر اساس محوریت قرار گرفتن یک فرد صورت گرفته همانگونه که در واقعه عاشورا، امام حسین (ع) به عنوان محور سایر افراد قرار میگیرند و بدین ترتیب دیگران با پیروی از ایشان، به اصول اخلاقی پایبند شده و آنها را رعایت میکنند، به همین جهت مسلم با اشاره به یکی از سخنان پیامبر که حیله کردن جزو دینداری نیست. حاضر نشد در حق دشمن و رقیب خود، حیله به کار بگیرد.
تأکید امام حسین (ع) بر اینکه حتی اگر دشمنتان نیز صدایتان زد، پاسخ او را بدهید و تبعیت حضرت عباس(ع) از فرموده ایشان، بیانگر تأثیرگذاری بالای سخن یک فرد مرجع است.
بهترین راه برای مبارزه و مقابله با اخلاقگریزی در جامعه، پایبندی گروههای مرجع به اخلاق است به معنای آن که تحول اساسی باید در آنها رخ بدهد تا تأثیر آن در بدنه جامعه نیز مشاهده شود و مفاهیمی چون تبلیغ، تعلیم و تربیت جنبه کاربردی پیدا کند.
در نهج البلاغه میفرماید: «مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً ْ فَلْیَبْدَأْ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیْرِهِ». اگر فردی خود را الگو و پیشوای جمعیتی قرار دهد، در درجه نخست، باید خود را اصلاح کند تا دیگران را. بر این اساس، الگوهای اجتماعی برای تأثیرگذار بودن، پیش از تربیت دیگران باید اقدام به تربیت خود کنند. محور اساسی شکلگیری مفاهیم اخلاقی در یک جامعه نیز، چنین مواردی است که در صورت تهی بودن آن جامعه از این موارد، باید به وجود مشکلی اساسی در آنجا پی برد.
* نقصانهای اخلاقی در جامعه، چه ارتباطی با ضعف نظام آموزش اخلاق در حوزه دارد؟ حوزه و روحانیت به عنوان یک مرجع مهم در جامعه چه نقشی در انتقال باورهای اخلاقی در جامعه امروز ما دارند و مشکلات پیش گفته چه پیامدهایی برای جامعه دارد؟
- در زمینه انتقال باورهای دینی در جامعه، حوزه از سه منظر توان تأثیرگذاری بالایی دارد. یکی از این زمینهها به بحثهای تئوریک مربوط است؛ به معنای اینکه حوزه خود باید با توجه به دو حیطه مطالعات و استخراج آموزههای دینی، به جایگاه اخلاق در دینداری پی ببرد.
دومین نقش تأثیرگذار حوزه در زمینه ترویج اخلاق، اولویت دادن به مسائل تعلیم و تربیت است. در سومین بخش، آراسته بودن حوزه و روحانیت به آموزههای اخلاقی و دینی است. توجه، پایبندی و اولویت قائل شدن حوزه برای اخلاق، جدا از هرگونه مسائل سیاسی، شعائری، باوری و اعتقادی، توان ایفای نقشی تأثیرگذار در تحول اخلاقی جامعه را دارد.
* اگر قصد داشته باشیم یک نهضت یا کمپین اخلاقگرایی در جامعه ایجاد کنیم از کجا باید شروع کنیم؟ در این مسیر از چه عوامل، ابزارها و راهکارهایی باید بهره بگیریم؟
- باید توجه داشته باشیم بزرگترین و مؤثرترین گامی که در مسیر شکلگیری یک نهضت اخلاقگرایی در جامعه میتوان برداشت، نهادینه کردن اخلاق و مباحث مرتبط با این حوزه در نخبگان جامعه است.
ایجاد نهضتهایی همچون نهضت اخلاقی، با سیستم اداری محقق نمیشود در حالی که اگر نخبگان حوزوی و دانشگاهی، خود به این موضوع پی ببرند که چنین پایبندیهایی در آن ها کمرنگ و خصلتهای اخلاقی رو به ضعف گذاشته شده، به مرور زمان و با اصلاح خود میتوانند در این زمینه به دلیل برخورداری از حوزه رسالت وسیعتر، به عنوان روحانی یا معلم فعالیت کنند و پیشگام باشند.
* هم اکنون شاهد هستیم تا پایان مقطع دبیرستان، اخلاق تقریبا در کتب دین و زندگی تدریس نمیشود و تدریس این مبحث در مقطع آموزش عالی و دانشگاه نیز با ضعفهای بزرگی همراه است. شیوه تدریس فعلی اخلاق در آموزش و پرورش و دانشگاه را چطور ارزیابی میکنید؟ برای اصلاح شیوه تدریس اخلاق چه فعالیتهایی باید انجام داد؟ در واقع برای کاربردی شدن بحث اخلاق در دو حوزه آموزش عالی و آموزش و پرورش چه توصیهای دارید؟
- مباحث اخلاقی و دروس معارف در دانشگاه از هنگام رخداد انقلاب فرهنگی، به عنوان درسهای عمومی مورد تدریس قرار گرفت و هنوز هم تدریس میشود، بنده نیز در گذشته چنین مباحثی را تدریس میکردم اما تا حد ممکن از تدریس اخلاق پرهیز داشتم.
شکل رایج تدریس اخلاق به عنوان یکی از دروس معارف به گونهای بود که دانشجویان در اغلب موارد نسبت به آن دروس با ذهنیت و موضعی از پیش تعیین شده برخورد میکردند و به همین جهت این درس کارکرد اصلی خود را نداشت مگر اینکه معلم یا استاد درس اخلاق با برخورداری از مجموعهای از ویژگیهای فردی و شخصی، پایبندی و یکرنگی در ظاهر و باطن، باوری مثبت را در دانشجویان ایجاد میکرد.
نگاه اساتید اخلاق به دانشجویان و شاگردان به عنوان انسانهایی قابل رشد و بروز رفتاری مثبت در کلاسهای اخلاق که منجر به آزادی عمل و رفع الزام از دانشجو شود، نقشی تعیینکننده در شکلگیری زندگی آینده این افراد دارد.
اساتیدی که مشغول تدریس اخلاق و دروس معارف هستند، دو گروهاند: یک گروه اساتیدی که با تدریس، در پی یافتن و ادامه دادن مسیر شغلی خود هستند و شاید از پایبندیها و الزامات یک استاد اخلاق لزوما برخوردار نباشند. حضور چنین اساتیدی در کنار مجموعهای از عوامل، منجر به تأثیرگذاری کم تدریس اخلاق در مدارس و دانشگاهها میشود.
دومین گروه افرادی هستند که در زمینه مباحث اخلاقی به موفقیت دست پیدا کردهاند با بررسیهای بیشتر در این حوزه متوجه میشویم آنها غالبا افرادی بودند که بیشتر به شکلهای مختلفی همچون حضور در خوابگاه یا اردوها، به تعلیم و تربیت پرداختهاند.
ارزیابی بنده از کلاسهای اخلاق برگزار شده در دانشگاهها، این است که آثار چندانی بر جای نگذاشته است و تلقی دانشجویان از این کلاسها، جبران کمبود نمره سایر دروس بوده است.
* در حال حاضر شاهد هستیم دو مقطع تحصیلی آموزش و پرورش و آموزش عالی تا حدودی در اختیار دولت قرار دارند در حالی که بر اساس آموختههای روانشناختی مهمترین دوران شکلگیری شخصیت کودکان دوران کودکی است که در این دوران هم ارتباطی با دستگاههای دولتی وجود ندارد. حال با در نظر گرفتن اینکه امام خمینی(ره) آموزش و پرورش را مهمتر از دانشگاه و همچنین تربیت مادرانه را مهمتر از آموزش و پرورش میدانستند، به نظر شما برای جبران این خلأ، نظام اسلامی ما چه کارهایی باید انجام دهد؟
- به طور یقین در دوره زمانی مشخصی، پدر و مادرها در تربیت فرزند نقشی اساسی ایفا میکنند چنین تربیتی جزو وظایف آنها به شمار میرود. نکته مهم در این مسیر، برخورداری پدر و مادرها از آگاهیهای لازم برای تربیت فرزندشان است.
موضوع مهم در این مسیر، پایهگذاری اخلاق به طرز صحیح آن است نه اینکه با اشتباه بنیان نهادن این پایه، مسئولیت تصحیح آن را به دولت واگذار کنیم.
تحقق اخلاق یا ایجاد بستری مناسب برای تحقق این اصل، تنها، وظیفه دولت و هیئت وزیران نیست بلکه کل حاکمیت، و نهادهای مختلفی چون صدا و سیما، سازمان تبلیغات، دفتر تبلیغات، حوزههای علمیه و تعدادی از نهادهای دیگر مسئول هستند. از نکات کاربردی در این مسیر این است که چنین برنامههایی باید در دستور کار نهادهای مختلف قرار بگیرد. و البته خانوادهها باید آموزشها و تربیتهای لازم را ببینند تا فرزندانشان از ابتدا پایبند شوند و این امور اخلاقی در آنها شکل بگیرد.
مهمتر از جنبه حکومتی قضیه، پدر و مادرها هستند زیرا در مواقعی که والدین با یکدیگر توافق داشته و در عمل به فعالیتی پایبند هستند، توان تأثیرگذاری بالایی در فرزندان خود دارند و در مواقع اختلاف، صحبتها تنها در حد قول باقی مانده و تاثیر عملی ندارد.
فرزند به طور ناخودآگاه و بدون برگزاری کلاس یا لابراتوار زبان، زبان را فرامیگیرد که دلیل این موضوع، همزبان بودن پدر و مادر است به نحوی که تنها با صحبت کردن پدر و مادرها، چنین آموزشی تحقق میپذیرد. در سایر امور نیز وضعیت اینگونه است اگر پدر و مادرها افرادی پایبند به اخلاق و راستگو باشند، در مواردی معدود امکان شکلگیری شأن دروغگویی در فرزندان آنها وجود دارد. همچنین اگر پدر و مادر اهل رعایت حقوق دیگران و امانتداری باشند، بسیار نادر است که فرزندانشان غیر از این رفتار کنند.
در بحث زبان نیز پدر و مادر اگر از دو زبان متفاوت مانند فارسی و آذری برخوردار باشند، زبان فرزند برهم میخورد زیرا توافقی بین دو زبان وجود ندارد.
در زمینه خصلتها و رفتارها نیز وضع اینگونه است به معنای اینکه توافق پدر و مادر و سایر اعضای خانواده، در مرحله نخست و توافق عملی به معنای پایبند بودن به تعهدات، در دومین مرحله، به عنوان عاملی اساسی، در شخصیت اخلاقی و رفتاری فرزند تأثیر میگذارد.
* اخلاق نسبت مستقیمی با مجموعهای مفاهیم روانشناسی مانند هوش اخلاقی و به طور کلی مهارتهای زندگی دارد. هر کدام از این موارد نیز آموزشهای خاص خود را دارند. هم اکنون در غرب شاهد آموزش اینگونه مفاهیم از سن دو سالگی به کودکان هستیم در حالی که در ایران و در جامعه ما چنین اتفاقی نمیافتد. به نظر شما، خلأ تدریس اینگونه مفاهیم در یک جامعه اسلامی با توجه به اینکه حضرت امام خمینی(ره) آموزش و پرورش را مهمتر از دانشگاه میدانند، قابل پذیرش است؟
- باید در زمینه اخلاق، از ساز و کارهایی که بشر به آنها دست یافته، به نحوی مطلوب بهره گرفته شود. سبک اخلاقی کردن جامعه در گذشته به گونهای بود که فردی که منبر میرفت، به بیان درس اخلاق میپرداخت در حالی که امروزه با استفاده از سبکهای بهتر و تجزیه و تحلیل شده، ریشههای بیاخلاقی مشخص شده و به دانش آموزان آموزش داده میشود؛ به معنای آن که بشر امروز دریافته باید ذهن افراد را دستکاری کرد و به تعبیر دیگر پیش زمینه ذهن آنها را تصحیح کرد به نحوی که با روشن شدن ذهن، مفاهیمی چون راستی و امانتداری برای آنها آشنا بوده و بتوانند با توجه به ابزارهای امروزی به بهترین شکل از آنها استفاده کنند.
باید تصویر ذهنی افراد اصلاح گردد به نحوی که با بیدار شدن از خواب، پیش زمینه ناخودآگاه ذهن خدمت کردن به دیگران باشد نه نقشه کشیدن برای افراد. مجموعه مهارتهایی که برای انتقال چنین مفاهیمی و نهادینه کردن آنها لازم است باید بیش از پیش مدنظر قرار داده شود نه اینکه خود را در یک گوشه بنبست و محروم قرار دهیم.
تبیین عقلایی این مسئله، بهره گرفتن از تعبیر نقل شده از پیامبر اکرم(ص) است که توصیه میکنند برای فراگرفتن علم، تا هر محلی که امکان دارد سفر کنید. از این تعبیر به خوبی برمیآید که از تجربه و مهارت دیگران در هر زمینه و نیز حوزه اخلاق باید استفاده کرد و در شیوه و روند پیاده کردن اخلاق، مرزی را برای آموختن از مؤمن، مشرک و کافر در نظر نگیرند زیرا باب آموزش باز است.