جماران ـ حریم امام: حجت الاسلام والمسلمین محمد جواد محمودی بردار زاده مرحوم علامه محمودی نویسنده کتاب ارزشمند نهج السعاده محقق و پژوهشگر نهج البلاغه و استاد بنیاد نهج البلاغه است . او در این گفتگو ضمن پرداختن به مستدرکات نهج البلاغه به معرفی علامه محمودی و خدمات و آثار ایشان پرداختند.
آیا نهج البلاغه دربردارنده همه سخنان ونامههاى امام على علیهالسلام است ؟
پیش از پاسخ به این سؤال لازم است نکتهاى را در رابطه با نهجالبلاغه عرض کنم ، نویسندگان بسیارى از فرقههاى مختلف، به جمع آورى کلمات حضرت پرداخته و تمام کتاب خود یا بخشى از آن را به سخنان زیباى علوى مزیّن ساختهاند. در این میان، مرحوم سیّد رضى قدسسره گوى سبقت را از دیگران ربوده و با انتخاب تعدادى از خطبهها، نامهها و کلمات قصار، خالق اثرِ ماندگار نهجالبلاغه شده که دهها شرح به زبانهاى مختلف و استدراکات گوناگون و متعدّد، حاکى از اقبال عامه مردم از هر فرقه و گروه به این کتاب ارزشمند است؛ نهجالبلاغه تجلیگاه شخصیت آزادمرد بزرگ جهان آفرینش، امیرمؤمنان علیهالسلام است، شناخت واقعى شخصیت امام على علیهالسلامبراى بشر عادى امکان ندارد ، یکى از بهترین راهها براى شناخت بیشتر وبهتر آن حضرت معرّفى ونشان دادن ابعاد مختلف زندگانى اوست ، درباره معرفى حضرت على علیهالسلام، مطالب بسیارى در دست است؛ اما از همه بهتر نهجالبلاغه است؛ زیرا این کتاب، از خود حضرت است و گویایى بیشترى در نشان دادن مقامات کمالى و علمى آن حضرت دارد. امّا با وجود همه امتیازات، در کار سید رضى قدسسرهسه اشکال عمده بهچشم مىخورد:
1. ذکر نکردن مأخذى که از آن نقل کرده و اسقاط سندها .
2. تقطیع بسیارى از کلمات که صدر و ذیل آنها حذف و به بخشى از آن بسنده شده است.
3. اکتفا کردن به بخشى از کلمات ، مثلا در بخش خطبهها تنها 241 خطبه را نقل کرده ، در حالى که در عصر وى حدود چهارصد خطبه را از آن حضرت نقل مىکردهاند .
چرا همه سخنان حضرت على علیهالسلام درنهجالبلاغه نیامده است؟
این سؤال از دیرباز مطرح بوده ودر پاسخ آن احتمالاتى ذکر شده که به نظر حقیر دو احتمال از اهمیت بیشترى برخوردار است :
احتمال اوّل این است که سید رضى درصدد جمعآورى مطالبى بوده که فصاحت و بلاغت بیشترى داشته است. از این رو، آنچه را که به نظر او در این حد نبوده، نقل نکرده است. احتمال دوم این است که وى به همه منابع و مصادر دست نیافته است؛ زیرا سیّد رضى در میانسالى از دنیا رفته است، عمر آن بزرگوار هنگام وفات 42 سال بوده است، علاوه بر این، کمتر به اطراف عالم مسافرت کرده است. از سوى دیگر، بر عهده داشتن نقابت سادات و درگیریهاى مذهبى بغداد، فرصت چندانى براى وى باقى نگذاشته بود.
به گفته مرحوم علاّمه محمودى ؛ احتمال دوم قوىتر است و براى آن دلیل داریم؛ مثلاً حدود دوازده خطبه از امام على علیهالسلامدر کتاب شریف کافى وجود دارد که همسنگ بسیارى از خطبههاى نهجالبلاغه اند، و از نظر استحسانات لفظى و ادبى در سطح بالایى قرار دارند؛ ولى سیّد رضى قدسسرهدر نهجالبلاغه آنها را نیاورده است. این نشان مىدهد که ایشان به کتاب کافى دسترسى نداشته و آن را هم مطالعه نکرده است.
براى جبران این کمبود چه کارهایى انجام شده است ؟
براى جبران این نقیصه سه اقدام از سوى دانشمندان صورت گرفته است ، گروهى به مستند نمودن نهجالبلاغه پرداخته اند؛ برخى به تکمیل متن موجود نهج البلاغه مبادرت کردهاند، و عدهاى به استدراک آنچه که سیّد رضى آن را به هر علّتى در نهجالبلاغه نیاورده، پرداختهاند. از میان گروه اوّل مىتوان به کتاب باارزش مصادر نهج البلاغه و اسانیده، نوشته مرحوم سیّد عبد الزهراء حسینى خطیب اشاره کرد. این کتاب در چهار جلد است و بارها چاپ شده است.
همچنین کتاب مدارک نهج البلاغه، به قلم شیخ هادى کاشف الغطاء از آثارى است که در این زمینه نوشته شده است ، این کتاب در هشتاد صفحه در پایان کتاب مستدرک نهج البلاغه که تألیف همین نویسنده است در سال 1354 ق در بیروت چاپ شده است. در مورد دوّم یعنى تکمیل متن نهج البلاغه کتابى ارزشمند به نام تمام نهجالبلاغه نگارش یافته است، این نوشته کارى است بدیع که بهوسیله نویسنده معاصر جناب حجت الاسلام والمسلمین آقاى سیّد صادق شیرازى انجام گرفته است. در این کتاب، بخشهایى را که سید رضى نیاورده، با خطّى متمایز از اصل نهج البلاغه در جاى خودش افزوده شده است.
امّا در باره گروه سوّم، کتابهایى متعدّدى به عنوان مستدرک نهجالبلاغه نوشته شدهاند که تعدادى از آنها را خدمت خوانندگان عزیز معرّفى مىکنم:
1. التذییل، نوشته اسماعیل حلبى ، این اثر در کتاب شناخت نهجالبلاغه معرفى شده است.
2. مستدرک نهج البلاغه، نوشته شیخ هادى کاشف الغطاء. این کتاب همانند نهج البلاغه به سه بخش سخنان، نامهها و کلمات قصار تقسیم شده است. در این کتاب نیز همچون نهجالبلاغه سند و منبعى براى احادیث ذکر نشده و نویسنده ملتزم نبوده که تمامى خطبه یا نامه را ذکر کند و یا تنها از یک منبع اخذ نماید؛ بلکه در این اثر شیوه تقطیع و تلفیق لحاظ شده است.
این کتاب مشتمل بر 92 خطبه و 53 نامه، و در 189 صفحه است، و در سال 1354 ق در بیروت چاپ شده است. در پایان کتاب، مدارک نهجالبلاغه در هشتاد صفحه آمده است.
3. مصباح البلاغه فى مشکاه الصیاغه، تألیف سید حسین میرجهانى طباطبائى. این کتاب داراى 220 خطبه و 245 نامه است. در این اثر، در ابتداى هر خطبه و سخن، مصدر آن نیز ذکر شده است. این کتاب در سال 1388 ق در 1328 صفحه به چاپ رسیده است.
4. ملحق نهجالبلاغه، نوشته احمدبن یحیى بن ناقه، که به صورت ضمیمه بر نسخه نهجالبلاغه نوشته شده و در بردارنده تعدادى خطبه از جمله: اقالیم، بیان، یتیمه و مونقه است. بنا به نوشته مرحوم علاّمه حاج آقا بزرگ تهرانى نسخه خطى آن در سال 729 ق نوشته شده است.
5. نهج البلاغه الثانى، تألیف شیخ جعفر حائرى، که از جهت ترتیب و نیاوردن اسانید به شیوه نهجالبلاغه تنظیم شده و داراى 139 خطبه و 71 نامه و 336 حکمت از کلمات قصار است. در پایان این کتاب و در بخش فهرستها ، منابعى را که متن کتاب از آنها گرفته شده ، ذکر شده است .
6. النهج القویم فى کلام امیرالمؤمنین علیهالسلام، از خلف بن عبدالمطلب مشعشعى حویزى از دانشمندان قرن یازدهم هجرى قمرى ، این اثر در ریاض العلماء معرّفى شده است .
7. جامعترین اثر در این زمینه کتاب گرانسنگ نهجالسعاده تألیف مرحوم علاّمه شیخ محمّد باقر محمودى است ، براى معرّفى این اثر کافى است به عبارتى که استاد شهید علاّمه مرتضى مطهّرى پیرامون این کتاب نوشته است اشاره کنم ، ایشان به دنبال چاپ شدن چهار جلد اوّل نهجالسعاده، در مقدمه کتاب ارزشمند سیرى در نهجالبلاغه چنین مىنویسد:
خوشبختانه در عهدها و عصرهاى متأخّرتر، افراد دیگرى در پى گردآورى اسناد و مدارک نهجالبلاغه برآمدهاند. و شاید از همه مشروحتر و جامعتر کتابى است به نام نهج السعاده فى مستدرک نهج البلاغه که در حال حاضر به وسیله یکى از فضلاى ارزشمند شیعه عراق به نام محمد باقر محمودى در حال تکوین است. در این کتاب ذىقیمت، مجموعه سخنان على علیهالسلام، اعم از خطب، اوامر، کتب و رسائل، وصایا، ادعیه و کلمات قصار، جمع آورى شده است. این کتاب شامل نهجالبلاغه فعلى و قسمتهایى علاوه بر آن است که سید رضى آنها را انتخاب نکرده، یا دراختیارش نبوده است، وظاهرا جز قسمتى از کلمات قصار، مدارک و مآخذ همه به دست آمده است. تا کنون [یعنى زمان نوشتن مقدمه سیرى در نهجالبلاغه] چهار جلد از این کتاب چاپ و منتشر شده است .
البتّه مرحوم علامه محمودى ایرانى است ومرحوم استاد مطهرى آشنایى خاصى با ایشان نداشتند وبه اعتبار اینکه این کتاب در عراق تألیف ومنتشر شده بود نویسنده را عراقى معرّفى کردهاند .
با توجه به اهمّیت کتاب نهجالسعاده این کتاب را بیشتر معرّفى کنید.
اجازه مىخواهم پیش از معرّفى بیشتر این اثر مطلبى را در زمینه تألیف نهج السعاده عرض کنم ، مرحوم علاّمه محمودى مىفرمودند در ابتداى کار تصمیم به مستند نمودن نهجالبلاغه داشتم وشروع به جمع آورى مصادر آن نمودم ، وهم زمان به استدراک آنچه در نهجالبلاغه نیامده بود پرداختم ، امّا پس از مدتى متوجّه شدم برخى کار اوّل را برعهده گرفتهاند، به خصوص وقتى پژوهش مرحوم سیّد عبد الزهراء خطیب را دیدم، کارم را روى مستدرک نهجالبلاغه متمرکز کردم .
یادداشتهاى ارزشمند مرحوم علامه محمودى که در آن به جمع آورى مصادر نهج البلاغه پرداختهاند توسّط حقیر بازنویسى شده و اگر فرصت وامکانات فراهم شود وچاپ و منتشر گردد خیلى ارزشمند است . آنگونه که در مقدّمه کتاب آمده این تلاش از سال 1330 ش آغاز شده است، ایشان ابتدا بخش وصایا را آماده کردند وبعد به بخش خطبه ها مشغول شدند. هنگام شروع کار نمونه هایی از آن را به مرحوم علامه امینی نشان داده وبا ایشان مشورت کردند که با تشویق آن بزرگوار کار را ادامه دادند. در سالهاى اخیر مجموع مجلّدات دهگانه آن در ایران به چاپ رسیده است. البته پیشتر نیز جلدهاى اوّل تا هشتم آن در نجف وبیروت منتشر شده بود . جلدهاى اوّل، دوم، سوم و چهارم این اثر، در سال 1377 ش در شمار کتابهاى برگزیده سال معرفى شد. همچنین در سال 1379 در دومین دوره کتاب سال ولایت نیز به عنوان کتاب ممتاز شناخته شد. در این کتاب از منابع تمام فرق اسلامى استفاده شده و همه احادیث با ذکر مأخذ و سند آمده است. ترتیب مباحث، تلفیقى است بین دو شیوه شبه موضوعى و تاریخى. براساس شیوه اوّل، مطالب کتاب به شکل زیر تنظیم شده است:
الف) کلمات و خطبهها، ب) نامهها، ج) دعاها، د) وصیتها، ه) کلمات قصار، و) اشعار. در شیوه تاریخى، سخنانى که مربوط به زمان معینى ـ هر چند حدسى ـ است، پى در پى و به ترتیب زمان ایراد سخن آمده، و سخنانى که زمان مشخصى ندارد، در پایان همان بخش ذکر شده است؛ مثلاً خطبه حضرت امیر علیهالسلام در هنگام خواستگارى از حضرت زهرا علیهاالسلام نخستین مطلب نهجالسعاده است.
در سه جلد اوّل، که اختصاص به سخنان و خطبهها دارد، بیش از پانصد خطبه آمده است. جلدهاى چهارم و پنجم در بردارنده حدود 188 نامه از نامههاى امیر مؤمنان علیهالسلاماست. جلد ششم به دعا اختصاص یافته و مشتمل بر 119 دعاست و در جلدهاى هفت و هشت، 81 وصیت از وصیتهاى آن حضرت آمده و در جلدهاى نه تا سیزده کلمات قصار و در جلد چهارده اشعار منسوب به امیرمؤمنان علیهالسلام است ، البتّه این اشعار غیر از شعرهایى است که در دیوان منسوب به حضرت آمده است .
جلدهاى دوازدهم وسیزدهم شامل کلمات قصار بدون سند در منابع عامه است، بخش هایى از آن انجام شده بود که با ارتحال مؤلّف ناقص ماند ، وامید است با همّت فرزندان دانشمند مؤلّف تکمیل ومنتشر شود. مؤلّف طى سالها تحقیق و پژوهش، مستدرکات فراوانى بر بخشهاى پیشین افزوده که در چاپ اخیر هر کدام درجاى مناسب خود آمده است. نکتهاى که باید بدان توجه داشت، ذکر برخى خطبههاى نهج البلاغه در این کتاب است که البته بسیار محدود و انگشت شمار مىباشد واختصاص به سخنانى دارد که تنها در نهج البلاغه آمده و مدرک دیگرى ندارد. بنابراین باید نهجالسعاده را موسوعه سخنان امیرمؤمنان علیهالسلام دانست.
تعلیقههاى مؤلف بر این کتاب، گاهى بسیار گسترده است؛ چنان که در قسمت وصیتها (جلدهاى هفتم و هشتم) آمده است. با وجود این، اغلب تعلیقهها چندان مبسوط نبوده و بر حسب نیاز است.
به هر حال، این کتاب در مقایسه با کتابهاى دیگر که در این زمینه نوشته شده، گستردهترین اثرى است که با ذکر سند و منابع و مآخذ تدوین شده است و محصول نیم قرن تلاش بىوقفه و خستگىناپذیر در میان هزاران کتاب خطى و چاپى است. علامه محمودى در انتهاى یکى از مجلدات چنین نگاشته است:
این کتاب را با استفاده از هزاران کتاب خطى و چاپى تهیه کردم و به خاطر آن آسایش و راحتى خود را کنار گذاشتم و به اندکى از قوت دنیا براى خود و خانوادهام اکتفا نمودم.
نکتهاى که یادآورى آن را مفید مىدانم این است که در چاپ دوّم مجلّدات هشت گانه که یک جا در لبنان منتشر شد ، براى هماهنگى بین مجلّدات از نظر حجم جابجایىهاى در برخى از آنها صورت گرفته است و به همین جهت مىبینیم تعداد خطبههاى جلد اوّل در چاپ اوّل 160 خطبه است ، و جلد دوّم با خطبه 161 شروع مىشود ، در حالى که در چاپ دوّم پانزده خطبه را از جلد دوّم به جلد اوّل منتقل نمودند وعدد خطبههاى این جلد به 175 رسید .
همانگونه که پیش از این گفته شد مؤلّف محترم طى سالها کار تحقیقى به موارد جدیدى دست یافتند که در چاپهاى بعدى به آن اضافه نمودند ، به عنوان مثال عدد دعاها در چاپ دوّم 105 دعا بوده ودر چاپ اوّل کمتر از آن ، وآنگونه که در ابتداى چاپ جدید جلد ششم آمده در این چاپ حدود 35 دعا بیش از چاپ اوّل آمده است . مجموعه مجلّدات هشت گانه فوق به اضافه چهار جلد بعدى آن یعنى جلدهاى نهم، دهم ویازدهم که مربوط به بخش کلمات قصار مىشود وجلد چهاردهم که اشعار امیرالمؤمنین علیهالسلام در آن آمده است در تهران و از سوى سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى چاپ و منتشر شده است ، البّته جلد چهاردهم قبل از مجلّدات مربوط به بخش قصار چاپ و منتشر شد.
با توجه به توضیحاتى که دادید ، آیا مىتوانیم این کتاب را کارى بدون نقص بدانیم ؟ یا اینکه این کتاب هم نیاز به تصحیح وتکمیل دارد ؟
همان گونه که عرض شد نهج السعاده کاملترین وجامعترین کتاب در زمینه سخنان ونوشتههاى امیرمؤمنان على علیهالسلام است ، ومؤلّف بزرگوار، با عشق شدید به اهل بیت عصمت وطهارت علیهمالسلام به خصوص ساحت قدس علوى علیهالسلام ، آن را طى نیم قرن وبا تحمّل مشقّات وسختىهاى فراوان تدوین کرده است ، براى تدوین کتاب عظیمى مانند نهج السعاده نیاز به یک کتابخانه بزرگ وکامل است که همه منابع مورد نیاز در آن موجود باشد ، امّا آن بزرگوار خود فاقد چنین کتابخانهاى بوده است ، واستفاده از دیگر کتابخانهها براى ایشان که در آغاز کار تدوین این کتاب در کربلا اقامت داشته کارى دشوار بوده است، در آن زمان کربلا فاقد چنین کتابخانهاى بوده، ودر شهر نجف کتابخانه هایى همچون کتابخانه علاّمه امینى وعلاّمه شیخ آقا بزرگ تهرانى وجود داشته است، براى استفاده از آنها هفتهاى پنج روز را در نجف به سر مىبرده است ، وبا توجّه به محدود بودن ساعت کار کتابخانهها مرحوم علاّمه امینى اجازه داده بود ایشان شبها را در کتابخانه بماند ، مدّتها محّل کار وخواب ایشان در همان کتابخانه بوده ، وتنها وبى یاور به جمع آورى سخنان امام على علیهالسلام از لابلاى هزاران جلد کتاب چاپى وخطى پرداخته است، امّا طبیعى است که همه منابع در کتابخانههاى شهر نجف وجود نداشت واصولا بسیارى از آنها تا آن تاریخ عرضه نشده بود ، آن بزرگوار در حدّ توان خویش ـ که به طور قطع از توان یک انسان عادى بالاتر بوده است ـ سعى کرده بود چیزى از قلم نیفتد ، امّا طى نیم قرن تلاش پى گیر بسیارى از منابع که در گوشه وکنار جهان وجود داشت چاپ ومنتشر شد ، وآن جناب با دسترسى به آنها مطالب جدیدى یافتند که تا آن تاریخ دسترسى به آنها ممکن نبود ، به ناچار آنها را در جلدهاى بعدى جا دادند بدان امید که در فرصتى مناسب همه آنها در جاى مناسب خویش قرار گیرد.
با شناختى که شما از مؤلف محترم کتاب نهج السعاد ه دارید ، قدرى از شرح حالشان را براى خوانندگان ما توضیح دهید.
ایشان حدود سال 1302 ش/1341 ق در علا مرودشت واقع در جنوب استان فارس پا به این جهان گذاشت، خود ایشان در مقدّمه نهج السعاده پدران خویش تا نیاى هشتم را ذکر کرده است، دو تن از آنها از عالمان دین بودهاند ، دوران کودکى و نوجوانى علامه محمودى، با سختیها و مصائب بسیارى همراه بوده است. وى در اوان کودکى، در حالى که بیش از هفت سال نداشت، از نعمت وجودِ مادر محروم شد و پس از آن براثر بیمارى تا آستانه ورود به سراى آخرت پیش رفت. آن سالها خشکسالى و قحطى از یک طرف، و بیماریهاى فراگیر مانند وَبا و دسترسى نداشتن به پزشک و دارو از سوى دیگر،گروه گروه مردم را به کام مرگ مىبرد. او نیز از این بلا در امان نمىماند و به بستر بیمارى مىافتد؛ به گونهاى که قبرى برایش مهیا مىکنند و به انتظارآخرین نفسِ وى مىنشینند، ولى تقدیر الهى بار دیگر ایشان را به زندگى این دنیا برمىگرداند. در نوجوانى پدر را نیز از دست مىدهد، تا نوزده سالگى در زادگاهش علامرودشت بود و به دلیل عشق شدید به علوم دینى، در محضر یکى از عالمان محل به کسب دانش پرداخت و بخشى از ادبیات را نزد او خواند. ایشان با ولعى عجیب به مطالعه کتابهاى موجود در محلّ زندگیشان پرداخت، ولى جان تشنه او با آنها سیراب نمىشد؛ تا آنکه او تصمیم مىگیرد براى کسب دانش به حوزه علمیّه نجف برود.
داستان هجرت ایشان به نجف که با پاى پیاده تا بوشهر رفته واز آنجا با زحمت فراوان به آبادان و از آنجا به نجف رفته است ، بسیار خواندنى است که در زندگى نامه خودنوشت ایشان به نام «سیر الى الله» آمده است . این زندگى نامه توسّط حقیر ترجمه شده ودر پایان کتاب «عشق وایثار» که مرورى بر کارنامه علمى علامه محمودى است منتشر شده است. پس از ازدواج در کربلا ساکن مىشوند ودر این شهر با پنج تن دیگر از طلاب جوان و درسخوان گروه مطالعاتى را تشکیل مىدهند، در این گروه به جز ایشان حضرات آیات سیّد محمّد شیرازى، میرزا هادى معرفت، سید غلامرضا کسائى، سید عبد الرضا شهرستانى و سید محمد على بحرانى شرکت داشتهاند ، آنها هر روز پس از نماز صبح به مدّت یک ساعت به مباحثه بحارالانوار و بررسى آن مىپرداختند. در همین برنامه علمى است که ایشان متوجه نقصهاى نهج البلاغه مىشود وتصمیم به نوشتن مصادر و مستدرک نهج البلاغه مىگیرند . حرکت علمى تألیفى ایشان از همانجا آغاز مىشود واز آن تاریخ تا پایان عمر شریفشان با تمام توان به این کار ادامه دادند، ومحصول آن حدود پنجاه جلد کتاب ارزشمند است . سر انجام این عالم بزرگ ظهر روز یکشنبه 27 فروردین 1385 ش مصادف با هفدهم ربیع الاوّل 1427 ق ، چشم از جهان فروبست و در حجره 23 حرم مطهّر (مقبره شهید مفتّح) به خاک سپرده شد . زندگى نامه ایشان در کتابى مستقّل به نام «عشق وایثار» نگارش یافته ، که چاپ سوّم این کتاب به زودى منتشر مىشود ، علاقهمندان مىتوانند تفصیل آنچه را که اشاره شد در این کتاب مطالعه کنند .
در اینجا مناسب مىدانم سخنى از فقیه اهل بیت حضرت آیت اللّه العظمى صافى گلپایگانى درباره علاّمه محمودى نقل کنم، ایشان در دیدار با اعضاء ستاد بزرگداشت این عالم فرزانه فرمودند :
آقاى محمودى از نوادر روزگار ماست ؛ شخص ایشان مانند یک دائرهالمعارف است، باید با معرفى بیشتر وى به مردم و طلاب، آنان را به مطالعه آثار مفیدشان ترغیب کرد، وقتى فضلا با این آثار آشنا شوند علاقهمند مىشوند، به اینگونه کارها رغبت کرده و نسبت به آن احاطه پیدا مىکنند. اگر ایشان را الآن معرفى نکنیم، طلاب و فضلا از ایشان و کارهایشان محروم مىشوند و این محروم ماندن خطرناک است، و گر چه ایشان براى خدا زحمت کشیدهاند و امام زمان ـ عجّل الله تعالى فرجه ـ از ایشان تشکر مىکنند، نام ایشان پس از عصر خودش بیشتر از این زمان برده خواهد شد و بیشتر شناخته خواهند شد ، لیکن ما موظفیم از ایشان قدردانى کنیم تا روش ایشان ادامه پیدا کند . ایشان در قیامت حجّت خدا هستند بر ما ، حجتند براى همه کسانى که مىتوانستند کار کنند و نکردند؛ ایشان را مىآوردند و مىگویند : او براى حضرت امیر علیهالسلام این همه کار کرده است ؛ شما ـ مثلاً بنده ـ چکار کردهاید ؟ !
آیا ایشان صرفا به کار علمى اشتغال داشتند ، یا در امور اجتماعى به خصوص مسائل مربوط به انقلاب نیز فعالیت داشتند؟
اشتغال اصلى ایشان کارهاى علمى بود ، وهیچ چیزى نمىتوانست مانع این کار شود ، معظم له تا آخرین روزى که به بیمارستان منتقل شد قلم را بر زمین نگذاشت ، در عین حال کاملاً پیگیر مسائل اجتماعى بودند و در مواردى که نیاز بود انجام وظیفه مىکردند، این امر اختصاص به سال های اخیر نداشت بلکه از جوانی این روحیه را داشتند. پس از اعلان تصویب لوایح ششگانه رژیم پهلوى در سال 1341ش، حکومت ایران با جعل خبرهاى دروغ مانند اعلان حمایت روحانیان و علماى عراق از رفرم آمریکایى، در صدد فرونشاندن خشم مردم دیندار برآمد، از اینرو، در اخبار ساعت دو بعد از ظهر ششم بهمن، خبرى مبنى بر اعلام حمایت علما و روحانیان ایرانى مقیم کربلا از این لوایح پخش شد که با واکنش شدید این گروه از عالمان بیدار مواجه شد. آنها با صدور اعلامیهاى رسمى، به دروغ بودن خبر مذکور تصریح کردند و حمایت خویش را از حرکت علما و مراجع ابراز داشتند و بدینگونه توطئه رژیم شاه را خنثى ساختند. متن این اعلامیه افشاگرانه، که به امضاى بیش از سى تن از علما، از جمله علامه محمدباقر محمودى، رسیده بود، در بعضى از روزنامهها و مجلات عراقى درج شد. متن این اعلامیه در کتاب بررسى و تحلیلى از نهضت امام خمینى در ایران آمده است. در زمان جنگ تحمیلى چهار تن از فرزندان ایشان به طور منظم در جبهههاى جنگ حضور داشتند، و در همان دوران نامهاى را به حضرت امام مىنویسند وبا تجلیل از رزمندگان اسلام حمایت خود را از ایشان اعلام مىکنند، زمانى که حضرت امام با صدور اعلامیهاى قطعنامه مربوط به آتش بس را مىپذیرند ایشان در بیروت بودند، بعد که به ایران برگشتند خودم از ایشان شنیدم که مىگفتند : وقتى پیام امام را شنیدم آرزوى حضور در ایران و شرکت در جبهههاى جنگ را نمودم . گاهى که ایشان به زادگاهشان علامرودشت مىرفتند در سخنرانى عمومى مردم را به دفاع از انقلاب وجمهورى اسلامى فرا مىخواندند، ودر زمانى که احساس مىکرد خطرى انقلاب را تهدید مىکند وراهپیمایىهاى مردمى در دفاع از جمهورى اسلامى اثر گذار است شخصا شرکت مىکردند، مخصوصا مقیّد بودند در راهپیمایىهاى سالگرد پیروزى انقلاب اسلامى شرکت کنند. مرحوم علاّمه محمودى به حضرت امام بسیار احترام مىگذاشتند و مىفرمودند: همه وظیفه داریم به ایشان دعا کنیم و من همیشه دعاگوى ایشان خواهم بود .