مدیر گروه مطالعات فرهنگی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به اینکه جامعه ما با آن طرح آرمانی از جامعه اخلاقی و اسلامی فاصله زیادی دارد اظهار کرد: یکی از عوامل مؤثر بر غیر اخلاقی عمل کردن جامعه درک مردم از عملکرد «دیگرانِ مهم» است یعنی اگر احساس کنند که عملکرد «دیگرانِ مهم» عملکرد غیر اخلاقی است احتمال بیشتری وجود دارد مردم هم غیر اخلاقی عمل کنند پس برای اخلاقی کردن جامعه بیش از آنچیزی که به درس های اخلاقی نیاز باشد به عمل اخلاقی نیاز است.
به گزارش جماران به نقل از شفقنا، دکتر ابوتراب طالبی درخصوص جایگاه اخلاق و اسلام گفت: در مورد بحث اخلاق در اسلام دو مسئله را باید از یکدیگر متفاوت دید. اول بحث واقعیتهای موجود و دیگری در مقام تعریف است و در مجموعأ یک تعریف از اسلام بر محوریت اتمام معیار و مکارم اخلاقی باز میگردد این سخن درستی است که در اسلام تأکید زیادی به اخلاق شده است البته در اسلام همه مسلمانان و متفکران به یک اندازه اخلاق را برجسته نکردند یعنی حتی در میان متفکرین اسلامی هم دیدگاه های متفاوتی وجود دارد و بعضی از آنها به اخلاق تأکید بیشتری دارند و درک اخلاقی از دین را برجسته میدانند. این دو نکته را باید مبنای ورود به بحث قرار داد؛ یعنی عدهای هستند که معتقدند اخلاق در اسلامیت، یک مسئله حاشیهای است و گروهها و متفکرانی هستند که اخلاق در اندیشه آنها نقش محوری دارد و در واقع باید گفت جامعه ما با آن طرح آرمانی از جامعه اخلاقی و اسلامی فاصله زیادی دارد و باید اذعان کنیم که به این مرحله نائل نشدیم.
او در ادامه افزود: حال اینجا باید تعریفی از اخلاق داشته باشیم. عدهای اخلاق را یک اخلاق سودمندگرایانه تعریف میکنند یا حتی وضعیت اخلاقی را امر غیر پیامد گرایانه توصیف میکنند و برای اینکه روشن شود آیا جامعه ایران یک جامعه غیر اخلاقی است یا نه باید مسایلی را مطرح کرد. من در مقالهای که نوشتم، در مورد تعارض بین ارزشهای اخلاقی و کنشهای اجتماعی در ایران توضیحاتی دادم . اگر اخلاق را بر اساس معیارهای ذات باورانه در نظر بگیریم یا بر اساس معیارهای اخلاقی آن را مطلق بدانیم یا فرضأ معیارهای عملی مانند صداقت، درستکاری، راستگویی، رعایت احترام را در نظر بگیریم در اینجا یک شکاف بین وجه باوری آدم ها ملاحظه میشود. یعنی در بین تعلق به ارزشها، قبول ارزش ها و عمل به آنها شکافی وجود دارد.
مطالعاتی که در ایران انجام شده نشان میدهد که بین دو سطح درک آدم ها از خود و درکشان از عملکرد دیگران، فاصله زیادی وجود دارد. اکثر آدمها در بررسی که انجام میشود میگویند که آدم های اخلاقی هستند اما اگر از همان اکثریت پرسیده شود که دیگران چگونه هستند معمولأ از رفتار دیگران یک درک غیر اخلاقی دارند مثلأ مطالعات نشان میدهد که اکثر ایرانی ها هموطنان خود را متقلب یا دورو معرفی می کنند ولی در مورد خودشان این تلقی را ندارند. از این رو وقتی ما یک کمی عقبتر رویم و تحلیل دقیقتری داشته باشیم به این نتیجه میرسیم که در جامعه ما بین درک افراد از خود با واقعیتهای زندگی روزمره شان فاصله زیادی وجود دارد. وقتی افراد جامعه ایرانی می گویند که خودشان 80 در صد اخلاقی هستند اما دیگران اینطور نیستند این نشان می دهد که خودشان هم جزو دیگران و جزء آن داوری 80 در صد قرار می گیرند . پس بین درک آدم ها از اخلاقی بودن خودشان با درکشان از همنوعانشان خیلی فاصله است.
طالبی در خصوص علل دیگر غیر اخلاقی رفتار کردن افراد جامعه بیان کرد: اشکال دیگر در این است که آدمها خلاف ارزشهایی که در مقام پذیرش قبول دارند عمل می کنند و با وقوف این کار را انجام می دهند یعنی آن تعارض واقعأ یک تعارض جدی بین ارزش ها و عملشان است. مثلأ میگویند دروغگویی بد است، راستگویی خوب است ولی علی رغم وقوف به این مسئله دروغ میگویند، خیانت را بد میدانند وفای به عهد را خوب میدانند ولی خیانت میکنند این عمل در جامعه ما زیاد است در تحقیقی که انجام گرفت مشخص شد که در آن جامعه آماری ما حدود 98 در صد از پاسخگوها کمابیش رفتارهایی متناقض با ارزش های اخلاقی خود انجام می دادند که از جمله آن همین ارزش های سه گانه راجع به صداقت، پاکدامنی و راستگویی است. دلیل این کار باز می گردد به اینکه منطق پذیرش ارزش ها با منطق عمل آدم ها متفاوت است. معیارها و فرایندی که آدمها تحت تأثیر آن ارزشی را قبول می کنند و به آن میرسند با منطقی که در عمل از آن پیروی می کنند دو چیز متفاوت است و آنها از یک منطق پیروی نمیکنند.
این استاد دانشگاه در رابطه با عوامل مؤثر در نوع رفتار افراد جامعه گفت: انجام این کار از سوی افراد جامعه به دلیل اقتضای منطق عملیشان است یعنی در عمل افراد جامعه یک سری عوامل مداخله می کند که موجب می شود که فرد خلاف ارزش مورد قبول خود عمل کند که یکی از آنها احساس نیاز و دیگری درک افراد از عمل دیگران است. وقتی آدمها احساس کنند که رفتار گروه های هنجار فرست با ارزشهای اخلاقی جامعه تناقض دارد احتمال زیادی وجود دارد که آنها نیز متناقض با ارزش های اخلاقی خود عمل کنند. در این نوع رفتار تغییر سلسله مراتب ارز ش ها در جامعه نیز نقش مهمی دارد. ممکن است ارزشهای اخلاقی، مورد پذیرش افراد قرار بگیرد اما وقتی که اینها جا به جا شود بالطبع جایگاه و درجه اهمیت آنها نیز تغییر پیدا کند و ممکن است افراد جامعه برای رسیدن به ارزش مهمتر خود آن ارزش اخلاقی را مورد چشم پوشی قرار دهند یا نقض کنند باز این به شرایط اجتماعی و اقتصادی جامعه و جنسیت افراد جامعه باز میگردد. در مجموع شرایط واقعی جامعه ما در عمل به گونهای ست که آدمها راحتتر کنشهای نقضِ ارزش های اخلاقی را انجام میدهند.
او در پاسخ به اینکه آیا اخلاق در طول زمان تغییر میکند یا نه اظهار کرد: بستگی به نظریه اخلاقی ما دارد اگر اخلاق را نسبی ببینیم و یک جوری تعریف کنیم که مثلأ فقط به تسهیل کنندگی در مناسبات اجتماعی باز گردد آن وقت طبیعتأ این نوع نگرش به اخلاق تغییر می کند. ولی اگر درک مطلق گرایانه از اخلاق داشته باشیم این تغییر پیدا نمی کند. من هم اخلاق را نسبی نمیدانم. دلیلش هم به این دلیل است که در جامعه یک سری معیارها وجود دارد که کنشگرها آنها را به خاطر خودشان قبول دارند نه به خاطر آثار و پیامدشان. ما باید حتما اخلاق را به این معنا در جامعه مورد مطالعه قرار دهیم. کنش گرها وقتی می گویند عدالت ورز یا امانت دار باش در واقع این را مطرح نمی کنند که اگر به نفعت بود امانت دار باش یا اگر به نفعت بود عدالت ورز باش؛ این بخشی از واقعیت های فرهنگی جامعه ماست البته جنبه شخصی آن یک بحث دیگر است اما گروههای مختلف از افراد جامعه ایرانی چنین باورهایی را دارند و چنین ارزش هایی برایشان مهم است. فرضأ شخصی برای معیاری به خاطر خود آن معیار ارزش قائل است نه به خاطر پیامدی که برای او دارد. مثلأ ممکن است برای آن شخص این مهم باشد که به خانواده خود خیانت نکند. حال در این تعریف ممکن است شخصی خیانت نکند به خاطر اینکه دیگران به او خیانت نکنند ولی زمانی هم هست که فرد خیانت نمی کند چون خیانت نکردن را درست و خیانت کردن را نادرست می داند.
طالبی با بیان اینکه رفتار اقشار بالای جامعه تأثیر بیشتری در نوع رفتار جامعه خواهد داشت اظهار کرد: اگر معیار اخلاقی به نوعی در جامعه گسترش پیدا کند جامعه به سمت اخلاقی بودن پیش می رود. فرض کنید رعایت حقوق دیگری فقط در مورد پول دادن و پول گرفتن نباشد بلکه مثلأ رعایت حق تقدم در رانندگی هم جزو معیار اخلاقی و تنها شاخص های عمل به اخلاق تلقی شود در آن موقع آدم ها معیارهای اخلاقی را بیشتر رعایت می کنند. نکته مهم این است که ما اساسأ درک اخلاقی از زندگی نداریم و اخلاقیات در زندگی به شدت به حاشیه رانده شده است و در عرصه های مختلف از زندگی روزمره اقتصادی، سیاسی، اجتماعی واقعأ مغفول جامعه ایران است من در همان مقاله اشاره کردم که یکی از عوامل مؤثر بر این موضوع درک مردم از عملکرد «دیگرانِ مهم» است یعنی اگر احساس کنند که عملکرد «دیگرانِ مهم» عملکرد غیر اخلاقی است احتمال بیشتری وجود دارد که اینها هم غیر اخلاقی عمل کنند. که این دیگران مهم نخبگان حوزه های مختلف هستند و در این مورد میتوان سطوح مختلف مثل دانشگاه، وزارت علوم و خانواده را مورد بررسی قرار داد.
استاد دانشگاه علامه گفت: افراد جامعه از افراد رده های بالای جامعه تبعیت بیشتری دارند. ما در جامعهای زندگی میکنیم که همچنان آدم ها برای رفتارهای خود به بالادستهای خود نگاه می کنند وقتی که شما از صداقت، درستی و راست گویی صحبت می کنید ولی می بینید آنهایی که در جامعه دستشان به منابع کنترل ثروت وصل است کاملأ خلاف آن عمل می کنند و آن منابع را به جایی که خودشان نفع می برند هدایت می کنند و تصمیم گیریهای اقتصادی هم متأثر از این رفتار می شود، آنها نیز غیر اخلاقی عمل میکنند مانند کاری که در چند سال اخیر خصوصأ راجع به مسائل اختلاس انجام گرفت و مردم این رفتارها را تا حد زیادی از چشم نخبگان دیدند. درک آدمها از اختلاس وقتی به کسانی که در ردههای بالا هستند ارجاع پیدا میکند آن وقت به این سمت کشیده می شوند که آنها هم قواعد را نقض کنند علیرغم اینکه به آن قوانین پای بندی دارند و خودشان احساس می کنند که باید به آنها وفادار باشند ولی نمی توانند، در واقع به آنها فشار اقتصادی و اجتماعی وارد میشود. پس تا جایی که رفتارهای اخلاقی در جامعه مجازات دریافت کند و رفتارهای غیر اخلاقی پاداش بگیرد انتظار شیوع رفتارهای اخلاقی، انتظار غیر منطقی است.
طالبی نقش نهادهای فرهنگی را در اخلاقی کردن جامعه مؤثر دانست و بیان کرد: ما نمیتوانیم به امر اخلاقی به مثابه یک موردی نگاه کنیم که تولیت دارد چرا که اخلاق یک امر عمومی است پس می توان گفت که سهم کدام یک از آن نهاد ها در این قضیه بیشتر است. پس طبیعی است نقش نهادهای فرهنگی در اخلاقی کردن جامعه بیشتر است و بعد رسانهها نیز در این زمینه مؤثر هستند. ما برای اخلاقی کردن جامعه بیشتر از آن چیزی که به درسهای اخلاقی نیاز داشته باشیم به عمل اخلاقی نیاز داریم و در این کار باید نخبگان از همه جلوتر باشند و آن اتفاق اگر بیافتد در لایههای پایین تر جامعه مردم اخلاقی تر عمل خواهند کرد.
او در پایان و در رابطه با پیام اخلاقی عاشورا گفت: داستان کربلا و عملکرد امام حسین(ع) نشان میدهد که آدم ها باید در یک جایی روی ارزشهای اخلاقی خود بایستند همانند کاری که امام انجام داد. عدم تن دادن به ظلم یک اصل مهم اخلاقی است و این در قیام کربلا و تجربهای که در عاشورا بود به بهترین شکل نمود داشت و می تواند یک درس بزرگ به جامعه دهد که در سختترین شرایط هم میتوان آمریت داشت، میشود مؤثر و تاریخساز بود و بحث بعدی این است که اگر از لحاظ اجتماعی هم نگاه کنیم میبینیم که عاشورا در جامعه برای جلوگیری از برخی اعمال غیر اخلاقی تأثیرگذار بوده است و همچنین باعث اخلاقیتر شدن جامعه میشود. مثلأ در دهه محرم مسایل و مشکلات اجتماعی و نزاعها کمتر میشود یا افرادی هستند که در این ایام آماده گذشت می شوند، فروتنی پیش میگیرند؛ کارهای خدماتی انجام میدهند و اگر این کارها نهادینه شود یعنی تبدیل به یک تمایل و نیاز در شخصیت آدمها شود میتواند تاثیرات پایداری در طول سال داشته باشد.