واژه دین در فرهنگ لغات مترادف با کلماتی چون حکم و قضا، شریعت و مذهب، رسم و عادت و غیر آن آمده است (لغتنامه دهخدا ص 572 تا 574).
اما در تعریف اصطلاحی دین میتوان گفت؛ مجموعه باورها و اعتقادات به موجودی ماورایی و التزام به شعائر دینی و دستورهای عملی و اخلاقی فردی و اجتماعی نشأت گرفته از این باورها و اعتقادات.
دین عبارت است از مجموعه عقاید، قوانین، اخلاق و مقرراتی که برای اداره امور جامعه انسانی و پرورش انسانها میباشد. گاهی همه این مجموعه، «حق» و گاهی همه آن، «باطل» و زمانی مخلوطی از «حق و باطل» است (شریعت در آینه معرفت، عبدالله جوادی آملی ص93).
لازم به ذکر است درخصوص بیان معنا و مفهوم دین تعاریف مختلف و متعددی ارائه شده است که برخی از آنها دایره دین را تنگ و تنها ادیان الهی را در بر میگیرد، اما برخی دیگر تعریفی ارائه میدهند که دایره شمول آن تمامی ادیان الهی و غیر الهی را در بر میگیرد و ما هم اکنون مفهوم گسترده دین را در نظر گرفتهایم.
نقش دین در ارتقای ارزشهای اخلاقی
درخصوص ارزشهای اخلاقی میتوان ادعا کرد این ارزشها فرا دینی بوده و هر انسان سلیمالعقل که دارای فطرتی پاک باشد، اگرچه غیر دیندار، ارزشهایی همچون عدالت، صداقت، بخشندگی و... را ارج مینهد، اما این ارزشها در چارچوب اخلاق دینی معنا و مفهومی والاتر مییابد و یک انسان دیندار با تعهد و التزام بیشتری به محقق کردن ارزشهای اخلاقی در جامعه میاندیشد زیرا ادیان با بیان اعتقاد به یک موجود ماورایی به نوعی پیروان خود را به اطاعت از دستوراتی که توسط فرستادگان او (پیامبران) ابلاغ میشود، فرا میخوانند؛ از جمله این دستورات که با غور در منابع دینی به وفور مشاهده میشود، التزام داشتن به ارزشهای اخلاقی برخاسته از عقل سلیم و فطرت
پاک انسانی است.
بهعنوان مثال در اسلام تا آنجا ارزشهای اخلاقی مورد تاکید قرار گرفته که پیامبر اسلام حضرت محمد(ص) علت بعثت خود را اهتمام ورزیدن تمام وکمال به ارزشهای اخلاقی عنوان مینمایند. «انیبعثت لاتمم مکارم الاخلاق.»
ارزشها در اخلاق سکولار چگونه تعریف میشوند
در اخلاق سکولار التزام به ارزشهای اخلاقی صرفاً جنبه مادی دارد و فرد با التزام به انجام دادن ارزشهای اخلاقی در واقع سود و منفعت خود را دنبال میکند، زیرا میپندارد در جامعهای که ظلم و دروغ و سایر ناهنجاریهای اخلاقی حاکم باشد، خود او نیز متضرر خواهد شد و نهایت هدف او از پایبندی به ارزشهای اخلاقی فراهم کردن زمینه پیشرفت جامعه در ابعاد اقتصادی است؛ لذا ضمانتی وجود ندارد که اگر فردی به ثروتی کلان یا قدرتی غیرپاسخگو دست یافت و خود را بینیاز از جامعه دید، دست به طغیان نزند و ارزشها را زیر پا نگذارد. قرآن در این خصوص میفرماید: «ان الانسان لطیغی ان راه استغنی.»
تحقق بخشیدن به ارزشهای اخلاقی
اما یک فرد دیندار در تحقق بخشیدن ارزشهای اخلاقی، ابتدا در پی تقرب به الله و بهدست آوردن سعادت اخروی است و دوم با التزام به این ارزشها و انجام آنها بهدنبال فراهم کردن زمینه تحقق جامعه ایدهال اخلاقی است که درآن سعادت و خوشبختی دنیوی و مادیاش نیز تامین شود. چنین شخصی اگر از لحاظ مالی و دسترسی به ثروت به بالاترین امکانات یا از لحاظ قدرت به عالیترین سطح رسید با توجه به آموزههای دینی تلاش میکند تا پایبند به ارزشهای اخلاقی بماند، زیرا دلیل تعهد و التزام به ارزشهای اخلاقی را علتی ماورایی میداند که از باورها و اعتقادات او سرچشمه گرفته است لذا ادیان ضمن سفارش و تایید و تاکید بر انجام اعمالی که جزو ارزشهای اخلاقی شمرده میشوند و با در نظر گرفتن پاداش و جزای اخروی برای انجام یا ترک فعل اخلاقی، تقویت انگیزههای دینداران را در پایبندی به ارزشهای اخلاقی موجب میشوند.
تقویت روح معنویت
همچنین با عنایت به اینکه سرچشمه همه ناهنجاریها و بدیها، تمایل شدید و عشق بیپایان به دنیا به عنوان سمبل مادیگرایی است (حبالدنیا رأس کل خطیئه) و از طرفی دیگر ادیان در مقابل این خصلت، پیروان خود را به تقویت روح معنویت و نظر داشتن به جهانی دیگر و حیاتی جاودان راهنمایی میکنند میتوان با تمرکز بیشتر بر این وجه مشترک ادیان یعنی با تقویت روح معنویت در میان پیروان از مسیر تزکیه و تهذیب نفس ناهنجاریهای اخلاقی را از بین برد و خصلتهای مطلوب اخلاقی و انسانی را جایگزین آنها کرد.
احیای ارزشهای اخلاقی
با پژوهش و بررسی متون دینی از هندوئیسم و بودیسم گرفته تا ادیان ابراهیمی میتوان در میان دستورات دینی ارزشهای اخلاقی مشترکی را پیدا کرد که این ادیان بر آنها تاکید کردهاند. شاید بتوان ادعا کرد یکی از زرینترین اصول اخلاقی که در همه ادیان بر آن تاکید شده این اصل رکین است که: «آنچه را برای خود نمیپسندی برای دیگران مپسند» لذا با عنایت به اشتراکات ادیان در بسیاری از ارزشهای اخلاقی میتوان با برقراری گفتوگو بین ادیان در خصوص این مشترکات و تاکید بیشتر از جانب علمای ادیان بر تقویت روح معنویت در میان پیروان و احیای ارزشهای اخلاقی، زمینه را برای گسترش سایر ارزشها در میان پیروان ادیان فراهم کرد.
٭ رئیس مرکز گفتوگوی ادیان سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی
منبع: ایران