غلامرضا ظریفیان، استاد سابق تاریخ دانشگاه تهران، به تشریخ برخی مولفههای اخلاق عملی پرداخت و گفت: اگر این عاشورا در ما تاثیر کند، قطعا باید ترافیک ما از فردا کمتر باشد. طلاقهایمان کمتر باشد. سیاستمان عادلانهتر شود. نزاعهایمان کمتر شود. اما چون حکمت عملی ما از حکمت نظری جداست، این تاثیر را نمی بینیم. باید جوری این فاصله را کم کرد. و راه این است که به آموزههای اصلی دین بازگردیم که بخش عظیم آن، حتی عباداتش برای اخلاقی زیستن است و در غیر این صورت، از این سرمایه بزرگ کم استفاده کرده ایم.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، غلامرضا ظریفیان در سخنان خود که در شب عاشورای حسینی با موضوعیت «اخلاق علوی و اخلاق اموی» و در مراسم احیای فضیلت ایراد شد، گفت: اخلاق ذهنیت انسان را تبدیل به عینیت میکند. پیغمبر فقط رسالتش ابلاغ نیست، بلکه «لکم فی رسولالله اسوه الحسنه». آرمانها باید عینیت پیدا کند و اگر چنین نشود، الگو نخواهد بود. باید او اسوهی حسنه در عینیت و عمل شود، بنابراین منحط شدیم و بعد دچار انحراف شدیم.
وی با اشاره با جایگاه والای امیرالمومنین در عرفان اسلامی گفت: امام صادق از صحابهاش پرسشی میکند که آیا میدانی چرا علی(ع) نسبت به دیگر صحابه در پیشگاه پیغمبر منزلت داشت؟ به تو میگویم تا خودت را با این ویژگیها همراه کنی. منزلت علی نزد پیامبر به دو دلیل بود: راستی و امانت. متاسفانه ما در ارتباط با امام حسین در این شبها کمتر با منش، کنش و روش امام آشنا میشویم. امام حسین(ع) ده سال امامت کرد و بسیاری از خطبههای ایشان مورد توجه قرار گرفته است. امام حسین خطبههای غرایی دارند که مخاطبشان عموما بزرگان و روحانیون است و بیشتر به اینها توجه میشود.
ظریفیان افزود: امام حسین(ع) در حدیثی میفرماید من از پدرم و پدرم از پیامبر اینگونه نقل کرده است: لا تنظروا الی کثره الصلاه و صوم و کثره الحج و المعروف. به کثرت نماز و صوم و حج و حتی در روایت دیگری، به نالههای نماز شب افراد نگاه نکنید. اینها خوب استف اما شاخص دینداری نیست. بلکه شاخص دینداری، راستگویی و ادای امانت است. نکات ظریفی را امام حسین از پیامبر گزارش میکند. آقای ری شهری، در دو جلد کتاب حکمتهای امام حسین را جمع کرده است و امام حسین، گزارشهای خیلی عینی از زندگی پیغمبر به دست داده است.
وی تاکید کرد که امام حسن(ع) میفرماید: پیامبر با مردم انس میگرفت، آنان را از خود دور نمیساخت. در کارها میانهرو بود و از مردم غافل نمیشد. اطرافیان ایشان نیکان مردم بودند و برترین آنان از نظر پیامبر کسانی بودند که به مسلمانان خیرخواه و دلسوز بودند. در مجالس جای مخصوصی برای خود انتخاب نمیکردند و از این کار مردم را نهی میکردند. هر گاه به گروهی میپیوست، در جایی مینشست که مجلس به او تمام میشد و به دیگران هم دستور میداد که اینگونه باشند. با هر کس که مینشست به قدری با او بود تا آن شخص بر میخاست. در مجلس او صداها بلند نمیشد. آبروی کسی ریخته نمیشد. همیشه خوش خلق و نرمخو بود و خشن و درشتخو و پرصدا نبود. مداح نبود و مدح کردن را دوست نمیداشت. در پی لغزش کسی نبود. به چیزی که اهل مجلس میخندیدند، میخندید و از آنچه که آنها تعجب میکردند، تعجب میکرد. بر بیادبی غریبان و گفتارهایشان صبر میکرد. با این منطق اخلاقی، یک نظام حقوقی را نیز با خود ایجاد میکرد. از این نکات بسیار زیاد است.
پژوهشگر تاریخ اسلام ادامه داد: روزی امام علی(ع) در مدینه راه میرفتند، کسی از شام آمد که دلی پر از علی و خاندانش داشت. با لحنی تحقیر آمیز گفت که تو ابوترابی؟ و سپس شروع کرد به فحاشی. امام سکوت کرد و وقتی سخنان مرد تمام شد، گفت تو اهل شامی؟ گفت بله. گفت میبینم خستهای. به خانه ما میآیی؟ مرد تعجب کرد. امام دستش را گرفت و با او صحبت کرد. مرد در آخر گفت: من وقتی وارد مدینه شدم، هیچ چیز برایم بدتر از علی و خاندانش نبود و الان که دارم از اینجا خارج میشوم هیچ چیز برایم عزیزتر از علی و حسین نیست.
ظریفیان با اشاره به درس آموز بودن سیره امام حسین(ع) گفت: روزی امام داشت با اسب از مسیری رد میشد، دید مردی عبایش را انداخته است زمین و نان خالی میخورد. مرد گفت مهمان ما میشوی؟ او پیاده شد و فقط پرسید که این نان صدقه است یا غذای خودت است؟ گفت غذای خودم است. امام نشست و مهمان او شد و در آخر این حدیث را گفت که «ان الله لا یحب المستکبر.»، سپس دست او را گرفت و او را به خانهی خود دعوت کرد.
وی در ادامه، ویژگیهای اخلاق اموی و اخلاق علوی را فهرست کرد:
استاد تاریخ دانشگاه تهران همچنین برخی از خصوصیات اخلاق اموی را برشمرد و گفت: مهمترین ویژگی اخلاق اموی تزویر است. بخش زیادی از جامعه با تزویر دچار مشکل میشود. وقتی تزویر کار نمیکرد، تطمیع میکنند. کم کسی است که در برابر پول و قدرت مقاومت کند. اگر اینها جواب نمیداد دست به شکنجه و حصر و زندانی کردن میزدند، تمامیت خواه است. همه چیز را برای خود میخواهد و جایی برای کسی نمیگذارد. دچار نخوت و تکبر است و نخوت، ریشهاش حماقت است.
نخوتی دارند و کبری چون شهان/ چاکری خواهند از اهل جهان
اخلاق اموی چهارچوبها را میشکند و اباهیگر است. به عبارت دیگر نوعی بیقیدی نسبت به اصول دارد.
وی گفت: دیگر خصوصیت اخلاق اموی فضیلتتراشی است. فضیلتهای عجیب برای خود درست میکردند. میگفتند ما اهل بیتی جز معاویه برای پیغمبر نمیشناسیم. فرد اموی همچنین جبرگرا است. خوار میکند و بعد اطاعت میطلبد. برده ساز است و آدمها را برده میکنند. در واقعهی حربه، برای یزید از مسلمانان به بردگی بیعت گرفتند. سرکوبگر و مصیبتساز است. فتنه میسازد. مشورت ناپذیر است و تفرعن دارد و همهی اینها را هم به نام دین میکند.
ظریفیان ادامه داد: در بعضی از روایتهای تاریخی آمده که یزید آدم ابلهی بود. خیر، اینکه او علنا فسق میکند، به خاطر حماقتاش نیست. فسق یزید برای جامعهاش مسئله نیست. جامعه فسق را پذیرفته و او بر اساس عادت و طبیعت جامعهاش فسق میکند. وقتی شجاعتها به ترس و وفاها به خیانت تبدیل شود، فسق در جامعه رایج میشود. به همین دلیل میبینیم که حسین بیشترین خطابش از مدینه تا کربلا، به علماست. زیرا علمای ترسو مصلحتگرا و معاملهگر شدند. میگوید شما بودید که این موقعیت را تثبیت کرده و به آن مشروعیت دادید.
این محقق تاریخ در تکمیل سخنان خود به فهرست مختصری از اخلاق علوی اشاره کرد و گفت: شرط اول جامعه اخلاقی، آزاد بودن است. منظور از آزادی، هرج و مرج و اباهی گرا نیست. آزادی مسئولیت زاست. شما نمیتوانید آزاد نباشید و اخلاقی عمل کنید. امام حسین میفرماید: بنده کسی نباش. خدا تو را حر آفریده است. دوم زندگی و معیشت شرافتمندانه است. جامعهای که معیشتش شرافتمندانه نباشد، یعنی عدالت نباشد، خوار شده و تن به هر چیزی میدهد. به همین دلیل بحث فسق و عدل در اخلاق علوی مطرح میشود. تلاش برای کاهش خشم و کینه. جامعهای که در آن خشم و نفرت تقویت شود، جامعه اخلاقی نیست و آرامش و سکینه ندارد. اعتدال در منش، روش و کنش. انسان اخلاقی، انسان لا ابالی نیست. انسان لا ابالی دو ویژگی دارد. یا خیلی خوش است یا خیلی مایوس.
وی همچنین نداشتن توهم، خود بزرگ بینی، تواضع و فروتنی، مدارا، صداقت ظاهر و باطن، احسان و بخشش، حققت طلبی و نداشتن تعبد بیدلیل و انسان دوستی را برخی دیگر از فضائل علوی دانست و به تشریح مختصر هرکدام پرداخت.
طریفیان سخنان خود را اینگونه جمع بندی کرد: عاشورا محصول انحطاط اخلاقی است و اگر میخواهیم حسینی شویم، باید اخلاقی باشیم. بدون اخلاقی شدن نمی توان حسینی بود و در تعارض با آرمان امام حسین است. بنابراین برای حسینی شدن راهی جز کنش اخلاقی نداریم. به همین دلیل است که مولوی در یک نگاهی عارفانه میگوید:
پس عزا بر خود کنید ای خفتگان/ چون که بد مرگی است این خواب گران
بر دل و دین خرابت نوحه کن/ که نمیبیند جز این خاک کهن
از یک دوره، اتفاق بدی در جامعه اسلامی، خصوصا جامعه ما افتاد و آن این است که بین حکمت عملی و حکمت نظری ما فاصله افتاد. آنگونه که میاندیشیم عمل نمی کنیم. فاصله میان نظر و عمل ما خیلی بزرگ است. اگر این عاشورا در ما تاثیر کند، قطعا باید ترافیک ما از فردا کمتر باشد. طلاقایمان کمتر باشد. سیاستمان عادلانه تر شود. نزاع هایمان کمتر شود. اما چون حکمت عملی ما از حکمت نظری جداست، این تاثیر را نمیبینیم. باید جوری این فاصله را کم کرد. و راه این است که به آموزه های اصلی دین بازگردیم که بخش عظیم آن، حتی عباداتش برای اخلاقی زیستن است و در غیر این صورت، از این سرمایه بزرگ کم استفاده کردهایم. عزاداری امام حسین، گریه بر امام قطعا گریه بر هر مظلومی باید شود.
وی در پایان این اشعار را قرائت کرد:
روی دستش پسرش رفت ولی قولش نه/ نیزهها تا جگرش رفت ولی قولش نه
این چه خورشید غریبی است که با حال نزار/ پای نعش قمرش رفت، ولی قولش نه
شیر مردی که در آن واقعه چندین ده بار/ دست غم بر کمرش رفت ولی قولش نه
هر طرف مینگرم نام حسین است، حسین/ ای خوشا آنکه سرش رفت ولی قولش نه