پنجمین جلسه بررسی شرح چهل حدیث حضرت امام خمینی(س) با تدریس دکتر ناصر مهدوی در حسینیه جماران برگزار شد.
به گزارش پایگاه خبری و اطلاع رسانی جماران، پنجمین جلسه از سلسله جلسات تفسیر و شرح چهل حدیث امام خمینی(س)، با سخنرانی ناصر مهدوی و در محل حسینیه جماران برگزار شد.
دکتر مهدوی پیش از ورود به طرح جلسه پنجم با اشاره به نیاز جامعه ما به شبکههای فرهنگی و اجتماعی و نگاه فرهنگی گفت: این از جابجایی قدرت و تغییرات سیاسی مهمتر است. علاج جامعه ما ارتباطات سالم و انسانی و ترویج علم و فرهنگ است و ما در این راه از دولتها و قدرتها نمیخواهیم به ما کمک کنند بلکه فقط میخواهیم در این راه سنگ نیندازند.
وی تاکید کرد: جلسات ما بحث و بررسی روایات عرفانی است که مرحوم امام در کتاب خود گردآوری کردهاند. به همین دلیل هم از معرفی عرفان اسلامی آغاز کردیم و سعی میکنیم برخی از منابع عرفانی را جست و جو کنیم. به همین دلیل نام این جلسات را میتوانیم «تربیت دل در عرفان اسلامی» بگذاریم.
مهدوی با نیم نگاهی به جلسات گذشته و مرور اجمالی آنها به روند شکلگیری عرفان و تحول آن از عرفان زهدی به عرفان عاشقانه و غنای آن توسط ادعیه و کلام امامان ما افزود: این عرفان به قدری توسعه یافت و متنوع شد که بعدها به دستهبندی جدیدی مثل عرفان منظوم و عرفان منثور مبدل شد.
استاد عرفان اسلامی ادامه داد: عرفان منثور همان کلام عارفان ما بود. جالب آن است که برخی از آنها مثل ابوسعید خرقانی و رابعه عدویه سواد خواندن و نوشتن نداشتند ولی کلام آنها به حدی تاثیر گذار و زیبا بود که بر ارواح و ابدان آدمیان تاثیر میگذاشت و انسان را به اوج میبرد. از جمله بزرگترین این آثار «فیه ما فیه» مولوی و «تذکرة الاولیای» عطار است.
وی افزود: اما بعد از قرن ششم عرفان منظوم هم شکل گرفت. سابقه شعر ما شاید به دوهزار سال برسد اما از سنایی به بعد بود که محتوای شعرها با یافتههای عرفانی و شهودهای عرفانی متحول شد. «حدیقة الحقیقه» وی و «منطقالطیر» عطار و داستان عمیق و فوقالعاده زیبای سیمرغ و حرکت آنها به سوی خداوند از این دست آثار ارزشمند است.
مهدوی اضافه کرد: بعدها از دل این سنت، مولوی پدید آمد. مولوی شدیداً تحت تاثیر غزالی و البته نهجالبلاغه بود. غزالی انسان کم نظیری است که با تمام ارزش شخص وی و آثاری از او بجا مانده، مثل کیمیای سعادت و احیاء العلوم و علیرغم مشی عرفانی او و تلاش برای دوری از ظواهر و یجوز و لایجوزهای فقه و فلسفه اما رویکرد او رویکرد زهدی و نگاهی تیره و تار به دنیا بوده است. مولوی آثار او را به دقت خوانده اما روش دیگری برای عرفان خود ترسیم کرده است.
این اسلامپژوه و مفسر مثنوی تاکید کرد: مولوی همچنین تحت تاثیر نهج البلاغه و شخصیت امام علی(ع) هم بوده است و برخلاف برخی بدسلیقههای شیعی که مولوی را تکفیر میکنند، وی بزرگترین عارف زمانههاست. امام راحل به درستی به مثنوی میگفت تفسیر ملاجلال و میدانست این میراث ارزشمند را چگونه از توهینها پاک نگه دارد. وی اشعار بسیار عجیبی در مدح امام علی(ع) دارد و حتی میگوید شمس بهانهای بود و این تو بودی که باب رحمت رابه روی من گشودی و من را متحول کردی و به همین دلیل اینگونه حضرت را خطاب میکند که «ای علی که جمله عقل و دیدهای/ شمهای وا گو از آنچه دیدهای».
وی افزود: یکی دیگر از شخصیتهای بسیار ارزشمند تاریخ عرفان ما حافظ است که از طریق فقط 400 غزل، تاریخ ما را متحول کرد و چقدر امروز جامعه ما برای درمان بی مهری و دورویی و انواع امراض خود به حافظ واقعا نیازمند است.
مهدوی با اشاره به دستهبندی دیگر که در عرفان پدید آمد که همان عرفان نظری و عملی بود گفت: این دسته بندی چندان جا افتاده نبود چراکه بیشتر عرفا دنبال سلوک و زندگی عرفانی بودند. عارفان در برابر جهانبینی فلسفی و جهانبینی ظاهرساز فقهی یک جهان بینی دیگری ارائه کردند که در آن میگفتند فقط یک حقیقت وجود دارد و آن هم خداست. البته نگاه عارف یک جایگاه خاصی دارد که همه چیز را از بالا به پایین نگاه میکند. هیچ چیز هیچ اصالتی ندارد جز تجلی خدا بودن. البته این تفکر اگر در سیاست اعمال شود اثرات خوبی نخواهد داشت. در عرفان نظری بیشتر صحبت از تجلی و اسماست و کاری به سلوک ندارد.
وی گفت: محیالدین عربی، شخصیت بسیار تاثیر گذار تاریخ ما، پدید آورنده عرفان نظری است. داستان زندگی او داستان عجیبی است. وی عاشق دختری میشود که نهایتا به او نرسید اما ناگهان به این معنی رسید که همه اینها بهانه است و هدف اصلی یک جای دیگر است و عاشقی یعنی عاشق خدا شدن. محیالدین بعدها کتابی مینویسد به نام فتوحات مکیه که میگوید پس از مدتی پیامبر به خواب من آمد و از من خواست این همه گستردگی را تبدیل کن به یک فص، یعنی یک گوهر که بعدا فصوص پیدا میشود. ما به این ارتباط ها اعتقاد داریم. چون مدتها غلبه با پوزیتیویسم بوده به راحتی این مسائل مسخره میشد و حتی ممکن است یک انگ بیماریهای روان نژندی هم به آن زده شود اما به قول استیس این چه بیماری است که وقتی به آن مبتلا می شوی روحت بزرگ تر می شود، بخشنده تر می شوی، مهربان و متین می شوی؟!
مهدوی با تصریح بر اینکه از اینجا فرم و رنگ تازهای به بحث افزوده میشود گفت: ما میخواهیم بفهمیم عرفای ما اصلا به دنبال چه چیزی بودند؟ حرف عارفان این است که آدمی بدون خدا موجود ضعیفی است. درون او میلی است که او را به سمت حقیقتی منبسط و بی حد میکشاند که ما به او میگوییم خدا.
سخنران سلسله جلسات تفسیر و شرح چهل حدیث امام خمینی(س) اضافه کرد: حرف عارفان این است که باید این میل را پرورش داد. خدا علامت رهایی آدمی و سر نهان آدمی است. این میل و این به دنبال خدا بودن آدمی را پرورش میدهد و آن همان بندگی است. مولوی میگوید «تا ببینی چاشنی زندگی/ سلطنت بینی نهان در بندگی» خداوند همهی هستی و زیبایی و همهی نور و همه ی خوبی است و هرکه به او دل ببندد بزرگ میشود. عرفا میگویند به کسی و چیزی دل ببنیدید که ارزش داشته باشد و بتوانید با من اوج بگیرید و پرواز کنید نه اینکه بدتر شما را به بند بکشد و گرفتار کند. ما شبیه مرغان خانگی شدیم آنقدر دانه خوردیم و سرمان را به زیر گرفتیم که اصلا پرواز کردن را فراموش کردیم. ما بیرحمانهترین رفتارهای اخلاقی را در روزگار خود داریم. به پست و مال و برندهای تجاری دل خوش کردیم و هیچ خبری از عشق و محبت نیست.
وی گفت: فلاسفه دنبال روشنایی خرد بودند اما عرفان دنبال روشنایی باطن است. اما این باطن چرا سالم نیست؟ آنها میگفتند «خود»ی در درون ماست که از درون ما را به ناخودی میخواند. امروز در روان شناسی هم این نظر جا افتاده که صد در صد زندگی ما به نوع نگاه ما و نوع بینش ما بستگی دارد. در عرفان هم همین موضوع مطرح است که تو باید فارغ از همه چیز خودت را اصلاح کنی. پس کسی خدا را مییابد که در این نبرد با خودِ ناصواب که ما را به شر و بلوا میخواند، پیروز شود. این نبرد در ذات خود همان نبرد بر سر زندگی اخلاقی است.
وی افزود: تعریف میل و خواهش نفسانی آن گرایشی است که از درون آدم را به کاری میخواند که لذتآور است اما بعدا پشیمانی بار میآورد. اما از طرف دیگر، نفس نفیس آدمی وجود دارد که خدا را میجوید. زندگی اخلاقی انسان صحنه نبرد مقدسی بین این دو نیرو است. اخلاق زمانی است که خویشی از درون ما را میخواند و انسان خودش از درون آن را کنترل میکند نه از ترس عوامل بیرونی.
این قرآنپژوه و مفسر متون اسلامی گفت: قرآن میفرمایند «الَّذِینَ یُنفِقُونَ فِی السَّرَّاء وَالضَّرَّاء وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ». یعنی از ترس پلیس و حراست و بسیج و کمیته انضباطی به سمت اخلاقی شدن نمیرود. اینگونه اگر اخلاقی شویم اگر یک روز عامل بیرونی نباشد آتش فشان ما از درون فوران میکند. بسیاری از اروپاییان به این مشکل دچار شدند. قانون آدمها را به وضعی درآورده که گویی بسیار اخلاقی زندگی میکنند اما یک لحظه از این قانون غافل شوند به هم لطمه میزنند. یعنی پشت این زندگی به ظاهر اخلاقی زیبا، بیاخلاقیهای وحشتناکی وجود دارد. اخلاق آن است که وقتی کسی تو را نمیبیند و مراقب تو نیست و مجازاتی درکار نیست و توان کار ناپسند داری و خود تو، خودت را کنترل میکنی آن وقت است که به اخلاق دست پیدا کردی. البته باید شیوههای کنترل نفس و و درمان نفس را هم فرا بگیریم و البته کنار پیام شیرین عرفا باید به سراغ روان شناسی جدید هم برویم.
نویسنده کتاب مکاتب عرفانی جدید، با اشاره به روشهای مثبت اندیشی برخی روان شناسان و تمرکز و ریلکسسازی گفت: این کارها در حد یک ماساژ مقطعی مناسب است. ضمن احترامی که به این روشها دارم باید بگویم اینها صرفا تلقین است. عرفان نگاه ما را عوض میکند تا وقتی در کوچه و بازار زندگی میکنیم آرام باشیم نه فقط در حین تمرین و چند دقیقهای که تحت نظریم.
مهدوی با تکیه بر برخی مفاهیم اساسی عرفان برای تحول آدمیان گفت: در عرفان ما مفهومی وجود دارد به نام توبه که متعلق به آدم گناهکار نیست، بلکه برای افرادی است که قصد سلوک دارند. در تاریخ ما توبه، بار منفی پیدا کرده است. این همه دعاهای لطیف و عمیق که امامان ما در آن از شر نفس مینالند و توبه میکنند اما بزرگان ما میگویند این توبهها برای آموزش است و واقعا توبه نیست چون گناهکار نیستند. اما توبه مخصوص کسی است که میخواهد سلوک کند و پرواز کند.
وی با اشاره به اصطلاحشناسی عرفان عطار و خواجه عبدالله گفت: این توبه آدم را به ورع میرساند و از ورع ما به عطش می رسیم. این عطش و طلب ما را به مرتبه رضا میرساند و رضا به عشق و استغنا و فنا میرسیم که همگی مراحلی واقعی است نه نمادین و شعاری که در جلسات بعد همه آنها را شرح خواهیم داد.
سلسله جلسات شرح چهل حدیث حضرت امام خمینی(س)، با تدریس دکتر ناصر مهدوی، هر جمعه راس ساعت 8 صبح در حسینیه جماران، واقع در بیت امام خمینی(س)، برگزار میشود.