حضرت آیت الله جوادی آملی در ادامه سلسله مباحث درس اخلاق در رابطه با مراحل سیر و سلوک اخلاقی فرمودند:
برخیها خواباند برخیها بیدار و در دعاها مخصوصاً دعاهای ماه مبارک رمضان به ما دستور دادند که از خدا بخواهیم ما را بیدار کند «و نَبّهنی فیه عن نومة الغافلین» و در مناجات شعبانیه هم اشاره شد که بنده به خدای سبحان عرض میکند من به فضایل [ترک گناه] موفق نبودم «الاّ فی وقتٍ أیقظتَنی لِمحبّتک» مگر آن وقتی که تو مرا بیدار کرده باشی
حضرت استاد عصارهٴ فرق بین خواب و بیداری اخلاقی و معنویی را اینگونه بیان فرمودند که: عصارهٴ فرق بین خواب و بیداری این بود که اگر از وجود مبارک معصوم(سلام الله علیه) رسید که «الناس نیامٌ فإذا ماتوا انتبهوا» بسیاری از مردم خواباند و هنگام مرگ بیدار میشوند ما برای اینکه روشن بشود خوابیم یا بیدار, معیاری برای آن ذکر کردند برای همه دستورها معیاری هست مثلاً ما اگر خواستیم بفهمیم نمازی که خواندیم مقبول است یا نه, این نیازی به مسئله قیامت ندارد چون علامت و اثر نماز را مشخص کردند که ﴿إِنَّ الصَّلاَةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ﴾ اگر کسی نماز ظهر و عصر را خواند و تا غروب در معرض امتحان الهی قرار گرفت و سرفراز از این امتحان به در آمد و با هوس مبارزه کرد و آلوده نشد این مطمئن باشد که نمازش قبول شد زیرا آنچه او را از زشتی باز میدارد نماز است و اگر ـ خدای ناکرده ـ در این امتحان مردود شد دست به گناه زد مطمئن باشد که نماز او قبول نشد ـ که این مسئله کلامی است گرچه [از نظر فقهی] صحیح است که اعاده و قضا ندارد ـ زیرا نماز آن است که جلوی زشتی را بگیرد این راهها را به ما آموختند و ما میتوانیم
بفهمیم.
حضرت آیت الله جوادی آملی افزودند: در جریان امتحان خواب و بیداری هم ما اگر بیداریم خدا را باید شاکر باشیم بر بیداریمان بیفزاییم و اگر ـ خدای ناکرده ـ خوابیم باید بیدار بشویم. خواب چند علامت دارد یکی اینکه انسان خوابیده حرفهایش موزون نیست وزن علمی ندارد (یک) حرکات او هم منطقی نیست (دو) نه به حرفهای انسان خوابیده میشود اعتماد کرد نه حرکات او نظم علمی دارد اگر کسی حرف منطقی نداشت و کار منطقی هم نکرد معلوم میشود انسان خوابیده است زیرا خوابیده, کسی است که نه گفتار او منطقی است نه رفتار او; این شخص هم نه گفتار او منطقی است نه رفتار او, هر کس که نه گفتار او منطقی است نه رفتار او, نائم است پس «هذا نائم» «الناس نیامٌ فإذا ماتوا انتبهوا» این راه نزدیک. راه دقیقترش این است که اگر کسی چهل سال زندگی کرد مثلاً بیست سالش خواب بود بیست سالش بیدار آن بیست سال بیدارش منظّم و مرتبط است که در دوران کودکی دبستان و راهنمایی و دبیرستان را گذراند اگر حوزوی بود به حوزه آمد و عالِم شد اگر دانشگاهی بود به دانشگاه رفت و دانشمند شد آن بیست سالی که بیدار بود روشن است اما این بیست سالی که خوابیده است خوابها از هم گسیختهاند
شب قبل چه خواب دید, اسبقش چه خواب دید, لاحقش چه خواب دید, چطور خوابید, بین خوابها رابطه نیست یعنی بین آن بیست سالی که انسان خوابیده بود هیچ پیوند علمی نیست که مثلاً بگوییم آن ده سال اول که خوابید به این مقام رسید ده سال دوم به این مقام این طور نیست خوابها از هم گسسته و گسیختهاند و ثمره علمی ندارند اما بیداریها به هم متّصل و پیوستهاند ثمر علمی دارند اگر از یک طلبه حوزوی بپرسی این بیست سالی که زحمت کشیدی چه چیزی داری میگوید این تصدیق من, این استادی من, اینکه قدرت تدریس دارم, قدرت خطابه دارم, قدرت تعلیم دارم, قدرت تألیف دارم این نشانه ارتباط آن بیست سال بیداری من است از یک دانشگاهی سؤال بکنید این بیست سالی که بیدار بودی چه داری میگوید این پایاننامه من, این قدرت علمی من, اینها نتیجه بیداری من است اما آن بیست سالی که انسان, خواب بود هیچ اثر علمی ندارد پایاننامهای ندارد ارتباطی ندارد پس خوابها از هم گسستهاند بیداریها به هم پیوستهاند.
ایشان اذعان داشتند: برخیها تمام مدت عمرشان گسسته است یعنی کسی چهل سال زحمت کشیده زندگی کرده از این چهل سال بپرسی چه داری دستش خالی است نه سوادی دارد نه کاری کرده نه تولیدی کرده نه در بخش اقتصاد به جامعه خدمت کرده نه در بخش فرهنگ حرفی برای گفتن دارد چهل سال گذرانده قدری بازیها را تماشا کرده قدری فیلمها را تماشا کرده قدری خوشگذرانی کرده دستش خالی است این معلوم میشود این چهل سال خواب بود برای اینکه بین تمام این مدتها هیچ پیوندی نیست نتیجهای ندارد «الناس نیامٌ فإذا ماتوا انتبهوا» وقتی وجود مبارک حضرت به ما فرمود بعضی خواباند بعضی بیدارند در دعاها مخصوصاً ماه مبارک رمضان از ما خواستند از خدا بخواهیم خدایا ما را بیدار کن در مناجات که قویتر از منادات است با خدا گفتگو میکنیم میگوییم خدایا ما خواب بودیم مگر آن وقتی که تو ما را بیدار کردی نوم و یَقَظه نه یَقْظِه, نوم و یَقَظه حسابی دارند
حضرت استاد با اشاره به عید سعید غدیر خم این ایام را ایام ولایت خواندند و فرمودند:
اما چون در ایام ولایت هستیم مستحضرید که ولایت به معنای دوستی, خب هر مؤمنی دوست خداست و خدا هم دوست هر مؤمن است اما ولایت به معنای والی بودن که خدا والیِ آدم باشد نه دوست آدم والی باشد یعنی امور انسان را تدبیر کند به عهده بگیرد انسان را رها نکند به خود او واگذار نکند به غیر او واگذار نکند این والی بودن لازم است این معنا مخصوص عدّهای است که از آنها به عنوان اولیای الهی یاد میکنند آنها که در آن حوزه ولایتاند همان طوری که انبیا با هم متفاوتاند ﴿لَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلَی بَعْضٍ﴾ مرسلین با هم متفاوتاند ﴿تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ﴾ اولیا هم بشرح ایضاً اولیا هم متفاوتاند به چه کسی میگویند ولیّ خدا به آن کسی که خدا والی امور است و امور او را به عهده گرفته و این شخص در تحت تدبیر اوست قرآن کریم از وجود مبارک پیامبر(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) نقل میکند که او عرض کرد ﴿إِنَّ وَلِیِّیَ اللّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتَابَ وَهُوَ یَتَوَلَّی الصَّالِحِینَ﴾ اهل بیت اینچنیناند اوحدی از انسانها هم اینچنیناند چه کسی ولیّ الله است و چه کسی خدا والی اوست امور
او را تدبیر میکند و راهش چیست مستحضرید که این دعای پربرکت ندبه در آغاز این دعای پربرکت چنین آمده است که خدایا تو اگر به این ذوات قدسی سِمت دادی مقامات فراوان دارد «بعد أن شَرَطْتَ علیهم الزهد فی درجات هذه الدّنیا الدنیّة» از آنها تعهّد گرفتی که زاهد و بیرغبت باشند از دنیا منزوی باشند نه از جامعه نه از سیاست نه از حکومت نه از مردم, مردم تحت تدبیر رهبران الهیاند جامعه تحت هدایت رهبران الهی است اینها در متن مردماند مردمی زندگی میکنند هدایت میکنند انزوای از دنیا محبوب است نه از خلق خدا, «بعد أن شَرَطْتَ علیهم الزهد فی درجات هذه الدّنیا الدنیّة» این تعلیق حکم بر وصف است که مشعر به علیّت است یعنی از اینها تعهّد گرفتی. خدا یک تعهّد عمومی گرفته در ﴿أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ﴾ همه ما ـ انشاءالله ـ گفتیم ﴿بَلَی﴾, ﴿أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی﴾ یک تعهّد خصوصی گرفته در آن میثاق خاص و تعهّد مخصوص از اینها تعهّد گرفته که از دنیا منزجر باشند «بعد أن شَرَطْتَ علیهم الزّهد فی درجات هذه الدّنیا» چرا شرط کردی که اینها از دنیا منزوی باشند چون دنیا پَست است گفت:
چو سرو و سنبله بالا روش باش
بنفشهوار سوی پَست منگر
دیدید برخی از گیاهان همهاش سرشان به طرف خاک است بعضیها نور طلباند سعی میکنند بالا بروند اگر این دنیا باید مورد انزوای اهل بیت باشد سرّش آن است که پَست است اگر پَست است و موجودی قصد اعتلا دارد باید بالا برود ﴿تَعَالَوْا إِلَی کَلِمَةٍ﴾ یا ﴿تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ﴾ باید اِعتلا کند علوّ پیدا کند عالی بشود متعالی بشود, باید از پست بالا بیاید «بعد أن شَرَطْتَ علیهم الزهد فی درجات هذه الدّنیا الدنیّة» اهل بیت(علیهم السلام) آمدند معنا کردند گفتند که این پَستی به این است که انسان به دنبال رفاه باشد اگر خوف از ناملایم دارد یا شوق به ملایم دارد بالأخره رفاهطلب است باید این رفاهطلبی را ترک کند آن کسی که اهل نماز است اهل سعادت است مؤمن است منتها «خوفاً من النار» خدا را عبادت میکند این ولیّ به معنای عام است یعنی دوست خداست اهل سعادت است اما ولیّ به معنای مخصوص که خدا والیِ او و مدیر و مدبّر او باشد نیست برای اینکه این گرفتار خواستههای خودش است برای اینکه نسوزد عبادت میکند برخیها «شوقاً الی الجنّة» عبادت میکنند آنها هم گرفتار هوایند خدا را برای این عبادت میکند که بهشت برود
این شخص, ولیّ به معنای عام است از اولیای الهی است به معنای عام اما ولیّ به معنای خاص که خدا والی او باشد مدیر و مدبّر او باشد نیست. اول کسی که در اسلام به تعبیر سیدناالاستاد مرحوم علامه طباطبایی این راه را باز کرد و این در را گشود وجود مبارک حضرت امیر است که در آستانه غدیر آن حضرت هستیم آن گروه سوم کسانیاند که خدا را چون خداست عبادت میکنند چون کمال محض است عبادت میکنند این نه «خوفاً من النار» است نه «شوقاً الی الجنّة» سخن از خود او نیست که بخواهد نهراسد یا بخواهد به فیضی برسد خودش را نمیبیند معبودش را میبیند برخیها گرفتار تثلیثاند بعضی مبتلا به تثنیهاند بعضی موحّدند آنها که گرفتار تثلیثاند معبود را میبینند عبادت را میبینند عابد را هم میبینند میگویند ما خدا را عبادت میکنیم برای اینکه نسوزیم یا به بهشت برویم اینها مثلثی فکر میکنند
حضرت استاد خاطر نشان کردند: برخی ممکن است خودشان را نبینند اما عبادت را میبینند و معبود را اما آن که موحّد ناب است نه عبادت را میبیند نه عابد را میبیند فقط معبود را میبیند میگوید «وَجَدْتُکَ أهلاً للعبادة» اگر در محراب باشد مثل حضرت امیر(سلام الله علیه) میگوید «وَجَدْتُکَ أهلاً للعبادة» و اگر در قتلگاه باشد مثل سالار شهیدان میگوید: «تَرَکْتُ الْخَلق طرّاً فی هواکا» گرچه این شعر از آن حضرت نیست و از زبان آن حضرت سروده شد ولی معنایش درست است این خط, خطّ ولایت است خطّ ولایت این است که کسی خدا را عبادت کند نه برای ترس از دوزخ یا برای شوق به بهشت اینها مطرح نیست خدا را چون خداست و کمال محض است عبادت میکند چنین انسانی جزء مقرّبین خواهد بود بهشت و امثال بهشت برای او مطرح نیست در بهشت هم که هست با سبّوح و قدّوس زندگی میکند آنجا هم که هست به فکر خوردن و امثال خوردن نیست او از ما سوای خدا زهد ورزید نه تنها از دنیا نه تنها از دنی بلکه از عالی هم زهد ورزید برای اینکه به اعلا برسد البته وقتی به اعلا رسید هم رهیدن از دانی مطرح است هم رسیدن به عالی زیرا اعلا جایی است که انسان هم از دنی رهیده است هم به
عالی رسیده است و به والاتر از عالی که اعلاست دسترسی پیدا کرده این خط در امّت اسلامی نه در اسلام, در اسلام اول کسی که این حرف را آورد وجود مبارک پیغمبر(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) است اما در امّت اسلامی اول کسی که این راه را تعقیب کرد و رفت و شاگردپروری کرد وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) است.
منبع: اسراء