«عباد الرحمن... « وَالَّذِینَ إِذَا ذُکِّرُوا بِآیَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ یَخِرُّوا عَلَیْهَا صُمّاً وَعُمْیَاناً» (فرقان، آیه 73)؛ و بندگان خدای رحمان کسانی هستند که چون یاد آیات پروردگارشان میشود، بیتفاوت و بی اعتنا و کور و کر نسبت به آن حقایق الهی نمیمانند.
یکی دیگر از خصوصیات بندگان رحمانی، توجه و تأمل در آیات و نشانههای الهی است، تأملی همراه با ژرف اندیشی از روی بینایی و شنوایی، اینان چشم و گوش خود را بر نشانههای خدایی نمیبندند و با دیدة عبرت بر آنها مینگرند. چنانکه در سورة مریم، در بارةپیامبران خدا میفرماید: «إِذَا تُتْلَى عَلَیْهِمْ آیَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُکِیّاً» (مریم، آیة 58)؛ آن هنگام که آیات خدا بر آنها خوانده میشود، بر سجده میافتند و اشک میریزند.
برخی از مفسران مانند ابن عباس و ابن قیم این آیه را بدین گونه تفسیر کردهاند که:اینان کسانی هستند که آیات الهی را میشنوند و با نگاه بصیرت و یقین در آنها مینگرند و از غافلان نیستند بلکه در برابر آیات الهی خاشع و خاضع میباشند و حالی دیگر در آنها پدیدار میگردد. (تفسیر القرآن کریم، ص 412).
بر اساس این آیه کریمه، بندگان رحمانی کسانی هستند که با دلیل میپذیرند و با دلیل منکر میشوند. یعنی مانند برخی از کفار و منافقان نیستند که چشم و گوش بسته بر عقاید باطل خود ایستادگی کنند و یا با کبر و غرور از راه خویش دست برندارند، و یا مانند برخی عوام نیستند که چشم و گوش بسته پذیرای سخن دیگران باشند، و اصل برای آنان اطاعت بی چون و چرا باشد، بلکه اینان در پذیرش و یا انکار مطالب با گوش شنوا میشنوند و با دیدة بینا تأمل میکنند.
آنچه در این آیه کریمه با تعبیر «لَمْ یَخِرُّوا» آمده است یعنی شتابزدگی در ردّ یا قبول مطالب نیز ندارند، بلکه شتاب آنان برای فهم بهتر و دقیقتر میباشد.
علامه طباطبائی(ره) در تفسیر گرانسنگ المیزان، در تفسیر این آیه آورده است:
بندگان رحمان چون متذکر آیات پروردگارشان میشوند و حکمت و موعظهای از قرآن او و یا وحی او میشنوند، کورکورانه آن را نمیپذیرند؛ و بدون اینکه تفکر و تعقل کنند بیهوده و بی جهت، دل به آن نمیبازند، بلکه آن را با شناخت و معرفت میپذیرند و به حکمت آن ایمان آورده، از موعظه آن پند میگیرند و در انتخاب خود، بر دلایل روشن و مشخص از پروردگار خویشند. (المیزان، ج 15، ص 244)
در تفسیر نمونه نیز آمده است:
منظور [از این آیه] گروه منافقان یا به ظاهر مسلمانان قشری است که چشم و گوش بسته بر آیات خدا میافتند بی آنکه حقیقت آن را درک کنند، به عمق آن برسند، و مقصود خدا را بدانند و به آن بیندیشند و در عمل از آن الهام گیرند... و اگر درست بیندیشیم زیان این گروه که چشم و گوش بسته به گمان خود دنبال آیات الهی میروند کمتر از زیان دشمنانی که آگاهانه ضربه بر پایه آیین حق میزنند نیست، بلکه گاه به مراتب بیشتر است... این گونه افراد آلت دست دشمنان و طعمه خوبی برای شیطانند، تنها مؤمنان ژرف اندیش و بصیر و سمیعاند که چون کوه ثاب میمانند و بازیچه دست این و آن نمیشوند». (تفسیر نمونه، ج 15، ص 166)
امام صادق(ع) در تفسیر این آیه، در جمله ای کوتاه به خوبی این نکته را بیان داشته است، آنگاه که از محضرش سؤال شد، فرمود: «مستبصرین، لیسوا بشکّاک»؛ اینان از روی آگاهی گام برمیدارند، نه از روی شک و تردید. (نور الثقلین، ج 4، ص 43)
این آیه ملاکی برای بندگان خدا بیان میکند که گرچه دربارة آیات الهی است که از جایگاه برتری برخوردار است، لکن میباید این ملاک در همه امور فردی و اجتماعی پیروی شود و از هیچ کس و فردی، سخنی را بیدلیل روشن و بدون آگاهی کامل نپذیرفت و پیرو چشم و گوش بسته نبود. بلکه باید در همه امور با عقلانیت کامل قبول و یا پیروی کرد.